مشخصات کتاب

سرشناسه : قائدان اصغر، - ۱۳۴۳

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ اماکن زیارتی و سیاحتی سوریه تالیف اصغر قائدان مشخصات نشر : تهران نشر مشعر، ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری : [۳۸۹]ص مصور، نقشه شابک : 964-6293-11-5۱۳۰۰۰ریال ؛ 964-6293-11-5۱۳۰۰۰ریال وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : عنوان روی جلد: تاریخ و اماکن سیاحتی و زیارتی سوریه

یادداشت : کتابنامهص [۳۵۵] - ۳۶۸

عنوان روی جلد : تاریخ و اماکن سیاحتی و زیارتی سوریه

موضوع : زیارتگاههای اسلامی -- سوریه موضوع : سوریه -- راهنماها

رده بندی کنگره : BP۲۶۳/۶/ق ۲ت ۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۶۵

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۰-۵۴۸۷

اشاره

مقدمه

سوریه کنونی که در گذشته، با کشورهای اردن، لبنان و فلسطین اشغالی بخشی از سرزمین شام شمرده می شد، سابقه ای بس دراز در تاریخ دارد که مورّخان، این قدمت را به حدود پنج هزار سال پیش می رسانند. از آنجا که این سرزمین در مدت یاد شده، از فرهنگ و تمدّن درخشانی برخوردار بوده، آثار و نشانه هایی از تمدن خود بر جا گذاشته است. پیش از فتح این کشور به دست مسلمانان، اقوام مختلفی؛ از جمله اقوام سامی آموری، آرامی، مصری، آشوری، بابلی، یونانی، رومی و ایرانی که هر از چند گاهی این کشور را سکونت گاه خویش ساخته و یا آن را در معرض تاخت و تاز قرار داده اند، نشانه هایی از تمدّن خاص خویش را برای اعصار بعدی به یادگار گذاشته اند.

با فتح شام، در سال سیزده یا شانزده هجری به وسیله سپاه اسلام، فرهنگ غنیِ این دین جدید، بر تمدّن های چندین سده اقوام یاد شده چیره شد. از این پس، آثار تاریخی این منطقه،صبغه ای اسلامی یافت و رنگ و بویی دیگر به خود گرفت. از یک سو علاقه ساکنان تازه مسلمان و حاکمان اسلامی آن، به این دعوت جدید و از سوی دیگر پویایی تمدّن اسلام، نیروی محرّکه و فعالی در میان آنان پدید آورد تا برای تثبیت و تحکیم این دین، به ساخت و احداث مساجد، ابنیه مذهبی، مدارس، دارالقرآن ها و ... بپردازند که امروزهصدها اثر تاریخی در این خصوص زینت بخش آن سرزمین است. حضور ده ها تن ازصحابه و تعدادی از بازماندگان اهل بیت پیامبرخداصلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام و مهاجرت ایشان به این ناحیه برای نشر عقاید اسلام و سرانجام خاکسپاری آنان در آن جا، ناخودآگاه انبوه مقابر و مشاهد متبرکه ای را به وجود آورد که امروزه پس از گذشت قرن ها، بسیاری از مسلمانان، مشتاقان و ارادتمندان اهل بیت را برای زیارت این قبور، به ویژه مرقد

مطهّر زینب کبری و رقیه بنت الحسین علیها السلام از اقصی نقاط عالم و نیز ایران اسلامی به سوی خود می کشاند.

حادثه جانفزا و مصیبت بار کربلا و ورود کاروان اسیران اهل بیت و نیز سرهای مقدس شهدای واقعه عاشورا به دمشق، مظلومیت شیعه در این سرزمین را به تصویر کشانیده است. آثار مرتبط با آن واقعه دردناک در این کشور، دل هر مسلمانی را به درد می آورد و چشم هر بیننده ای را پر از اشک می سازد؛ گویی آن حادثه، دوباره پا به عرصه وجود نهاده است.

در قرن های پنجم و ششم هجری، که مقارن با جنگ هایصلیبی بود، حکّام بسیار مقتدر و دینداری در این کشور بر اریکه سلطنت نشستند و پرچم جهاد بر ضدّصلیبی ها و رومیان را بر افراشتند. کسانی چون نورالدین محمود زنگی شهید، سلطانصلاح الدین ایوبی، ملک عادل ایّوبی، ملک ظاهر بیبرس، سیف الدوله حمدانی و ... از افتخارات عالم اسلام بودند که نه تنها امور جنگی و نظامی را در رأس اقدامات خود قرار دادند و به ایجاد پایگاه های نظامی، ساخت قلعه ها، حفر خندق ها و ... پرداختند، بلکه به خاطر عشق وافری که به گسترش و تحکیم اسلام و تمدّن افتخارآفرین آن داشتند، نسبت به ایجاد بناهای مذهبی و فرهنگی؛ اعم از مساجد، مدارس و ... اهتمام ورزیدند که امروزه وجودصدها اثر تاریخی، از آن دوران، بیانگر این مدعاست.

در قرون بعد، ممالیک و سر انجام ترکان عثمانی، پس از استیلا بر این سرزمین، سیاست پیشگامان خود را تداوم بخشیده و ضمن حفاظت و بازسازی آن آثار اسلامی، به احداث بناهای دیگری نیز پرداختند.

امروزه هر انسانی که به این کشور گام می نهد، در جای جای آن، آثاری از قرن ها فرهنگ و تمدّنِ درخشان مشاهده می کند و از اهل علم کمتر کسی است که از این همه اعجاب، غرق در حیرت و شگفتی نشود.صدها و هزاران اثر تاریخی، از دوران قبل و بعد از اسلام، در دمشق و دیگر استان های سوریه، با سکوتِ خویش، از هزاره ها و سده ها سخن می گویند و راست گفته اند که «تاریخ، پرونده ملّیِ ملّت ها و عامل بقا و سند مالکیت آنان است» و باید گفت: آثار و اماکن تاریخی نیز اوراق این پرونده و مهر سند این مالکیت است.

مورّخان عرب و به ویژه تاریخ نگاران شام، منابع و تألیفات ارزشمندی در مورد این سرزمین برجای گذاشته اند، لیکن هر یک به ابعاد خاصی از تاریخ و یا مقطع و دوره ای خاص و یا شهری معین از آن توجه داشته اند و کمتر تمامیِ ابعاد و دوره های تاریخی و یا تمامی کشور را مورد تشریح قرار داده اند. در عصر حاضر نیز محققانِ آن خطه، در باره پیشینه تاریخیِ خود قلم ها برگرفته و اثرها به تحریر درآورده اند ولی آنان نیز به همان راه رفته و اثری جامع و مانع ارائه نکرده اند و یا بعضی نیز بر اساس سلایق مذهبی و اعتقادیِ خود، از شرح و توصیف آثار مرتبط با شیعه طفره رفته و یا به عمد آن ها را نادیده گرفته اند.

در سال های اخیر نیز بعضی از محقّقان شیعه در ایران، دست به تألیفاتی در این باره زده اند لیکن آنان توجه خود را بیشتر به اماکن منسوب به شیعه و یا شهر دمشق معطوف ساخته اند. خلل و کاستی هایی که در این مورد وجود داشت ضروری می نمود تا تحقیقی عمیق، علمی، همه جانبه و مستند در باره آثار تاریخی و اسلامیِ تمام نواحی این کشور ارائه گردد تا دانش پژوهان و علاقمندان به مسائل تاریخی و هنری، از تمامی ابعاد و جوانب مورد نظر بهره مند گردند و سیّاحان، به ویژه زائران مرقد منوّر زینب کبری، عقیله بنی هاشم و رقیه بنت الحسین علیهما السلام با بینشی کافی و وافی به این کشور گام نهند.

گفتنی است، نگارنده تمامیِ آثار توصیف شده را از نزدیک و به طور مستقیم دیده و به تشریح آن پرداخته است.

در پایان، بر خود فرض می دانم از معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری، که به چاپ این اثر اهتمام ورزیده اند، سپاسگزاری کرده و توفیق دیگر دست اندرکاران را که در نشر آن کوشیده اند، از خداوند منان مسألت کنم.

اصغر قائدان

پنجم جمادی الاول 1415 هجری قمری

سالروز ولادت زینب کبری علیها السلام

مقدمه چاپ جدید

حامداً علی نعمه و مصلیّا علی نبیه و آله

هم اکنون که نزدیک به پانزده سال از نخستین چاپ این اثر می گذرد، تغییرات و تحولات در آثار تاریخی این سرزمین، اگر چه روند پرشتابی ندارد، با این حال تلاشهای سازمانهای فرهنگی سوریه برای حفظ، توسعه و بازسازی اماکن و آثار قابل تقدیر است که البته در این راه حمایتهای مادی و معنوی جمهوری اسلامی بویژه برای بازسازی اماکن مذهبی متعلق به جهان تشیع نیز بر سرعت این روند تاثیر گذار بوده است. بر این اساس نگارنده بر آن شد که چاپ جدید این اثر را با تجدید نظر کلی همراه با اصلاحات و اضافات، اطلاعات و آمارها و تصاویر جدید به راهیان حرم عقیله بنی هاشم تقدیم کند در این راه از همکاری جانب آقای سید علی علوی در انتخاب و تنظیم عکسها و طراحی اثر برخوردار بوده ام. هم چنین آقای سیدصلاح موسوی نیز زحمت حرفچینی مجدد آن را بر عهده داشته اند که از خداوند توفیق ایشان را خواهانم. در پایان بر خود لازم می دانم از معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظم رهبری در سازمان حج و زیارت و همکاران محترمشان در نشر مشعر که به چاپ این اثر در گذشته و حال اهتمام ورزیدند سپاسگذاری کنم.

با آرزوی سلامتی و توفیق همه آنان

والسلام علی عباد الله الصالحین

اصغر قائدان

پاییز 1386

فصل اول: آشنایی با موقعیت جغرافیایی، تاریخی و مذهبی سوریه

اشاره

1- موقعیّت جغرافیایی و طبیعی سوریه

2- موقعیت تاریخی و سیاسی شام و سوریه

3- مذاهب و گروه های مذهبی در سوریه

1- موقعیّت جغرافیایی و طبیعی سوریه

اشاره

مساحت: سوریه با 180، 185 کیلومتر مربع وسعت، هشتاد و سوّمین کشور جهان است و در جنوب غربی قاره آسیا، کنار دریای مدیترانه قرار دارد.

همسایگان: سوریه با کشورهای ترکیه (در شمال)، عراق (در شرق و جنوب شرقی)، اردن (در جنوب)، فلسطین اشغالی (در جنوب غربی) و لبنان (در غرب) مرز مشترک دارد.

آب و هوا: این کشور در کناره ها و نواحی جنوب غربی، آب و هوایی معتدل و مرطوب (مدیترانه ای) دارد و در دیگر نقاط، گرم و خشک است.

ارتفاع: بلندترین نقطه سوریه از دریا، جبل شیخ با 2814 متر ارتفاع است و مهمترین ارتفاعات آن عبارت اند از: کوه های لبنان شرقی، علویین، جبل الدروز، بشری، عبدالعزیز و قاسیون.

جلگه ها: بیشتر جلگه های سوریه، در کناره ها و نواحی جنوب غربی واقع شده اند.

قسمت اعظم آن را بیابان ها پوشانده و در جنوب شرقی آنصحرای سوریه (بادیة الشام) واقع شده است.

رودها: از مهم ترین رودهای سوریه، می توان به فرات، خابور، عاصی، عفرین، قویق و دجله اشاره کرد. رود فرات با 696/ 2 کیلومتر طولانی ترین آن ها است که حدود نیمی از آن در ترکیه و عراق جاری است.

جمعیت: طبق آخرین آمار (سال 2002 م.) سوریه بالغ بر 000، 866، 18 نفر جمعیت دارد و شصت و سوّمین کشور جهان محسوب می شود. از این تعداد، 50% آن

شهر نشین اند. پر جمعیت ترین شهرهای آن عبارت اند از: حلب، دمشق، حمص، حماة و لاذقیه.

بنادر: از بنادر مهم سوریه می توان به لاذقیه، طرطوس و بانیاس اشاره کرد که در کنار دریای مدیترانه واقع شده اند.

صنایع:صنایع مهم این کشور، عبارت اند از پالایش نفت، نساجی، سیمان، شیشه، مواد غذایی،صابون سازی، پوشاک وصنایع دستی.

معادن و منابع: گاز طبیعی و نفت، فسفات، گچ، کرم، نیکل، منگنز، سرب، سنگ نمک و «⁽¹⁾» ... از منابع با ارزش سوریه به شمار می رود.

استان ها و شهرهای مهم: بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، سوریه از 13 استان تشکیل شده که زیر نظر فرماندار و یک شورای منتخب اداره می شود و استان های آن به ترتیبِ وسعت عبارت اند از:

وجه تسمیّه شام و سوریه

در دوران گذشته، سوریه کنونی، بخش عمده ای از شام بوده و در واقع سرزمین شام، شامل کشورهای کنونیِ سوریه، لبنان، فلسطین و اردن می شده است. «⁽²⁾» «الشأْم و الشَأم و الشآم» در واقع «⁽³⁾» نامی بوده که جغرافی دانان عرب بر این منطقه نهاده اند. منطقه ای که از یک سو به دریای روم و بیابان ممتد- از ایله تا فرات- و از سوی دیگر- از فرات تا مرز روم- منتهی می شود. بدین صورت، سرزمین های روم در شمال، مرز مصر و بیابان بنی اسرائیل در جنوب آن واقع شده و آخرین محدوده آن- در سمت مصر «رَفَحْ» و

سمت روم «الثغور» است. «⁽¹⁾»

در دوران های گذشته، به سرزمین شام، سوریه نیز می گفتند. بکری گوید: «سوریه» (به ضم اول و کسر الراء و تخفیف الیاء) نامی برای شام است. «⁽²⁾»

ارنست هرتز فیلد گوید: سوریه نامی «آشوری» است که هنگام غلبه آشوریان بر این کشور اطلاق می شده و سین و شین در زبان سامی، به طور یکسان به کار می رفته است. نام سوریه برای نخستین بار در اثر «هرودوت» به شکل «shryn»، در خط «میخی» و «siryon» در زبان «عبری» استعمال می شده که بر لبنان شرقی اطلاق می شده است. «⁽³⁾»

در دوران یونانی ها و بعد از آن، استعمال این نام گسترش یافت و بر همه منطقه نهاده شد و تا پایان جنگ جهانی اول به همین معنا به کار می رفت. «⁽⁴⁾

« syria history» The modern encyclopedia 1691- Article

در اثر هرودوت، فلسطین قسمتی از سوریه بوده و مورّخان جنگ هایصلیبی، فلسطین را جزئی از سوریه دانسته اند. اصطلاح «syrian»- در زبان انگلیسی- در عصر حاضر، برای این کشور استفاده می شود که البته منظور کشور جمهوری عربیِ سوریه است و گاهی به پیروان کنیسه قدیم سوریه یا کنیسه سریانیه کاتولیک نیز گفته شده است. «⁽⁵⁾»

در حقیقت اسم سریانی «syriac» مفهومی لغوی و دینی و «syrian» نیز برای اعراب مفهومی جغرافیایی و وطنی دارد. «⁽⁶⁾»

جغرافی دانان و زبان دانان، هر یک در مورد وجه تسمیه شام چیزی گفته اند. بعضی معتقدند آن را بدین سبب شام نامیده اند که قومی از کنعان در این سرزمین ساکن شده اند؛ «فَتَشاءَمُوا إِلَیْها» برخی دیگر گویند: بدین علت که اهل یمن در آن «تشاءُمْ» کرده اند؛

یعنی به آنجا رو آورده اند. گروهی نیز گفته اند: به علّت کثرت و فراوانی قریه ها و دهات آن، که نزدیک به یکدیگرند، یا این که سرزمین شام به رنگ های مختلفی مثل سرخ، سفید و سیاه است، همان طور که خال بدن انسان را شام گویند. «⁽¹⁾»

مجموع سرزمین های این منطقه را شامات گویند. گاهی دمشق را نیز از باب اطلاق کل بر جزء، شام گفته اند و عرب شهرها را اغلب به اسم سرزمین های آن می نامیده است. «⁽²⁾»

فضایل فراوانی در مورد شام گفته اند. بعضی از مورّخان احادیثی از پیامبر خداصلی الله علیه و آله در مورد فضایل آن نقل کرده اند «⁽³⁾» که به نظر می رسد این احادیث را وابستگان و محدثان اموی ساخته اند تا به گونه ای سرزمین شام را در مقابل شهر پیامبر؛ یعنی مدینة النبیصلی الله علیه و آله مطرح کنند؛ زیرا این سرزمین، مقرّ حکومتی بنی امیه بوده است.

2- موقعیت تاریخی و سیاسی شام و سوریه

الف) قبل از اسلام

شام و سوریه کنونی، از قدیمی ترین مناطق مسکونی آسیا بوده و در هزاره سوم قبل از میلاد، قوم «سامی آموری» در این سرزمین ساکن و حکومتی در آن تشکیل دادند که تا سال 1700 قبل از میلاد پایدار بود. در اواخر قرن یازدهم قبل از میلاد، قوم دیگری به نام «آرامی» نیز در این کشور مستقر شدند.

سوریه در پیش از میلاد، بارها به تصرّف مصریان، آشوریان، بابلیان و ایرانیان در آمد و هر یک از آنان، این سرزمین را در زمانی کوتاه یا طولانی در دست داشتند. «⁽⁴⁾» 2 کندر مقدونی، 2 اسکندر مقدونی نیز آن را تصرف کرد و سپس این سرزمین با مرگ وی، جزو

قلمرو سلوکیان شد. در سال 63 میلادی، حکومت سلوکی ها بر این سرزمین به وسیله امپراتوری روم پایان یافت. در طی دوره تسلّط روم، جنگ های فراوانی با دولت اشکانی در سوریه به وقوع پیوست. دولت ساسانی نیز مدتی بخش هایی از آن را به تصرّف درآورد. در سال 395 میلادی، پس از تجزیه دولت روم، به شرقی و غربی، این کشور جزو قلمرو امپراتوری روم شرقی (بیزانس) گردید. «⁽¹⁾» سرانجام استیلای بیزانس بر سوریه، به تدریج روبه ضعف نهاد تا این که در قرن اول هجری (هفتم میلادی) در زمان خلافت ابوبکر، خالدبن ولید مأمور فتح شامات گردید.

ب) پس از اسلام

پیامبر خداصلی الله علیه و آله در مدت حیات خویش، دو بار به مرزهای امپراتوری روم در سرزمین شام حمله کرد. سپاه اسلام نخستین بار در غزوه «مؤته» با سپاه انبوه و تا دندان مسلّح رومیان روبه رو شد. این غزوه بود که مقدمات نفوذ به سرزمین شام را برای مسلمانان فراهم ساخت. پیامبر خداصلی الله علیه و آله در زمانی دیگر، خود همراه لشکریانش به «تبوک» رفت و به مرزهای روم یورش برد. آن حضرت در واپسین روزهای حیات خود (سال یازدهم هجری)، سپاهی به فرماندهی اسامة بن زید برای هجوم به سرزمین شام تدارک دید، لیکن خود به ملکوت اعلی پیوست و ابوبکر اعزام آن سپاه را دنبال کرد.

سپاه اسامه در یک درگیری با رومیان به پیروزی رسید و موفق شد نتیجه تلخ شکست موته را به یک پیروزی تبدیل کند. پس از اندکی، خلیفه اوّل، هجوم به مناطق تحت سلطه روم؛ از جمله شامات را در استراتژی نظامی خویش قرار داد.

او در این جنگ، با فراخوانی مسلمانان از نقاط مختلف، سپاهی در مدینه فراهم آورد و آن را چهار گروه کرد؛ گروهی را به فرماندهی «ابوعبیدة بن جراح» به سوی «حمص»، دسته دیگر را به فرماندهی «عمرو بن عاص» راهی فلسطین و دسته سوم را به فرماندهی «یزید بن ابی سفیان» به سوی «دمشق» و دسته چهارم را به سرپرستی

«شرحبیل بن حسنه» عازم «اردن» کرد. اندکی بعد، از شام خبر رسید که ابو عبیده، از عهده مقابله با رومیان برنیامده است، از این رو خلیفه نامه ای به خالدبن ولید نوشت که به کمک سپاه شام بشتابد و به جای ابوعبیده فرماندهی سپاه را به عهده گیرد. خالد به سوی شام رفت. او ابتدا «بُصری» را فتح کرد و سپس به مصاف با رومیان شتافت. این جنگ در تاریخ اسلام به «یرموک» معروف شد، «⁽¹⁾» زیرا در کنار رودی به همین نام، که امروزه در کشور اردن جاری است،صورت گرفت.

رومیان در این نبرد، 140 هزار نفر تلفات دادند و سه هزار تن از مسلمانان نیز کشته شدند. آنان رومی ها را تعقیب و «ماهان» سردار آنان را کشتند و سپس به طرف دمشق رفتند؛ پس از آن که یک ماه بر دروازه آن شهر متوقف شدند، خبر وفات ابوبکر و خلافت عمر به ایشان رسید. «⁽²⁾»

«هِرَقْل» (: هراکلیوس، امپراتور روم) در بیت المقدس از فتح مسلمانان در یرموک خبر یافت و با شتاب به سوی حمص روانه شد تا آن جا را مرکز جنگی خود قرار دهد.

ابوعبیده نیز با سپاه حرکت کرد تا به «مرج الصفر» رسید و از خلیفه کسب تکلیف کرد که اول دمشق را فتح کند یا به فحل هجوم برد؟ عمر نیز باصحابه مشورت کرد. در این میان امام علی علیه السلام نظر داد، اول دمشق را بگشایید که قلعه شام است و سپس سپاهی برای جلوگیری از سپاه فحل و مردم فلسطین وحمص بفرستید. خلیفه نیز به همین گونه فرمان داد.

محاصره دمشق هفتاد روز طول کشید؛ مسلمانان راه آذوقه و کمک رسانی ساکنان شهر را بستند. چون دیوارها و خندق های اطراف مانع نفوذ مسلمین می شد، چاره ای جز ادامه محاصره نداشتند. مردم دمشق که از محاصره به تنگ آمده بودند، از درصلح درآمدند؛ بعضی از دروازه های دمشق بهصلح باز شد و مسلمین بدان راه یافتند و شهر را

فتح کردند. مورّخان در تاریخ فتح دمشق اختلاف دارند؛ بعضی سال سیزده هجری و بعضی سال چهارده و یا هفده هجری گفته اند.

پس از فتح شام، «یزید بن ابی سفیان»، که یکی از چهار فرمانده فاتح دمشق بود، از سوی عمر به حکومت این شهر منصوب شد. وقتی او مرد، عمر قلمرو او را به معاویه سپرد و وی مالک مطلق العنان این سرزمین گشت. «⁽¹⁾»

در فتح شام بیشتر مهاجران و انصار حضور داشتند. به گفته ابن سعد، 113صحابه در آن شرکت کردند. «⁽²⁾» شهر «حُمص»- در جنوب دمشق- محل ملاقات و الحاق اصحاب پیامبر خداصلی الله علیه و آله به یکدیگر بود. «ابو مسلم خولانی» وقتی داخل مسجد حمص شد، سی تن از ریش سفیدان اصحاب را در آن دید و کثیر بن مره حضرمی نیز هفتاد بدری، ازصحابه پیامبر خداصلی الله علیه و آله را در آن جا ملاقات کرد. آنان مقدمه لشکر اسلام بودند که آموزش فقه و قرآن در سپاه اسلام بر عهده آنان بود. بسیاری از تابعین در شام به دست عبادة بنصامت، ابو دردا و معاذ بن جبل فقه آموختند. این کار به سبب درخواست یزید پسر ابوسفیانصورت گرفت که به عمر نوشته بود مردم شام فراوان اند و به تعلیم قرآن و فقه نیاز دارند. بدین سان حمص پایگاه عباده شد، ابو دردا به دمشق رفت و معاذ نیز عازم فلسطین گردید. «⁽³⁾»

معاویه پس از آن که از سوی عمر به جای برادرش یزید بن ابوسفیان به حکومت دمشق منصوب شد، به فتح سایر شهرهای شام اقدام کرد. وی در دوران خلافت عثمان قدرت بلامنازعی یافت و علاوه بر شام به حکومت «جزیره» نیز دست یافت. او تمامی ولایات شام را به قیسی ها سپرد و همین قیسی ها و بعد کلبی ها بودند که او را در مقابل امام علی علیه السلام تقویت کردند. معاویه پیراهن خونین عثمان را بر منبر مسجدی، که بعدها، جامع اموی به جای آن ساخته شد، گذاشت و رؤسا، اشراف و قبایل را فراخواند. آنان نیز

سوگند خوردند که کشندگان عثمان را قصاص کنند. «⁽¹⁾» سپس جنگصفین را علیه امام به راه انداختند. در این جنگ تمامی مردم شام جز «ابو دردا» و «ابو امامه باهلی» حضور یافتند. «⁽²⁾»

ج) دوران معاصر

سوریه در 1799 م، پس از فتح مصر، توسط ناپلئون بناپارت، به اشغال فرانسه در آمد. پس از چندی با استقلال نسبی مصر، سوریه نیز بار دیگر به عثمانی واگذار گردید.

آزار مسیحیان و سرکوبی شورش های آنان در این شهر، راه مداخله دولت های اروپایی را بیش از پیش به این کشور باز کرد و سرانجام در 1860 م. فرانسه به عنوان کمک به سلطان عثمانی در اداره سوریه، نیروهای نظامی خود را در بیروت (که آن زمان جزو سوریه بود) پیاده کرد. «⁽³⁾

.A .H .Hourani

syria and lebanon under french mandate oxford university by press ,8691 .

» stephen hemsley

در 1918 م. با حکومت وی، موقعیت و مرکزیت سیاسی دمشق تثبیت شد و با رهایی از یوغ ترکان عثمانی می رفت تا اهمیت خود را مثل دوران ایوبی ها وصلاح الدّین ایّوبی باز یابد امّا زمان این آزادی اندک شد؛ زیرا در سال 1920 م، سوریه و لبنان با رأی جامعه ملل، تحت قیمومت و سلطه فرانسه قرار گرفت.

در 1926 م لبنان از سوریه تجزیه و کشوری جداگانه شد. پس از مذاکرات طولانی در 1930 م و 1932 م توافق هایی برای تأسیس سوریه خود مختار به عمل آمد.

با واگذاری ناحیه اسکندرون از سوریه به ترکیه در 1932 م. احساسات ضدّ فرانسوی شدت یافت. «⁽¹⁾

longrig Stephen hemsley syria and lebanon under french mondete ,oxford university press ,8691 .

در 1914 م نیروهای انگلیس و فرانسه آزاد، سوریه را به اشغال خود در آوردند.

ژنرال کاترو، فرمانده نیروهای فرانسه آزاد، استقلال و سپس تأسیس جمهوری سوریه را در شانزدهم سپتامبر 1941 م. اعلام کرد و «شیخ تاج الدین حسنی» رییس جمهور شد.

در سال 1943 م نیز «شکری الغوتلی» به عنوان رییس جمهور این کشور انتخاب و از این سال استقلال کامل سوریه با خروج سربازان خارجی آغاز شد. این کشور در 1948 م در جنگ اعراب و اسرائیل شرکت کرد. «⁽²⁾» از 1949 م تا 1953 م چند کودتا در سوریه به وقوع پیوست که طی آن در 1954 م «هاشم الاتاسی» قدرت خود را باز یافت. در این زمان حزب سوسیالیست بعث با ائتلاف با ملّیون محافظه کار، درصدد اتحاد با مصر در دوران ناصر بود و سوریه با انعقاد پیمانی با شوروی به دول سوسیالیستی پیوست. «⁽³⁾» در این هنگام (1958 م) اتحاد با مصر محقق شد و سوریه و مصر جمهوری متحد عرب را تشکیل دادند که ریاست این جمهوری به عهده جمال عبدالناصر بود.

از 1961 م تا 1966 م چند کودتای دیگر در این کشورصورت گرفت و مخالفان اتحاد با مصر در این سال ها به حکومت رسیدند. در همین دوران روابط سوریه با عراق

رو به تیرگی نهاد. «⁽¹⁾» در 1967 م پس از جنگ با اسرائیل، قسمتی از خاک سوریه- از جمله ارتفاعات جولان و بخشی از قنیطره- اشغال شد. سر انجام در 1970 م ژنرال حافظ اسد با کودتایی قدرت را به دست گرفت و به ریاست جمهوری مادام العمر برگزیده شد.

در 1973 م سوریه بار دیگر در جنگ اعراب و اسرائیل شرکت کرد و خسارات زیادی بر اسرائیل وارد آورد. «⁽²⁾» در 1976 م سوریه به سبب خیانت سادات به اعراب و انعقاد پیمان کمپ دیوید، روابط خود را با مصر قطع کرد و با شرکت چند کشور مترقی عربی «جبهه پایداری» را بنیان نهاد. در 1359 ش، پس از به قدرت رسیدنصدام حسین در عراق و جنگ آن کشور با ایران، روابط سوریه با عراق نیز کاملًا قطع شد. از آن هنگام، سوریه متّحد استراتژیک جمهوری اسلامی ایران گردید که این اتحاد و اتفاق همچنان ادامه دارد.

در 1982 م. سوریه به دنبال هجومصهیونیست ها به جنوب لبنان، تا حدّی درگیر نبرد لبنان بود. «⁽³⁾» از آن هنگام، سوریه و لبنان در کنار یکدیگر، در برابر اسرائیل به عنوان دو متّحد قدرتمند به پایداری و مقاومت پرداختند. نیروهای نظامی سوریه در مناطق غربی و جنوبی لبنان از این کشور در برابر تهاجم اسرائیل ایستاد و در مقاومت مردم مسلمان و حزب اللَّه لبنان در برابر اشغال جنوب و تسلیح و حمایت مادی و معنوی از آنان سهم مؤثری ایفا کردند تا ناچار نیروهای اسرائیل خاک لبنان را ترک کردند. حافظ اسد رییس جمهور سوریه، تمامی تلاش های خود را مصروف تحقّق این هدف ساخت. سرانجام وی پس از بیش از 30 سال ریاست جمهوری، دار فانی را وداع گفت.

در 1994 م که 24 سال از ریاست جمهوری حافظ اسد می گذشت، فرزند او ملقّب به «اباباسل» که قرار بود بعد از پدر جانشین او شود، در یک تصادف کشته شد و لذا فرزند دیگر او بشار اسد به ریاست جمهوری رسید.

قوه مقننه از یک مجلس قانونگذاری به نام «مجلس خلق»، با 195 عضو تشکیل یافته است. مهم ترین احزاب در سوریه حزب سوسیالیستی عربی بعث، جنبش سوسیالیست های عرب، حزب کمونیست، اتحادیه سوسیالیست های عرب هستند. «⁽¹⁾»

3- مذاهب و گروه های مذهبی در سوریه

مسلمانان 86% جمعیت این کشور را تشکیل می دهند و مسیحیان با 5/ 13% اقلیت نسبتاً قابل توجهی در این کشور هستند. حدود پنج هزار یهودی نیز در دمشق و پیرامون آن زندگی می کنند و اما در میان مسلمانان، فرقه های مذهبی گوناگون در سوریه وجود دارند که پس از اهل سنت، که اکثریت را تشکیل می دهند، عبارت اند از:

گروهی از غالیان شیعه هستند که بیش از دو میلیون نفر از جمعیت سوریه را تشکیل می دهند. اغلب دروزی ها در استان سویدا و «جبل دروز» واقع در جنوب لاذقیه ساکن اند. فرقه دروزیه ترکیبی از عقاید شیعه، زرتشت و مسیحیت دارند که «شیخ عقل» اکنون مرجع دینی آنان است.

آنان خود را شیعه می دانند، بیش از سه میلیون نفر هستند و بیشتر در کوه های شمال غرب سوریه به موازات ساحل طرطوس تا انطاکیه پراکنده اند. علویان پست های حساس در سوریه را بر عهده داشته اند. حافظ اسد نیز خود یک علوی بوده است. گفتنی است علویان بیشترصحابه اولیه پیامبر خداصلی الله علیه و آله؛ از جمله عمار بن یاسر، مقداد، سلمان و اباذر را قبول دارند و به آنان و اهل بیت پیامبرصلی الله علیه و آله عشق می ورزند. از لحاظ عمل به دستورات دینی چندان تقیّد ندارند و آداب و احکام دینی را به جا نمی آورند.

جمعیت ایشان بیش از هفتصد هزار نفر است. آنان در غرب «باب توما» در دمشق و در قریه داریا زندگی می کنند واکنون نیز قریه راویه و اطراف مرقد مطهّر حضرت زینب علیها السلام محل سکونت بیشتر آنان گردیده است. در گذشته مرحوم «محسن الأمین»صاحب دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیه و «سید علی مکی» منشأ تلاش هایی برای انسجام اعتقادی و فکری شیعه شده اند.

نقشه

نقشه

نقشه

نقشه

فصل دوم: آثار سیاحتی زیارتی دمشق

اشاره

1- دمشق در گذر تاریخ

2- مرقد و مزار عقیله بنی هاشم زینب کبری علیها السلام

3- مقام و مقبره حضرت رقیّه علیها السلام

4- مسجد اموی دمشق در بستر تاریخ

5- سایر مساجد تاریخی و مشهور دمشق

6- مدارس و دار القرآن های تاریخی دمشق

7- قبرستان باب الصغیر

8- سایر قبرستان های معروف دمشق

9- سایر آثار تاریخی دمشق

1- دمشق در گذر تاریخ

واژه «دمشق» یا «دماسکو» «Demascus»، در اصل، آرامی، کلدانی یا سریانی قدیم بوده است. در نوشته ای «هیروگلیفی»، که از پانزده قرن قبل از میلاد به دست آمده، نام «تمسقو» یا «دماسکو» در آن دیده شده است. همچنین نام دماسکو در آثار معبد «کرنک» متعلق به 18 قرن قبل از میلاد نیز به چشم می خورد. «⁽¹⁾»

برای دمشق اسامی بسیار گفته اند. نخستین نام آن «جَلِقْ» و سپس به علت انتساب به جیرون بن سعد بن عاد بن ارم بن سام بن نوح «جیرون» بوده است. «ارم ذات العماد» که در قرآن کریم آمده است و همچنین عذراء، بیت رامون، عین الشرق، باب الکعبه، فسطاط المسلمین نیز از نام های دیگر آن است. «⁽²⁾»

دمشق از قدیمی ترین شهرهای آباد جهان و از مهم ترین پایتخت های تمدّنی قدیم محسوب می شود و پیشینه تاریخی آن، به حدود پنج هزار سال قبل می رسد و از لحاظ قدمت، بعد از «اریحا» (در قدس) است. امّت ها و ملت های زیادی در این شهر ساکن شده اند؛ مانند: لودی ها، آرامی ها، فینیقی ها، حیثون، عبرانیان، آشوریان، بابلی ها، میدیون، (مادها- ایرانیان) یونانی ها، رومی ها، اعراب و اقوام دیگری چون ترک ها، کردها و ... «⁽³⁾»

در مورد بانی این شهر در منابع، اختلاف فراوانی وجود دارد که هر یک آن را به کسی نسبت داده اند؛ بعضی گفته اند: دماشق بن قالی بن مالک بن ارفخشد بن سام بن نوح و یا یقطان بن عامر بوده است و برخی دیگر بیوراسف را بانی آن دانسته اند. «⁽¹⁾»

گروهی برآنند، نخستین شهری که حضرت نوح، بعد از طوفان، احداث کرد، دمشق بوده است. عدّه ای براین باورند که ضحاک آن را بنا کرد و جمعی به کسان دیگری چون عاد بن عوض، اسکندر، غلام حضرت ابراهیم به نام دماشق، سلیمان بن داوود، دمشق بن قاین بن مالک بن ارفخشد بن سام بن نوح و دماشق بن نمرود بن کنعان نسبت داده اند. «⁽²⁾»

به روایتی دیگر، آن را فرزند ارم بن سام بن نوح؛ یعنی دماشق که برادر فلسطین، ایلیا وحمص بود بنا کرد و هر یک از آنان ولایتی را آباد کرده و به اسم خویش نامیدند. «⁽³⁾»

امّا بر اساس نظر بیشترمورخان، اوّلین کسی که دمشق را بنا کرد «ارَم بن سام بن نوح» بوده که در آن زمین باغی ساخت و طرح عمارت انداخت. چون بی نظیر و ضرب المثل بود، آن را باغ ارم گفتند، آنگاه «شداد بن عاد» در آنجا بناهاهای فراوان ساخت و چنانکه گویند، طرح بهشت و دوزخی در آن محل ریخت که خداوند در قرآن کریم از آن یاد کرده است؛ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ* الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلَادِ. «⁽⁴⁾»

پس از آنکه اسکندر مقدونی این شهر را ویران کرد، تارخ، که او را آذر نیز گویند (عموی حضرت ابراهیم علیه السلام) و به وزارت نمرود نیز اشتغال داشت، آن را تعمیروترمیم کرد.

گویند دمشق حدود 3145 سال پس از آفرینش زمین ساخته شد و بعضی گویند هفت هزار سال پس از آن بوده و حضرت ابراهیم علیه السلام پنجاه سال پس از بنای دمشق، در آن سرزمین متولد شد. «⁽⁵⁾» آثار تاریخی فراوانی؛ از جمله کتیبه های متعلّق به هزاره های اول

و دوم قبل از میلاد مسیح در این شهر به دست آمده است که دکتر عفیف البهنسی این کتیبه ها و مجسمه های الهه های شام و ظروف متعلق به آن دوران را با تصاویر تشریح کرده است.⁽¹⁾

دمشق پس از اسلام

در سال 41 هجری، معاویه پس ازصلح با امام حسن علیه السلام، دمشق را مرکز خلافت قرار داد. او 20 سال امیر و 20 سال نیز خلیفه بود. پس از مرگ معاویه دوم، که چهل روز بیشتر خلافت نکرد، حکومت دمشق و در حقیقت خلافت به خاندان مروانیان انتقال یافت.

مروان بن حکم نخستین خلیفه اموی بود. در میان خلفای اموی، «ولید بن عبدالملک» و «عمر بن عبدالعزیز» همواره برای توسعه بناهای فرهنگی و تاریخی شام می کوشیدند. دمشق تا سال 133 هجری- که عباسیان به خلافت رسیدند- همچنان پایتخت خلافت اسلامی بود تا این که در این سال مرکز خلافت به عراق منتقل شد. «⁽²⁾»

از این سال، خلفای عباسی از جانب خود والیانی به دمشق می فرستادند. احمد بن طولون پس از تشکیل سلسله طولونیان در مصر، در 264 هجری، دمشق را از دست عباسیان خارج ساخت. «⁽³⁾»

در قرن چهارم هجری، پس از آن که اخشیدیون در مصر به حکومت رسیدند، دمشق را جزئی از ولایت خود قرار دادند. پس از انقراض دولت اخشیدی ها به وسیله فاطمیان (358 هجری)، دمشق به سلطه آنان در آمد.

در سال 282 و 360 هجری، قرامطه دوبار به دمشق هجوم بردند و فجایع فراوانی نسبت به مردم انجام دادند. «⁽⁴⁾»

در سال 468 هجری سلجوقیان این شهر را از دست فاطمیان بیرون ساختند «⁽¹⁾» تا این که در طی سال های (543- 523) برابر با (1148- 1128 م.)صلیبی ها برسرزمین های شام هجوم آورده و بارها دمشق را ویران کردند. در 549 هجری نورالدّین محمود زنگی (حاکم حلب) توانستصلیبی ها را از شهر اخراج سازد. دوران محمود زنگی وصلاح الدین ایوبی اعتلای دمشق را به دنبال داشت ولی متأسفانه فرزندانصلاح الدین؛ یعنی ملک عادل، افضل و عزیز برای تسلط بر شهر، درگیری هایی داشتند و این شهر را دچار ویرانی ساختند.

با این وجود دمشق در ایام «ملک عادل» فرزندصلاح الدین رشد چشمگیری یافت و ابنیه و آثار تاریخی فراوانی در آن ساخته شد. در سال 658 هجری هلاکو خان مغول، به این شهر حمله کرد و حاکمان ایوبی آن را برانداخت. پس از نیم قرن، ممالیک مصر از جمله «ملک ظاهر بیبرس» دمشق را به تصرّف خود در آوردند که دوباره، این شهر رو به رشد و آبادانی رفت. «⁽²⁾»

دمشق در دوران ممالیک پایتخت دوم آنان بود. چون این شهر راه اصلی قافله های حجاج و یا کسانی بود که به سوی پایتخت ایشان؛ یعنی قاهره می رفتند، اعتبار فراوانی کسب کرد و بازارهای آن در این دوران گسترش یافت. ممالیک به ساخت مساجد و اماکن فراوانی همت گماشتند و ویرانی های دوران مغول را تا حدودی ترمیم کردند. «⁽³⁾» امروزه در جای جای شهرهای سوریه آثار ایوبیان و ممالیک حکایت از این امر دارد.

در 699 هجری این شهر باز دچار هجوم سپاه مغول به فرماندهی غازان خان شد و سرانجام در 803 هجری به دست تیمور ویران گردید تا این که در نبرد «مرج دابق» در 923 هجری به تسلّط عثمانی ها در آمد. «⁽¹⁾»

عثمانی ها این شهر را به پاشا نشین هایی تبدیل کردند و به آبادانی و ترقّی آن همت گماشتند. «⁽²⁾» در این زمان مساجد، تکایا، خان ها، زوایا، کاروانسراها، قصرها و مدارس فراوانی در این شهر ساخته شد که تمامی آن ها امروزه زینت بخش این شهر تاریخی است.

این شهر هم اکنون در تقسیمات استانی به عنوان یک شهر مستقل محسوب می شود و بر اساس آمار 2002 میلادی (1381 ش) با 000، 800، 3 نفر دومین شهر پر جمعیت سوریه بعد از شهر حلب است.

نقشه

2- مرقد و مزار عقیله بنی هاشم زینب کبری علیها السلام

اشاره

یکی از زیارتگاه های بسیار مهم و مورد توجه همه مذاهب اسلامی در دمشق، مرقد و آرامگاه زینب کبری، دختر امیر مؤمنان علیه السلام است که همواره خیل مشتاقان و ارادتمندان آن بانوی فداکار و بزرگوار، از سرزمین های اسلامی به ویژه ایران، برای زیارت قبر او عازم این سرزمین هستند.

امیرالمومنین، علی علیه السلام از فاطمه علیها السلام دو دختر و از سایر زنان نیز چندین دختر داشتند که چند تن از آنان نام زینب داشته و یا ملقّب به امّ کلثوم بوده اند. بر اساس گفته «مصعب بن عبداللَّه زبیری»، نسب شناس مشهور عرب، زینب کبری که به همسری عبداللَّه بن جعفر در آمد و امّ کلثوم کبری (زینبصغری) که همسر عمر بن خطاب شد؛ «⁽¹⁾» هر دو از

فاطمه زهرا علیها السلام بوده اند. وی دختران معروف دیگر ایشان را، که از غیر فاطمه علیها السلام بوده اند، چنین نام برده است: رقیه دخترصَهباء، که همسر مسلم بن عقیل شد، زینبصغری به ازدواج محمد بن عقیل درآمد وامّ کلثومصغری که نامش نفیسه بود و همسر عبداللَّه اکبر بن عقیل گردید. «⁽¹⁾»

مرحوم محسن امین، تعداد دختران علی علیه السلام، که لقب ام کلثوم داشته اند را چهار تن دانسته است: 1. همسر مسلم بن عقیل 2. همسر عبداللَّه اصغر بن عقیل 3. همسر عمر بن خطاب 4. همسر عبداللَّه بن جعفر. «⁽²⁾»

با توجه به تعداد دختران امام علی علیه السلام که هجده تن بوده و برخی القاب مشابه داشته اند، بدیهی است مورّخان و نسب شناسان و همچنین محققان تاریخ اسلام و شیعه در مورد آنان و نیز محل دفن ایشان، تا حدودی دچار اشتباه و یا تناقض و سرگردانی شوند. این اختلاف در مورد دفن زینب کبری، امّ کلثوم کبری و زینبصغری شدّت بیشتری می یابد لیکن با نقد و بررسی این اختلافات می توان به یک نتیجه ترجیحی دست یافت که در ادامه به ذکر اقوال مختصری در این خصوص خواهیم پرداخت.

از آنجاکه محقّقان و پژوهندگان شیعه و سنی، پژوهش گسترده ای در مورد محل

دفن زینب کبری علیها السلام به عمل آورده اند و ما نیز اشاره ای به آن ها خواهیم داشت؛ با یک بررسی و تدقیق علمی، به نظر می رسد روایت دفن زینب کبری علیها السلام در شهرک راویه 1 شق، 2 دمشق بهصحت نزدیکتر باشد. در این مبحث کوتاه ابتدا به شمه ای مجمل از دوران حیات پرافتخار آن بانوی فداکار پرداخته و سپس نظریات و آرای مختلف در مورد محل دفن ایشان را تشریح خواهیم ساخت.

زینب کبری، ملقّب به امّ کلثوم، در سال ششم هجرت- پس ازصلح حدیبیه- و دو سال بعد از تولد حسین بن علی علیهما السلام پا به عرصه وجود گذاشت. محیطی که او در آن رشد کرد، مهبط جبرئیل امین و جایگاه وحی سرمدی بود. روزی که خداوند به رسولش فرمان داد تا تمامی درهایی را که به مسجدالنبیصلی الله علیه و آله گشوده می شدند مسدود کند، زادگاه او را مستثنی ساخت. مادرش پاره تن رسول اللَّهصلی الله علیه و آله، پدرش بهترینصحابه و نخستین مسلمان در اسلام؛ و خاندان او افضل خاندان عالم بود که خداوند متعال رجس و پلیدی را از آنان دور کرده و تحت «کساء» رسولش، در ظلّ حمایت خویش وارد ساخت.

زینب علیها السلام تحت تربیت چنین خاندان استثنایی رشدکرد. ازهمان ابتدا با مصیبت های فراوانی روبه رو شد که تحمّل آن بر بسیاری امکان پذیر نبوده و نخواهد بود. هنوز پنج سال از تولد او نگذشته بود که- پیامبر خداصلی الله علیه و آله پدر بزرگ گرامی وی- آن که همواره او و برادرانش حسن و حسین علیهما السلام در آغوش پر مهر و محبت او روزگار می گذرانیدند، به سوی حق شتافت. این مصیبت عظیم برای او و به ویژه مادرش طاقت فرسا و گران بود.

او ازهمان ابتدا درکنار مادر بیمار خودکه به دنبال ارتحال جانسوز پدرومصیبت های وارده پس از آن، به بستر بیماری افتاده و روزهای آخر را می گذرانید، به پرستاری از او پرداخت و سرانجام شاهد مرگ او و بهترین پناه دوران کودکی خود شد. او شب هنگام، همراه برادرانش حسن و حسین علیهما السلام، پدرش علی علیه السلام و چند تن دیگر از محرمان اهل بیت، در مراسم خاک سپاری مادر حضور یافت و پس از آن تلاش می کرد تا برای دو برادر، مادری مهربان باشد.

زینب علیها السلام پس از آن که به سن ازدواج رسید، طبق گفته پیامبر خداصلی الله علیه و آله، که روزی به فرزندان علی علیه السلام و جعفر نگاه کرده و فرموده بود: «دختران ما برای پسران ما و پسران ما

برای دختران ما»؛ از میان آن همه خواستگارانی که داشت به همسری عموزاده اش، عبداللَّه بن جعفر بن ابی طالب علیه السلام- که پنج سال از او بزرگتر بود- در آمد. وی نخستین نوزاد اسلام در حبشه بود «⁽¹⁾». پدر عبداللَّه؛ یعنی جعفر طیار در غزوه موته به شهادت رسید و مادر او، اسماء بنت عمیس، پس از شهادت همسر، به ازدواج ابوبکر درآمد. اسماء پس از مرگ او، همراه فرزند خردسال خود محمد بن ابی بکر و پس از پیمان همسری به خانه علی علیه السلام رفت و برای آن حضرت یحیی و محمد اصغر را به دنیا آورد. «⁽²⁾»

نتیجه ازدواج زینب و عبداللَّه، چند پسر و دختر بود که در تعداد آنان اختلاف است.

مصعب بن عبداللَّه زبیری، فرزندان او را جعفر اکبر، عون اکبر، علی، امّ کلثوم و ام عبداللَّه ذکر کرده است. «⁽³⁾» علاوه براین ها، فرزندان دیگری به نام عباس، عبداللَّه و محمد نیز به او نسبت داده اند. «⁽⁴⁾» ابن عنبه، او را بدون فرزند دانسته است «⁽⁵⁾» در حالی که عون، عبداللَّه و محمد در رکاب امام حسین علیه السلام- در کربلا- به شهادت رسیدند و امّ کلثوم نیز به ازدواج قاسم بن محمد بن جعفر طیّار در آمد. «⁽⁶⁾»

در هر حال، اندک زمانی نگذشته بود که زینب کبری علیها السلام دوباره شاهد مصیبتی دیگر شد و آن، از دست دادن پدر بزرگوارش علی علیه السلام بود، که در سال چهلم هجری به شهادت رسید. پس از این مصیبت، زینب علیها السلام بیش از بیش تنها ماند و و ظیفه او در قبال برادرانش سنگین تر شد.

از آنجا که او باید در آتش حوادث می سوخت و آبدیده تر می شد. هنوز از غم فقدان پدر فارغ نشده بود که پاره های جگر برادر، مقابل چشمان او ظاهر گشت. او با این

همه مصیبت، آموخت که چگونه در کنار تنها برادر بازمانده اش، امام حسین علیه السلام، چون کوهی استوار بایستد و پذیرای مصیبت های بزرگتر باشد.

زینب علیها السلام در فاجعه کربلا ده ها تن از بهترین و عزیزترین کسانش را از دست داد.

سرانجام خود و سایر زنان اهل بیت به اسارت شامیان پلید و ننگین چهره درآمد و با آن همه مصیبت جان فزا، دلیرانه در مقابل عبیداللَّه بن زیاد در کوفه به خطبه ایستاد و چهره ننگین او را رسوا کرد. سپس، همین اقدام را در مقابل یزید در دمشق کرد و با خطبه های غرّا و آتشین خود، به پاسداری از خون امام حسین علیه السلام و قیام او پرداخت. «⁽¹⁾»

آن معصومه فداکار، پس از چند روز توقف در دمشق، همراه دیگر زنان اهل بیت و کاروان اسرای کربلا به مدینه بازگشت و در سال 62 هجری از دنیا رفت.

نظریه مورخان و پژوهشگران در مورد محل دفن زینب کبری علیها السلام

در جای دفن عقیله بنی هاشم، میان مورّخان اختلاف است. برای دفن ایشان سه نظریه وجود دارد:

نظریه اوّل

بعضی محل دفن آن بانوی بزرگوار را با استناد به کتاب «اخبار الزینبات» نوشته عبیدلی (متوفای 221 هجری) در محلّی به نام «قنطرة السباع» در قاهره ذکر کرده اند. «⁽²⁾» از جمله استاد حسن قاسم مصری در پاسخ به نظر شیخ بخیت المطیعی- که معتقد بود در «زینبیه» قاهره، زینب بنت یحیی بن زید بن علی علیه السلام مدفون است نه زینب کبری علیها السلام، به کتاب عبیدلی استناد جسته است. «⁽³⁾»

امّا روایت دفن ایشان در مصر قطعاً نمی تواندصحیح باشد زیرا این روایت را تنها عبیدلی ذکر کرده است. عبیدلی می گوید چون زینب علیه بنی امیّه در مدینه تحرکاتی داشت حاکم مدینه به یزید نامه نوشت و او دستور داد زینب را از مدینه دور سازد لذا او به همراه چند تن از زنان بنی هاشم به مصر رفت و مورد استقبال مسلمة بن مخلد حاکم مصر قرار گرفت و او در بهترین مکانها جای داده شد. این روایت قابل قبول نیست زیرا: 1- در آن زمان (سال 62) بر اثر قیام ابن زبیرمدینه به دست عبداللَّه بن حنظله غسیل الملائکه افتاده و از حاکمیت بنی امیّه خارج شده بود. 2- چگونه زینب حاضر است تنها بدون همسر و یا هیچ مردی با چند زن به یک سرزمین دور مسافرت کند. 3- چگونه زینب مصر را انتخاب کرده در حالی که در این سرزمین کسی نسبت به بنی هاشم و اهل بیت چندان نظر خوشایندی نداشته و آنان بیشتر طرفدار عثمان و بنی امیّه بوده اند. 4- حاکم انتصابی یزید یعنی مسلمة بن مخلد از محبان بنی امیّه و عثمان است چگونه از زینب به خوبی استقبال کرده است مطلب دیگر که می تواند نظر عبیدلی را منتفی و بی اعتبار سازد اینکه چرا هیچ یک از مورخان مشهور مصری که در مورد مقابرصحابه در مصر، و زینب های مدفون در آن جا و کسانی که به مصر وارد شده اند، سخن گفته اند به زینب کبری دختر علی علیه السلام اشاره نداشته اند. این مورخان عبارت اند از: 1. عبدالرحمان بن عبدالحکم مصری (م 257 ق.)صاحب منهج السالک فی اخبار مصر والقری و الممالک 2. ابو عمرو محمد بن یوسف کندی (م 354 ق.) مؤلف ولاةمصر 3. ابو محمد حسن بن ابراهیم بن ذولاق لیثی مصری (م 387 ق.) «⁽¹⁾»صاحب ولاة مصر 4. قاضی سلامه قضاعی (م 453 ق.)صاحب انس الزائرین 5. عبدالقادر مقریزی (م 845 ق.)صاحب الخطط و الاعتبار 6. شمس الدین انصاری مصری (م 814 ق.) مؤلف الکواکب السیاره فی ترتیب الزیاره. «⁽²⁾» 7. شمس الدین سخاوی (م 902 ق.)صاحب رساله زینبیات. «⁽³⁾» 10. ابراهیم بن علی فخرومی مصری (م 891 ق.) مؤلف الفضائل الباهره فی محاسن مصر و القاهره

نظریه دوّم

مرحوم محسن امین، از دانشمندان شیعه، قول دیگری مطرح کرده و آن این که قبر 2 نب، 2 زینب علیه السلام در بقیع است. این نظر قطعاًصحیح نیست زیرا هیچ یک از مورّخان مدینه و حجاز به نام زینب کبری که در بقیع مدفون باشد، اشاره نکرده اند و زینبی که در بقیع به خاک سپرده شده، امّ کلثوم کبری- همسر عمر بن خطاب مادر زید- بوده که هر دو در یک روز از دنیا رفته اند. «⁽²⁾»

نظریه سوّم

بیشتر محققان شیعه؛ از جمله علّامه بحر العلوم، میرزا حسین نوری، محدث قمی، حسون بن زینی حسینی، علامه حسنین سابقی «⁽³⁾» و برخی از مورّخان اهل سنت؛ از جمله ابن بطوطه «⁽⁴⁾» ابن حورانی «⁽⁵⁾» ابن جبیر «⁽⁶⁾» عزالدین محمدصیادی شافعی و ... معتقدند که

زینب علیها السلام در «قریه راویه دمشق» به خاک سپرده شده و علت سفر عقیله بنی هاشم را نیز واقعه حرّه (به سال 63 هجری) «⁽¹⁾» یا قحطی در مدینه دانسته اند که زینب علیها السلام به همراه همسرش عبداللَّه به دمشق رفتند. عبداللَّه در آن شهرک زمین هایی داشته و به کشاورزی مشغول بوده است.

در این میان، بعضی چون ابن حورانی و محسن امین، قبر زینب در راویه دمشق را ام کلثومصغری، دختر علی علیه السلام و همسر عمر بن خطاب دانسته اند که این سخن در سطور گذشته مورد نقد و پاسخ قرار گرفت. این اشتباه بیشتر به خاطر لقب آن دو؛ یعنی ام کلثوم است؛ زیرا چنانکه گفتیم چهارتن از دختران علی علیه السلام لقب ام کلثوم داشته اند. در هر حال بر اساس شواهد و قرائن تاریخی این قول ترجیحاً مقرون بهصحت است.

قریه ای که حضرت زینب علیها السلام در آن مدفون هستند، در گذشته به «راویه» و اکنون به زینبیه مشهور است. در حال حاضر به شهر متصل و در هفت کیلومتری شرق دمشق قدیم به طرف فرودگاه واقع است.

در خیابان اصلی این شهرک، گنبد و مأذنه های مقبره آن بانوی گرامی از دور به چشم می خورد. گنبد این مرقد، طلایی است و در سمت شرقی و غربی آن دو مناره کاشی کاری شده قرار دارد.

در مدخل درِ غربی حرم و سمت راست آن- داخل اتاق کوچکی- سه قبر وجود دارد که یکی از آن ها قبر «آیةاللَّه سید حسین یوسف مکی عاملی» متوفای 1397 هجری و دیگری مرحوم «محسن امین عاملی»،صاحب تألیف معروف اعیان الشیعه و سومین آن ها نیز دختر میرزا تقی بهبهانی است.

حرم حضرت زینب دارایصحن مربع مستطیل است که شبستان و گنبد و ضریح در

وسط آن قرار گرفته و چهار درِ ورودی دارد. سقف شبستان و حرم از سه قسمت تشکیل شده که بهصورت پله ای بر روی هم قرار دارند و گنبد نیز در وسط آن است. بر روی این گنبد، آیاتی از قرآن به خط ثلث زیبا نوشته شده و طلاکاری آن نیز در دهه های اخیر توسط ایران انجام گردیده است.

در سمت شرقصحن مطهّر، مصلای زینبیه به همّت مرحوم آیة اللَّه فهری زنجانی، نماینده ولیّ فقیه در سوریه ساخته شده و مراسم نماز جماعت، دعای کمیل و نماز جمعه در آن برقرار می گردد. این شبستان بسیار بزرگ است. مساحت کلّصحن، حرم و سایر مراکز وابسته حدود ده هزار متر مربع است. درصحن ها جمعاً 114 اتاق وجود دارد که 64 اتاق آن درصحن بزرگ و بقیه درصحن دوم و حسینیه های اطراف است.

مقبره آن بانوی بزرگوار در میان حرم، با ضریحی نقره ای است و هشت ستون کاشی کاری شده، گنبد حرم را نگه داشته اند. دیوارهای حرم مطهّر تا نصف آن سنگ سفید و بقیه آیینه کاری بوده و جلوه ای از هنر و معماری ایرانی- اسلامی است. بنای داخل و خارج حرم و همچنین مناره ها و گنبد، از حدود یکصد سال پیش است ولی توسعه های اطرافصحن و تزیینات آن ها همگی از سوی جمهوری اسلامی انجام شده است.

قبر نواده پیامبر خداصلی الله علیه و آله، فرزند بهترین حامی و یاور او و خواهر شهید مظلوم کربلا همواره مورد زیارت عامه مردم دمشق و کشورهای مختلف قرار می گیرد که به مقصد زیارت آن بانوی مظلوم و ستمدیده با هرگونه وابستگی و اعتقاد مذهبی فرسنگ ها راه پیموده و به این قریه کوچک می آیند. در میان اهل سنت نیز عقیله بنی هاشم از حرمت و وجاهت ویژه ای برخوردار است.

تصاویر شماره 1 و 1- 1 و 2

قبر مرحوم محسن امین

محسن امین عاملی، از علمای برجسته شیعه در سوریه وصاحب کتاب معروف «اعیان الشیعه» در راهروی ورودی درِ غربی حرم مطهر حضرت زینب علیها السلام، داخل

اتاقکی به خاک سپرده شده است. وی در تاریخ 1371 هجری وفات یافت. گسترش شیعه در سوریه مرهون زحمات اوست.

قبر مرحوم دکتر علی شریعتی

در مجاورت مرقد عقیله بنی هاشم، در کوچه کنار حرم، قبرستان کوچکی است که قبر مرحوم شریعتی در یک چهار دیواری قرار دارد که با دری آهنین آن را بسته اند و در داخل آن سنگ، قبر زیبایی است. عکس ها و سخنان و گفته های وی این چهاردیواری را زینت بخشیده است.

تصویر شماره 3

3- مقام و مقبره حضرت رقیّه علیها السلام

از زیارتگاه هایی که پس از مقبره حضرت زینب علیها السلام مورد توجه شیعه قرار دارد، مقبره و حرم «رقیّه علیها السلام»، دختر معصوم و کودک خردسال امام حسین علیه السلام است. بر اساس گزارش های منابع، سید الشهدا علیه السلام پنج پسر و دو دختر داشته اند. دختران آن حضرت عبارت بودند از: «سکینه» دختر رباب بنت امرءالقیس و خواهر علی اصغر. «فاطمه» دختر امّ اسحاق بنت طلحة بن عبیداللَّه. در برخی منابع نیز سه دختر گفته شده و طبق این نقل، سوّمین آن «زینب» است که او نیز خواهر فاطمه و هر دو از یک مادر بوده اند.

بیشتر نسب شناسان، به نام این سه دختر اشاره کرده اند. «⁽¹⁾» احتمال می رود رقیّه لقب زینب باشد؛ و این که از زینب، بر خلاف فاطمه و سکینه، نقش مؤثر و فعالی در کربلا گزارش نشده، به نظر می رسد وی کودکی بیش نبوده است.

براساس آنچه مشهور است، او همراه سایر اهل بیت امام حسین علیه السلام و زینب کبری علیها السلام به اسارت در آمد و در مکانی کنار «باب الفرادیس»- که در آن زمان خرابه ای بود- استقرار یافت. رقیّه در این زمان چهار ساله بود که چشم از جهان فرو بست.

آن کودک را، کنار آن مکان، که مقبره ای عمومی به نام «مقبره باب الفرادیس» بود، به خاک سپردند. این مقبره در شمال غربی محله قدیمیِ دمشق و کنار باب الفرادیس قرار داشت و امروزه به «العماره» معروف است. در ابتدا سلاطین ایوبی بر قبر او، که داخل

مسجد «رأس الحسین» واقع بود، مقبره ای کوچک ولی زیبا ساختند؛ سنگ قبری که نهاده شد، از سنگ موزاییک تزیین شده به وسیله عاج و مرمر بود که اطراف آن را ضریح زیبایی احاطه کرده بود و بر فراز آن نیز گنبد و عمارتی بنا شد. مکان یاد شده که از همان ابتدا بهصورت مسجد و مقبره بود، در سال 1125 ق بازسازی شد و در سال 1323 ق نیز⁽¹⁾

توسط میرزا علی اصغرخان امین السلطان،صدر اعظم ناصرالدین شاه دوباره ترمیم گردید. در آن زمان، سه کتیبه سنگی در داخل حرم، در سمت محراب شبستان بود. در کتیبه اول چند حدیث در فضایل اهل بیت و نام میرزا بابا مستوفی گیلانی به عنوان تعمیر کننده بقعه مقام رقیه، به تاریخ 1125 هجری دیده می شد. درکتیبه دوم به مکان دفن ملک کامل ناصرالدین محمد که در 880 هجری در این مکان مدفون شده بود، اشاره و بر کتیبه سوم نیز چند بیت شعر نوشته شده بود. «⁽²⁾»

امّا ساکنان محله الامین که رقیه در آن مدفون است نکته ای را متذکر می شوند و آن اینکه ایشان به خواب یکی از سادات علوی از خاندان مرتضی آمده که آب به داخل قبر ایشان نفوذ و آن را تخریب کرده است. این فرد رقیه علیها السلام را سه شب در خواب می بیند و لذا قبر را حفر و در آن جنازه دو کودک خردسال که 5 سال بیشتر نداشتند را مشاهده می کند و آنگاه قبر را تعمیر و مرمت می کند و سپس خود از دنیا می رود.

چون فضای این مکان گنجایش زائران را نداشت، مرحوم شیخ نصراللَّه خلخالی در 1350 ش درصدد توسعه مقبره و حرم برآمد؛ لذا خانه های اطراف را با کمک مردم خَیّرِ محل خریداری کرد ولی عده ای راضی نشدند و به همین منوال باقی بود تا در سال 1363 ش به گفته جناب حجةالاسلام فهری زنجانی، نماینده وقت مقام معظم رهبری در سوریه، با خرید آن خانه ها و پرداخت چندین برابر قیمت آن ها، امر پی ریزی بنای جدید حرم از سوی جمهوری اسلامی و با حضور مقامات سوریه آغاز شد.

مساحت ساختمان حرم بیش از چهارهزار متر مربع است که ششصد متر مربع از آن،صحن و فضای باز است و بقیه را حرم و شبستان آن و مسجد دیگری که در مجاورت

ضریح ساخته شد، تشکیل می دهند. در بازسازی های اخیر، اطراف ضریح و شبستان ها را توسعه فراوانی داده اند وصحن های جدیدی نیز در حال احداث است.

نوع معماری، که اکنون در بنای حرم به کار رفته، معماری ایرانی- اسلامی است.

صحن مسجد که گرداگرد آن بهصورت ایوانی به اندازه یک و نیم متر مسقف است، با ستون های بسیار زیبای سنگی سفید و کنگره ای ساخته شده اند. گنبد آن به کلی تعویض و براساس معماری ایرانی ساخته شده و دوازده ستون مرمرین در داخل حرم آن را نگه داشته اند. گرداگرد سقف و دیواره ها نیز کاشی کاری است.

ضریح حرم که از دوران امین السلطان،صدراعظم ناصرالدین شاه مانده بود، در 1372 ش با ضریح دیگری که به وسیله چهل تن از هنرمندان برجسته اصفهانی، بهصورتی زیبا ساخته شد، تعویض گردید. البته ضریح قبلی برداشته نشد بلکه در داخل ضریح جدید قرار گرفت. نگارنده خود در مراسم تعویض آن حضور داشته و تلاش های شبانه روزی سازندگان و عشق آنان به اهل بیت را شاهد بوده است. هر چند که این ضریح تقریباً 5/ 1 برابر ضریح قبلی است و به علت بزرگی زیاد با سن حضرت رقیّه و کودکی وی تناسبی ندارد، لیکن از شاهکارهای هنر ایرانی و اسلامی است.

کنار حرم مطهّر، بازاری است که در طول تاریخ اسلام به «سوق العماره» مشهور بوده است و باب الفرادیس مذکور نیز در داخل این بازار و حدود بیست متری مقام حضرت رقیّه قرار دارد. گفتنی است از شمال حرم به جامع اموی نیز راهی وجود دارد.

تصاویر شماره 4 و 5

4- مسجد اموی دمشق در بستر تاریخ

اشاره

جامع اموی، جلوه ای شگفت انگیز از تمدّن و معماری اسلامی

مسجد اموی، از شاهکارهای درخشان تمدّن و فرهنگ اسلامی است و پیشینه آن به دوران هزار و سیصد ساله اسلامی محدود نمی شود بلکه ریشه و بنیانی دیرینه، به بلندای چهار هزار سال در تاریخ بشریت دارد و در حقیقت بیانگر سیر و تاریخچه تحول و دگرگونی ادیان و مذاهب است.

مکان این مسجد در چهار هزار سال پیش معبد آتش پرستان بوده است؛ هنگامی که قبیله «حَدَدْ» آرامی به سرزمین شام آمدند، حدود هزار سال، این مکان را معبد خود قرار دادند. این بنا در طول چند قرن تسلّط مصری ها بر این سرزمین، به معبد خدایان ایشان؛ یعنی «رامون» و «آمون» تبدیل شد. پس از چندی یونانیان با تصرف این سرزمین، آن را معبد خود قرار دادند و تا قرن اول میلاد حضرت مسیح علیه السلام در این مکان به عبادت خدایان خود می نشستند.

پس از یونانی ها، رومیان با حضور و سلطه بر این سرزمین، این معبد را توسعه داده و آن را به محل عبادت خدای خویش «ژوپیتر» تغییر دادند. باگسترش مسیحیت درجهان و به ویژه در شام، قسمت کوچکی از معبد ژوپیتر به کنیسه تبدیل گشت که به نام «قدیس یوحنا» یا «ماری یوحنا» خوانده می شد.

سرانجام در سال هفده هجری، با فتح دمشق به وسیله مسلمانان، این معبد و کلیسا، به مسجد و محل عبادت ذات باری تعالی و خدای واحد تبدیل شد که البته نیمی از آن بر اساس مصالحه ای کهصورت پذیرفته بود، همچنان بهصورت کلیسا باقی ماند. مساحت

اولیه آن براساس آنچه که ابن جبیر نقل کرده است از شرق به غرب؛ یعنی در طول دویست قدم (حدود 150 متر) و از سمت جنوب به شمال؛ یعنی در عرض 135 قدم (حدودصد متر) بوده و در مجموع به پانزده هزار متر مربع می رسیده است. «⁽¹⁾»

هنگامی که دمشق به وسیله سپاه اسلام محاصره شد، کلیساهای فراوانی در این شهرپوجود داشت که بعضی از آن ها طبق معاهدهصلح در مقابل نیمی از کلیسای اصلی شهر؛ یعنی مکانی که بعدها جامع اموی ساخته شد، در دست مسیحیان ماند و مسلمانان نیمه مذکور را تبدیل به مسجد کرده و در آن به نماز پرداختند. مسیحیان که نسبت به دین جدید با بی اعتنایی برخورد می کردند، با ایجاد سر وصدای عمدی در مراسم خود؛ از جملهصدای مهیب ناقوس به هنگام اقامه نماز جماعت، خواندن سرودها بهصدای بلند، برای عبادت مسلمانان مزاحمت فراهم می کردند.

وقتی معاویه، در شام ولایت یافت، تصمیم گرفت نیمه باقی مانده کلیسا را به مسجد ملحق کند ولی مسیحیان نپذیرفتند. پس از وی عبدالملک بن مروان، اموال فراوانی به آنان داد تا اجازه دهند این قسمت نیز به مسجد ملحق شود ولی ایشان نپذیرفتند تا این که ولید، فرزندش مال فراوانی به مسیحیان داد و حتی گفت اگر نپذیرید، کنیسه باب توما را که با زور و این قسمت را باصلح گرفتیم، به جای آن تخریب خواهم کرد. (آن کلیسا بزرگتر و مهمتر بود)؛ لذا مسیحیان راضی شدند که نیمه باقی مانده نیز به مسجد افزوده شود. «⁽²⁾»

بعضی گویند: آنان راضی نشدند و ولید تهدید کرد که اگر نپذیرید، خود آن را تخریب می کنم، سپس کلنگ به دست گرفت و دیوار آن را خراب و مسجد را بنا کرد.

بعضی نیز گفته اند، وی به جای آن چند کلیسای دیگر در داخل شهر به مسیحیان داد و آنان را راضی کرد. «⁽³⁾»

ولید بن عبدالملک که علاقه فراوان به ساختن مساجد و بناهای مذهبی داشت، برای تبدیل این کلیسا به مسجد، مالیات هفت سال کشور خود را خرج آن کرد و گویند

وقتی اسنادِ مخارج آن را بر هیجده شتر بار کردند و برای تصویب نزد خلیفه بردند، وی بدون بررسی، همه آن ها را امضا کرد و گفت: این چیزی است که به راه خدا داده ایم و در مقابل آن حسابی نمی خواهیم.

جامع اموی یکی از شاهکارهای معماری اسلامی و البته تلفیق و ترکیبی از معماری اسلامی و رومی است؛ «⁽¹⁾

-Encyclopedia of Islame ,V .7 .p .232 .

به گفته ابن معلی، پولی که خلیفه اموی در این راه خرج کرد، داخل یک صدصندوق قرار داشت که هرصندوق 228 هزار دینار در آن بود و مجموع آن به بیش از 000/ 800/ 22 دینار می رسید. «⁽³⁾»

ولید دوازده هزار سنگ رخام و مرمر در آن به کار برد، که هزینه هر قطعه از آن 144 قنطار دمشقی بود. هنگام بنای آن، کتیبه ای مربوط به هزاران سال پیش، به زبان های مختلف، در دیوار قبله و همچنین مناره شرقی یافت که بر آن پندها و اندرزهای اخلاقی نوشته شده بود. «⁽⁴⁾»

بر فراز شبستان مسجد، گنبدی به نام «نسر» یا «عقاب» ساخت و ستون هایی در زیر آن قرار داد و آن را با طلا و جواهر و پوشش های حریر مزیّن ساخت. محراب مسجد را با قندیل های طلا و نقره، معرّق های زیبا و زنجیرهای طلا آراست. مخارج ساختمان مسجد چندان زیاد بود که مردم ولید را به اسراف متهم کردند و گفتند: مسجد را از بیت المال ساخته و از آن به مسلمانان نفعی نمی رسد.

هنگامی که عمر بن عبدالعزیز به حکومت رسید، چون معتقد بود مالی که در

ساختمان مسجدصرف شد، اسراف بوده درصدد برآمد معرق ها و زینت های دیگر را بردارد ولی هنگامی که هیأتی رومی از این مسجد دیدن کردند و از عظمت و زیبایی آن در شگفت شدند، عمر بن عبدالعزیز از تصمیم خود منصرف شد. «⁽¹⁾» س در این زمان مسیحیان که عمر بن عبدالعزیز را با رأفت و نرمی یافتند، از سخت گیری هایی که ولید در حق آنان کرده بود، به وی شکایت بردند وخواستند کلیسای خود را، که در نیمی از مسجد اموی قرار داشت، بار دیگر بسازند. عمر بن عبدالعزیز نیز اگرچه به دادن چنین اجازه ای تمایل داشت ولی مسلمانان گفتند: مسجدی را که ما در آن اذان گفته و نماز گزارده ایم می خواهی تخریب کنی؟! در این هنگام فقها و علما نیز مخالفت کردند و نزد مسیحیان وساطت کرده، گفتند: هر کلیسایی که در داخل و اطراف دمشق هست و مسلمانان آن را به زور تصرف کرده اند، در اختیار مسیحیان قرار گیرد؛ لذا ایشان از کلیسای خود در مسجد اموی گذشتند و رضایت خود را به خلیفه اعلام داشتند. «⁽²⁾»

گفتنی است گرچه ساخت مسجد در دوران ولیدبن عبدالملک هفت سال (68 تا 75 ق.) طول کشید، ولی همچنان نیمه تمام ماند و بقیه قسمت ها را سلیمان ب عبدالملک به پایان رسانید. در طول قرون مختلف، تعمیرات و توسعه هایی در آن انجام شد، البته بر اثر چندین آتش سوزی، بسیاری از قسمت های آن در آتش سوخت که به شرح آن خواهیم پرداخت.

اکنون جامع اموی پس از مختصر تعمیراتی که در اواخر حکمرانی ممالیک؛ یعنی تا قرن هشتم در آنصورت گرفته به همان حال باقی مانده است.صحن حیاط و دیوارهای آن از سنگ های دوران ممالیک و از سنگ های بسیار بزرگ است. نیمی از دیواره های شمالی، شرقی و غربی از کلیسا و معبد باقی مانده از دوران قبل از اسلام است و نیمه فوقانی دیواره ها در دوره ولید و دوره های بعد افزوده شده است. ولید بر دیواره ها سقف بنا کرد و آن را بر ستون های سنگی به سبک گوتیک یا نعل اسبی استوار ساخت. در دوره

ممالیک سقف دیواره های غربی با نقاشی هایی به رنگ طلایی که در عربی آن را «فسیفساء» می گویند، تزیین گردید. متأسفانه فسیفساء بیشتر سقفها به مرور تخریب شده و اکنون جز بخشی از آن باقی نیست.

تصاویر شماره 6 و 7

1- آثار داخل مسجد اموی

1- قبّه ها و گنبد

اشاره

درصحن سه قبه و گنبد کوچک ساخته شده است.

1/ 1. قبّة المال

این قبه در 172 هجری توسط امیر دمشق «فضل بنصالح بن علی العباس» پسر عموی منصور عباسی ساخته شد و چون اموال و ذخایر مسجد را در آن نگهداری می کردند، به «قبة المال» معروف گردید. «⁽¹⁾» این قبه در غربصحن مسجد قرار دارد که بزرگتر از دو قبه دیگر است. هشت ستون مستطیل از مرمر بر زیر گنبد مذکور قرار دارد.

این قبه و یا مخزن دارای نقاشی های زیبا و مزیّن به فسیفساء است.

تصویر شماره 8

2/ 1. قبّة الغواره

این قبه در وسطصحن قرار دارد و در 369 هجری ساخته شده است. در زلزله سال 1173 هجری تخریب گردید و عثمان پاشا به سال 1182 هجری آن را بازسازی کرد. این گنبد کوچک، بر شش ستون از سنگ مرمر قرار داد.

گنبد یاد شده به «صخره قربان» نیز معروف بوده است. گویند حضرت هابیل قربانی خویش را، که گوسفندی بود، بر اینصخره قرار داد. چون مورد قبول حق قرار گرفت، به وسیله آتش سوخت و قربانی قابیل که گندم بود پذیرفته نشد و به همان حال باقی ماند، لذا به برادرش حسادت ورزید و او را در کوه قاسیون به قتل رسانید. از آن روز این مکان به

صخره قربان معروف شد. «⁽¹⁾»

3/ 1. قبّة الساعات

این قبه در شرقصحن اموی و کنار «باب الساعات» قرار دارد که در قرن پنجم هجری ساخته شده و محل استقرار ساعت آبی مسجد بوده است. «⁽²⁾»

این ساعت که دوازده استوانه پلاستیکی مدوّر داشت و بر محوری به سقف قبة الساعات تعبیه شده بود، به وسیله آب کار می کرد و پر شدن هر یک از این استوانه ها، نشانه یک ساعت بوده است. سازنده ساعت مذکور، محمد بن عبدالکریم، حارثی دمشقی بود که در بسیاری از علوم از جمله هندسه، ریاضی، نجوم و طب استاد بوده است. وی در سال 559 هجری وفات یافت. «⁽³⁾»

صفدی سازنده آن را رضوان خراسانیِ ساعاتی دانسته، که از خراسان به شام آمده است. «⁽⁴⁾» گفتنی است که ساعت پیش گفته در زمان ملک عادل نورالدین محمود زنگی نصب شد و ازآن هنگام، کسانی متولّی حفظ و اداره آن بوده اند. اکنون ساعت که در وسطصحن جامع اموی قرار دارد، از کار افتاده ولی ادوات آن همچنان بر جای مانده است.

تصویر شماره 9

4/ 1. قبّة النسر یا عقاب

قبّة النسر یا گنبد عقاب بر فراز شبستان، از سنگ مرمر ساخته شده است؛ در زیر این گنبد، سه گنبد کوچک وجود دارد؛ گنبدی که به محراب و گنبدی دیگر به دیواری که در سمتصحن قرار دارد متصل است و سوّمین گنبد نیز زیر گنبد مرمر و بین آن دو است.

مجموع این گنبدها به همراه دو سقف پیرامونی بر فراز شبستان، شکل یک عقاب را تشکیل می دهند که گنبد بزرگ سر این پرنده و دو سقف شیب دار اطراف آن در شرق و

غرب، دوبال او هستند، گویی این پرنده میان آسمان در حال پرواز است. وجه تسمیه آن به نسر یا عقاب نیز به همین علت است.

تصویر شماره 10

2- درهای مسجد اموی

در دوران معاویه، پیش از آن که جامع اموی به شکلی که در دوران ولید ساخته شده تبدیل شود، چهار دروازه به نام های: 1. المسکیه 2. باب العماره 3. باب النوفره 4. باب الخلفا ساخته بودند. وجه نامگذاری آن ها بدین گونه است:

درهای کنونی مسجد عبارتند از:

1/ 2. باب الزیاده؛ در سمت دیوار قبله و جنوب مسجد، که در دوره عثمانی به «باب العنبرانیین» و بعدها نیز به «باب القوافین» مشهور شد. کاخ معاویه معروف به «قصرالخضراء» در کنار آن قرار داشته است. «⁽¹⁾» این در، از سمت قبله به داخل شبستان باز می شود. در بیرون آن نیز بازار طلا فروشان است.

2/ 2. باب الناطفین؛ در شمال مسجد قرار دارد که به «باب الفرادیس» و «باب العماره» نیز معروف است. «⁽²⁾» در کنار دیوار خارجی این در، «مدرسه سمیساطیه» و «خانه

عمر بن عبدالعزیز» قرار داشته که اکنون به «معهدالدراسات الشرعیه» تبدیل شده است.

3/ 2. باب الساعات؛ باب الساعات که در شرق مسجد قرار دارد. از آن رو، آن را «باب الساعات» گفته اند که در مقابل آن قبة الساعات را ساخته بودند.

4/ 2. باب الحمیدیه؛ این درب در مقابل بازار حمیدیه قرار دارد که در غرب مسجد واقع شده و در کنار این درب، غزالیه و محل تدریس امام محمّد غزالی قرار داشته است.

3- مأذنه های جامع اموی

این مسجد دارای سه مأذنه بزرگ است که از سنگ و بهصورت مربع ساخته شده و در سمت شمال، جنوب غربی و جنوب شرقی قرار گرفته است.

1/ 3. مأذنه شرقی؛ این مئذنه به «منارة البیضاء» و «مناره عیسی» معروف است.

گویند حضرت عیسی علیه السلام در آخرالزمان بر این مأذنه فرود خواهد آمد. در گذشته سنگی در کنار آن بوده که می پنداشتند قطعه ای از همان سنگ است که موسی با عصای خود بر آن زد و دوازده چشمه از آن جاری شد. «⁽¹⁾» نعیمی در قرن نهم کتیبه ای یونانی به تاریخ 224 قبل از میلاد بر روی مئذنه شرقی مشاهده کرده است. «⁽²⁾» بنابراین، روشن است این مناره متعلق به کلیسا و بنای قبلی آن بوده است.

غزالی در کنار این مأذنه بوده است. این محل که شبستانی کوچک است. امروزه در مجاورت درِ غربی؛ یعنی راه ورود به مسجد در انتهای بازار حمیدیه قرار دارد.

تصویر شماره 11

4- آثار و مقام انبیا در جامع اموی

1/ 4. قبر و مقام هود علیه السلام

در روضة الأنام آمده است که مقبره «حضرت هود» در دیوار جنوبی (دیوار قبله شبستان) مسجد اموی است. بسیاری از مورخان دمشق گفته اند که قبر هود در اینجا است و بعضی گفته اند در اینجا سنگ قبری بوده که بر آن نوشته شده بود: «من هود بن جلود بن عاد ... هستم که به رسالت نزد قوم خود آمدم و مدّت عمرم را نزد آنان بودم، مرا تکذیب کردند و خداوند ایشان را به بادی شدید عذاب کرد. «⁽¹⁾»

این مکان در سمت چپ «مقام رأس یحیی» یعنی در مقابل ستون چهارم، در دیوار قبله از سمت شرق شبستان قرار دارد و بر سنگ دیوار قبله به خطی زیبا در زمینه دایره ای سبز نوشته شده است: «هذا مَقام هُود النّبی علیه السلام» در این مکان کتیبه ای در دوران ولید یافت شد که وقتی ترجمه کردند، پند و اندرزهایی از حضرت هود بوده است. «⁽²⁾»

بعضی گویند: این جا معاویه اول مدفون شده است که ممکن است بنی امیه چون از خوارج وحشت داشته اند او را در دیواره قبله مسجد مدفون کرده باشند. «⁽³⁾»

2/ 4. مقام حضرت خضر علیه السلام

گویند حضرت خضرِنبی علیه السلام در مسجد اموی همواره عبادت می کرده است. «⁽⁴⁾» مکان آن در سمت شرقی قبله (جنوب شرقی) نزدیک مأذنه شرقی بوده است. اکنون نزدیک به

محراب اصلی مسجد و به موازات مقام هود بر دیوار قبله عنوان «هذا مقام خضر النبی» بر دایره ای سبزرنگ دیده می شود. گفتنی است مقام حضرت خضر در بسیاری ازنقاطسوریه دیده می شود. آن حضرت بر اساس روایات، تا ظهور حضرت مهدی (عج) زنده هستند.

3/ 4. مکان نزول عیسی علیه السلام

مسلم از اوس بن اوس و او از پیامبر خداصلی الله علیه و آله نقل کرده است که حضرت عیسی بن مریم، کنار مناره شرقی دمشق؛ یعنی جامع اموی نزول خواهد کرد و کنار آن مناره، قطعه سنگی که حضرت موسی در «کوه طور» با عصای خود بر آن زد و دوازده چشمه جاری شد، وجود دارد. «⁽¹⁾»

4/ 4. مقام و محل دفن سر یحیی علیه السلام

حضرت یحیی علیه السلام، به قدرت الهی، از پدر و مادر پیری است که امید به فرزند نداشتند. خداوند یحیی را در کودکی علم و حکمت عنایت کرد؛ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَصَبِیّاً .... وی از دوران جوانی با عفت و با تقوی بود. همواره در «مسجد الاقصی» به عبادت و ریاضت مشغول بود و از اختلاط با اهل دنیا پرهیز می کرد. او به هنگام بعثت عیسی علیه السلام نبوت ایشان را شهادت داد و در همین دوران بود که به دستور پادشاه بنی اسرائیل به قتل رسید.

قتل وی بدین سبب بود که در میان قوم بنی اسرائیل پادشاهی به نام «سردوس» از همسرش، دختری به غایت زیبا داشت. این زن که بسیار مفسد و پلید بود، همواره می کوشید تا مانع ازدواج شوهرش با زنی دیگر شود، لذا از او می خواست که دختر خود را به نکاح خویش درآورد! پادشاه خدمت حضرت یحیی علیه السلام رفت تا نظر شرع را در مورد ازدواج با دختر خود سؤال کند. یحیی علیه السلام آن را جایز ندانست، همسر پادشاه که بدین علت کینه یحیی علیه السلام را به دل گرفته بود، شوهرش را به قتل حضرت یحیی علیه السلام تحریک کرد. پادشاه نیز دستور داد تا سر یحیی را از بدن جدا سازند.

بر اساس روایتی، پس از شهادت او، خداوند فردی بی رحم را بر بنی اسرائیل مسلط

ساخت و او در بیت المقدس هفتاد هزار نفر از بنی اسرائیل را کشت. «⁽¹⁾»

از «زید بن واقد» که سرپرست ساختمان و بنای جامع اموی در دوره ولید بود، نقل شده است که: من به هنگام کار در جامع اموی شکافی در دیوار یافتم و به ولید بن عبدالملک گزارش دادم. وی آمد و آن را بررسی کرد. در داخل آن شکاف،صندوقی بود، وقتی آن را گشودیم، در داخل سبدی سری بریده یافتیم. بر روی آن سبد نوشته شده بود: «هذا رَأسُ یَحْییَ بْنِ زَکَریا». ولید فرمان داد آن را بر جای خود گذاشته، ستون هایی بر آن قرار دادیم. «⁽²⁾» از «ولید بن مسلم» نقل شده که آن سر را از زیر گوشه ای از زوایای دیوار قبله به دست آوردیم که پوست و مو داشت و هنوز تغییر نیافته بود.

گویند سر یحیی علیه السلام در ابتدا از دمشق به «بعلبک» منتقل شد و پس از آن به حمص و آنگاه در قلعه حلب قرار داده شد. هنگام تسلّط مغول بر حلب و قلعه آن، این سر به مکان جامع دمشق منتقل گردید. «⁽³⁾»

اکنون مدفن رأس یحیی علیه السلام در داخل شبستانِ جامع اموی و نیمه شرقی آن- که پیش تر کلیسا بوده و بعد به مسجد اضافه شده- قرار گرفته است. مقام بهصورت مربع با 22 ستون سنگی سفید ساخته شده که حدّ فاصل میان آن ها پنجره هایی ضریح مانند قرار گرفته است. بر بالای این مقام، گنبدی کوچک میان دو ستون، که با رنگ سبز تزیین شده، استقرار یافته است. داخل مقام، سنگ قبر بزرگی است که با پارچه ای سبز رنگ پوشانیده شده و فاصله مقام تا دیوار قبله، حدود ده متر است.

تصویر شماره 12

5- شبستان جامع اموی

اشاره

شبستان مسجد، بیست ستون در سمت شرق و بیست ستون در سمت غرب دارد و

چهار ستون اصلی و بزرگ به ابعاد 3* 2 متر در وسط آن قرار یافته که پایه های گنبد بزرگ مسجد؛ یعنی «قبّة النسر» را تشکیل می دهد. ارتفاع داخلی این گنبد بیش از سی متر است و همه از سنگ و با گچ سفید تزیین و بازسازی شده است. بر روی چهل ستون مذکور، چهل ستون کوچک دیگر قرار دارد. این ستون ها به صورت هلالی شکل هستند که سقف مسجد را- که شاید بتوان گفت بلندترین سقف موجود در میان مساجد جهان است- نگه داشته اند.

شبستان جامع، همانندصحن و سایر قسمت های دیگر، از معماری بسیار عالی برخوردار است. شبستان سه در دارد. در جنوبی آن یکی از ابواب اصلی مسجد است به خارج از مسجد؛ یعنی سوق الصاغه و بازار طلافروشان کنونی باز می شود.

تصویر شماره 13

1/ 5. محراب های چهار گانه

شبستان مسجد اموی، چهار محراب دارد که مخصوص گروه های چهارگانه اهل سنت است. یکی از آن ها در وسط و دو محراب دیگر در سمت راست آن و محرابی نیز در سمت چپ آن قرار دارد. محراب وسط، که اصلی و بزرگتر از بقیه است، مخصوص مالکی ها است. محراب های سمت راست از حنفی ها و حنبلی ها و محراب سمت چپ نیز از آنِ شافعی ها است. در عصر ممالیک، در هر چهار محراب نماز می گزاردند. «⁽¹⁾»

محراب مالکی ها کنار منبر واقع شده و به محراب الصحابه نیز معروف است. این نخستین محراب مسلمانان درصدر اسلام بوده که در بنای آغازین مسجد ساخته شده و مالکی ها تا قرن هشتم در آن نماز می گزاردند. گفتنی است هریک از این محراب ها مؤذن، مدرس، امام و جماعتی از فقها داشته اند که در کنار آن به تدریس و خطابه می نشسته اند. «⁽²⁾»

تصویر شماره14

2/ 5. مصحف عثمانی

در گوشه شرقی محراب اصلی مسجد، مخزنی است کهصندوق بزرگی داخل آن قرار دارد و در اینصندوق یکی از قرآن های عثمان- خلیفه سوم- نگه داری می شود.

این قرآن در دوران وی به شام فرستاده شده بود. در روزهای جمعه این مخزن باز و مردم آن قرآن را تبرّک می کنند. «⁽¹⁾» البته به نظر نمی رسد این قرآن همان قرآن دوران خلیفه سوم باشد؛ زیرا چنانکه در شرح آتش سوزی های جامع اموی خواهیم گفت، آن قرآن در آتش سوخته است.

3/ 5. منبر مسجد

در کنار محراب اصلی، منبری بسیار زیبا و بی مانند و یکپارچه از سنگ مرمر ساخته شده است. این منبر که درصدر اسلام از چوب بوده، در سمت راست محراب کنونی مسجد قرار دارد و بربالای آن قبّه کوچکی موجود است. منبر مذکور، از آثار معماری دوره عثمانی هاست.

4/ 5. جایگاه اسیران کربلا

در مقابل محراب و منبر اصلی مسجد اموی در شبستان،- بین دو ستون اصلی مسجد- جایگاهی از سنگ با نرده های چوبین ساخته شده است. این مکان بهصورت مربع مستطیل با ابعاد 12* 6 متر و ارتفاع چهل سانتی متر است. گویند این جا مکان نشستن اسرای اهل بیت و نماز گزاردن امام سجاد علیه السلام بوده است.

5/ 5. محل غسل تعمید مسیحیان

همانگونه که در شرح تاریخ جامع اموی گفته شد، نیمی از آن (نیمه شرقی) کلیسا بود و سپس توسط ولید به نیمه دیگر آن الحاق و کلیسای مذکور تخریب شد. دراین نیمه و کنار درِ ورودی شرقی شبستان به فاصله بیست متری، بقایای استوانه و چاهی است که

مسیحیان فرزندان خود را در آن غسل تعمید می داده اند. این مکان نزد آنان از ارزش خاصی برخوردار بوده است. اکنون این چاه و استوانه های آن، که از مرمر ساخته شده، موجود ولی چاه آن پوشیده شده است. گویند سر مبارک حضرت یحیی را در این چاه شستشو و غسل داده اند.

6- مقام رأس الحسین علیه السلام

هنگامی که کاروان اسرا و سرهای بریده شهدا را به سمت دمشق می بردند، سر مبارک امام حسین علیه السلام در پایان همه سرها و مقابل زنان و اهل بیت حرکت داده می شد.

پس از ورود کاروان، یزید (لعنة اللَّه علیه)، سر مبارک را طلبید، آن را در حالی که در تشتی از طلا بود، در مقابل او گذاشتند، زنان در پشت آن نشسته، سکینه و فاطمه به آن می نگریستند و می گریستند. سپس مردم به داخل مسجد آمدند، یزید با چوب بر دندان های مبارک می زد «⁽¹⁾» و می گفت: امروز در مقابل روز بدر! «⁽²⁾»

ابو برزه اسلمی به یزید می گفت: این چوب را از لب ها بردار که پیامبرصلی الله علیه و آله را دیدم بر این لب ها بوسه می زد. «⁽³⁾» آنگاه به فرمان یزید سر مبارک را از مجلس بیرون برده و به همراه سایر سرهای شهدا، سه روز بر باب القصر آویزان کردند. «⁽⁴⁾» پس از آن مدت، سر مبارک امام حسین علیه السلام را پایین آورده و در گوشه شمال شرقی مسجد در اتاقکی قرار دادند. این سر چند روز در این مکان قرار داشت. بعدها در آن جا به یاد بود این حادثه غم انگیز بقعه ای ساختند که به «رأس الحسین علیه السلام» مشهور شد. «⁽⁵⁾»

این مکان در کنار محراب و مسجد «امام زین العابدین علیه السلام» در داخل اتاقی به ابعاد 4* 3 متر قرار دارد و در جدار داخلی گنبد آن، اسامی ائمه نقش بسته است. در داخل شبستان مقام امام سجاد علیه السلام قابی از نقره و بسیار کوچک به اندازه سر یک انسان در داخل دیوار به یاد محل قرار دادن سر مبارک حضرت جاسازی شده است. در سمت چپ این قاب نقره ای، شبستان و یا اتاقی که از آن یاد کردیم به وسیله دری آهنین جدا می شود. در سمت چپ آن ضریحی کوچک از نقره و بهصورت مستطیل با ابعاد 5/ 1* 1 متر دیده می شود. داخل این ضریح، پایه ای مستقر شده و بالای آن سنگی با پوشش قرمز رنگ که قرار داده شده است.

در باره محل دفن سر نواده پیامبر خداصلی الله علیه و آله اختلاف است. مورّخان شیعه معتقدند که سر مبارک آن حضرت به وسیله حضرت سجاد علیه السلام به کربلا باز گردانیده و کنار جسد مطهّر آن حضرت به خاک سپرده شده است. «⁽¹⁾» بعضی از آنان نیز معتقدند که در کنار بدن مقبره حضرت علی علیه السلام در نجف اشرف مدفون شده و لذا در بالای سر امام علی علیه السلام زیارت امام حسین علیه السلام نیز سفارش شده است. «⁽²⁾»

در این میان، کسانی چون ابن جوزی، ابن ایاس، قلقشندی، مقریزی و سایر مورخان اهل سنت گفته اند سر مبارک در خزانه یزید بود، سپس او را کفن کرده و در باب الفرادیس (نزدیک حرم حضرت رقیه) به خاک سپردند. بعدها خلفای فاطمی آن را از باب الفرادیس به عسقلان مصر و سپس به قاهره منتقل کردند و در قصر زمرد به خاک سپردند که اکنون مقام رأس الحسین علیه السلام در آنجا معروف است. «⁽³⁾»

تصویر شماره 15

روایت دیگری حاکی است که سر مبارک تا دوران سلیمان بن عبدالملک در خزانه بنی امیه بود و او دستور داد سر را آوردند، در حالی که تنها استخوان سفیدی از آن باقی بود و داخل کیسه ای قرار داشت. پس از معطر ساختن، آن را کفن کرده و در قبرستان مسلمانان (احتمالًا باب الصغیر) به خاک سپردند. پس از آن که عمر بن عبدالعزیز به خلافت رسید، از محل دفن سر جویا شد و آن محل را شکافت و سر را برداشت و کسی نمی داند چه کرد؟ بعضی معتقدند به کربلا فرستاد تا در کنار بدن مطهر به خاک سپرده شود. «⁽¹⁾» در هر حال، این مکان یکی از شریف ترین اماکن است.

7- محراب و مقام حضرت زین العابدین علیه السلام

هنگامی که امام سجاد علیه السلام در مسجد اموی، در حال اسارت بودند، در شمال شرقی جامع و کنار در شرقی آن، در مکانی به تهجّد و عبادت می پرداختند.

ابن عساکر گوید آن حضرت هر شب و روز در این مکان هزار رکعت نماز می گزاردند. «⁽²⁾» نمازگاه امام سجاد علیه السلام که پس از شبستان بزرگی قرار داشته و دارای محرابی زیبا از سنگ به وسیله محفظه ای شیشه ای حفاظت می شود. این محراب در مجاورت رأس الحسین علیه السلام قرار دارد.

8- مَشاهد خلفای راشدین

در زوایای چهارگانه مسجد، چهارمشهد به نام سه خلیفه وامام علی علیه السلام موجود است:

1/ 8. مشهد ابی بکر؛ در شرق دیوار قبله، که در آن تعدادی کتب و خزائن وقف بوده است.

2/ 8. مشهد علی علیه السلام؛ در شمال شرقی مسجد، همان جا که اکنون مقام رأس

الحسین علیه السلام قرار دارد. درداخل مشهد علی علیه السلام مکانی به نام «السجن» بوده است. گویند امام سجاد علیه السلام هنگامی که بر ضدّ یزید سخنانی ارائه کردند، در آن جا محبوس شدند.

3/ 8. مشهد عمر؛ در غرب دیوار قبله مسجد بوده و اکنون به مشهد عروه معروف است. در این مکان جماعتی از علما به درس نشسته و کتب و خزائنی در آن داشته اند.

4/ 8. مشهد عثمان؛ در سمت شمال مسجد بوده و نایبِ سلطان، بر سمت پنجره آن و حاکم شافعی به سمت راست آن نماز می گزاردند. به این مکان کلاسه نیز گفته می شد که به مدرسه کلاسه در پشت جامع اموی راه داشت.

در این مشاهد، علمای مذاهب اسلامی به تدریس پرداخته و یا برای حل مشکلات به والیان مشاوره می رسانده اند.

آتش سوزی های جامع اموی و بازسازی های آن

جامع اموی در دوران های مختلف دچار آتش سوزی شده و قسمت های عمده ای از آن از میان رفته، ولی دوباره بازسازی شده است.

در نیمه شعبان 461 هجری رخ داد. علت آن درگیری میان سپاهیان امیر سپاه مصر؛ یعنی بدرالجمالی در دمشق بوده است. دسته ای از آنان خانه ای در مجاورت جامع اموی را به آتش کشیدند و لذا آتش به مسجد سرایت کرد. مردم بلافاصله به خاموش کردن آن اقدام کردند ولی آتش ازصحن گذشت و به شبستان و محراب و بالای قبه رسید. «⁽¹⁾»

در 740 هجری به واسطه آتش سوزی که در بازار «طرائفیین» در مجاورت جامع رخ داد، آتش به دیوار قسمت معروف به مشهد ابی بکر سرایت کرد و به مناره شرقی

رسید. «⁽¹⁾» البته نسبت به نخستین آتش سوزی، خسارات و خرابی کمتری داشت و بلافاصله مناره آن نیز مرمّت شد.

در شعبان 803 هجری رخ داد ولی خسارت فراوانی ببار نیاورد «⁽²⁾» که علت آن روشن نیست.

در سال 884 هجری، باز جامع اموی دچار حریق گردید، «⁽³⁾» که علت آن نیز روشن نشد.

در روز شنبه چهارم ربیع الثانی 1311 هجری حریق بزرگی در مسجد رخ داد و علت آن نیز تعمیر سقفصحن غربی بود که به وسیله جرقه ای سقف آتش گرفت؛ و شبستان غربی به کلی سوخت ولی در 1316 هجری دوباره تعمیر شد؛ رأس یحیی علیه السلام و رأس الحسین علیه السلام نیز که دچار حریق شده بود تعمیر گشت. گویند در این آتش سوزی مصحف عثمان که به خط کوفی بوده و از مسجد عقیق در بُصری آورده شده بود، سوخت.

در 1317 هجری نیز قسمت شرقی مسجد و در سال 1320 هجری قسمت غربی آن تعمیر گردید. از بنای قدیم این قسمت ها جز دو دیوار و بعضی از کتیبه های سلاجقه، و ایوبیان و ممالیک چیزی باقی نماند. به جای منبر و محراب آن که سوخته بود محراب جدیدی ساختند. تمامی این تعمیرات به دستور سلطان عبدالمجید عثمانی انجام گردید. «⁽⁴⁾»

تصویر شماره 16

سیر تاریخی توسعه و بازسازی جامع اموی

از هنگام بنای جامع اموی، در قرون مختلف، تعمیرات و اصلاحاتی در آن انجام گرفته و گاهی نیز توسعه یافته است. از جمله:

نقشه

5- سایر مساجد تاریخی و مشهور دمشق

اشاره

پس از فتح دمشق، حکّام اسلامی و بزرگان شهر در طی قرون مختلف، اهتمامی ویژه به بنای مساجد داشتند و اکنون هزاران مسجد در این کشور بیانگر سیر تحولات فرهنگی و تمدّن اسلامی در آن است که در این جا پس از جامع اموی به چند مسجد مشهور و تاریخی اشاره می گردد:

1. مسجد السّادات

از کهن ترین مساجدِ دمشق، پس از جامع اموی، «مسجد السادات» است.

مکان آن قبل از اسلام همانند جامع اموی کلیسا بوده و پس از فتح دمشق به مسجد تبدیل شد. این مسجد در قرن سیزدهم هجری بازسازی شده است.

«مسجد الصغیر» و «جامع الحمادی» از اسامی دیگر آن است، «⁽¹⁾» دارای مناره ای کوچک بوده و در نزدیکی «باب توما»- در محله مسیحی نشین دمشق- قرار دارد و دیر لاتین نیز کنار آن واقع است.

2. جامع بابُ المُصَلّی

یکی از مساجد بسیار قدیمی دمشق، که هم زمان با مسجد السادات و پس از جامع اموی ساخته شده، جامع باب المصلی است. بنای کنونی آن از عصر سلجوقی و سال 497

هجری است. این مسجد در «سوق المصلی» یعنی بین السویقه و میدان یرموک در مسیر باب الصغیر ساخته شده است. «⁽¹⁾»

3. مسجد الاقصاب: القصب

این مسجد در سمت «باب الفرادیس» و خیابان اصلی مسیر حرم حضرت رقیه و حدود پانصد متر پایین تر از «سوق العماره» قرار دارد. در این مکان سرهای شهدای «مرج عذراء» یعنی حجر بن عدی و یارانش را به خاک سپرده اند. «⁽²⁾» اسامی هفت تن از شهدا بر کتیبه ای در بالای اتاقکی، که در سمت راست راهروی مسجد است، دیده می شود. این مسجد امروزه به «جامع منجک» نیز معروف است. بنای آن را به امیر ناصر الدین بن منجک نسبت می دهند که وی مکان آن را تخریب و جامع بزرگی در سال 721 به جای آن ساخت. «⁽³⁾» گفتنی است بدن های این شهدا در مرج عذراء کنونی، در 36 کیلومتری دمشق قرار دارد. «⁽⁴⁾»

4. مسجد ابیّ بن کعب انصاری

مسجد ابی بن کعب انصاری به سال پانصد هجری ساخته شده است و دارای دوگنبد سبز و یک مناره کوچک است. دیوارهایش کوتاه و با سنگ های سفید و سیاه که گویا در دوره عثمانی ترمیم گشته است. مکان آن در یکصد متری باب شرقی و کنار میدان باب شرقی است. «⁽⁵⁾» امروزه در آن نمازهای پنجگانه اقامه می گردد.

5. جامع قیمریه

این جامع که ابتدا مدرسه بوده، در 665 هجری به وسیله امیر «سیف بن فوارس قیمری»، حاکم دمشق ساخته شده است. اکنون مدرسه ای برای طلاب و مسجدی برای عامه است. مکان آن در سوق القیمریه، حدود ده متر بالاتر از جامع فتحیه است. بازار قیمریه در سمت شرق جامع اموی و در کوچه «رابعة العدویه» قرار دارد که از در شرقی جامع اموی می توان به آن بازار راه یافت.

6. جامع ابی دردا

مسجد ابی دردا در داخل قلعه دمشق (کنار بازار حمیدیه) است. «⁽¹⁾» مسجدی است بسیار کوچک که در گوشه شمال شرقی آن مقامصحابی پیامبر خداصلی الله علیه و آله قرار دارد. بر دیواره این مسجد کتیبه ای با تاریخ 333 هجری و به خط کوفی است که اشعاری در مورد ابو دردا بر آن حک شده است. اکنون از پشت دیوار بیرونی قلعه، مقام ابو درداء را می توان زیارت کرد.

7. جامع هشام

این مسجد به وسیله «قاضی بدرالدین بن هرمز» به سال 831 ساخته شد. «⁽²⁾» مناره آن از زیباترین مناره های دوران ممالیک بوده است که اکنون به علت وجود سقف بازار به سختی دیده می شود. مکان مسجد هشام در سوق مدحت پاشا (اول بازار) در پشت «خان الدکه و سوق الصدف» قرار دارد.

8. جامع جرّاح

این مسجد به وسیله «ملک اشرف موسی ایوبی» به سال 631 هجری ساخته شده

است. «⁽¹⁾» جامع جراح دارای گنبد و مناره ای است و بر سر در ورودی، کتیبه ای به خط کوفی دیده می شود که از قرن هفتم هجری است. مکان آن در خیابان منتهی به «باب الصغیر» (شارع جراح) واقع و درِ قبرستان مجاور باب الصغیر نیز در کنار آن باز می شود.

9. جامع درویشیه

این مسجد به وسیله «درویش احمد پاشا» والی عثمانی دمشق در قرن دهم هجری ساخته شد. «⁽²⁾» جامع بزرگی است که دارایصحن مستطیل شکلی بوده و مقبره درویش پاشا نیز در آن قرار دارد. مکان جامع درویشیه در محله «درویشیه» و «شارع المستقیم» و حدود دویست متر بالاتر از مدخل بازار حمیدیه در نبش خیابان قرار دارد. در سمت راست محراب آن کتیبه ای به تاریخ 488 هجری دیده می شود.

تصویر شماره 17

10. جامع سیباهیه

ساخته «امیر سیبای بن بختجا» آخرین نایب السلطنه عهد مملوکی سال 919 هجری است. «⁽³⁾» این مسجد در پایان جنوب شرقی بازار درویشیه در شارع مستقیم و پشت مدخل بازار مدحت پاشا بوده و جامع درویشیه نیز کمی بالاتر از آن است.

11. جامع نقشبندیه

این مسجد در 981 هجری به وسیله «مراد پاشا» والی عثمانی دمشق برای فرقه نقشبندیه ساخته شد. «⁽⁴⁾» روبه روی این مسجد «مقبره شیخ حسن جباوی» (متوفای 914 ق.) است که از اقطاب و بزرگان «فرقه سعدیه» بوده است. مکان جامع نقشبندیه در خیابان

«میدان» و کمی بالاتر از درب غربی مقبره باب الصغیر و در مدخل سوق الساروجیه است.

12. جامع احمدیه

ساخته «شمس احمد پاشا» والی عثمانی دمشق در 1260 هجری است «⁽¹⁾». این مسجد در سمت غربی «سوق الحمیدیه» پشت دیوار جنوبی قلعه دمشق قرار دارد که امروزه به جامع حمیدیه- مدرسه احمدیه و خانقاه احمدیه نیز معروف است.

13. جامع سنانیه

جامع سنانیه از بناهای عثمانی است که توسط سنان پاشا، والی دمشق در 999 هجری ساخته شد. «⁽²⁾» جامع مذکور در سوق الجابیه و شارع سعد زغلول کمی بالاتر از مدخل سوق الحمیدیه قرار دارد و جامع درویشیه نیز پایین تر از آن است.

تصویر شماره 18

6- مدارس و دار القرآن های تاریخی دمشق

اشاره

به علّت اهمیت و اعتباری که اسلام نسبت به علم و آموزش علوم، به ویژه علوم اسلامی و در مجموع تعلیم و تربیت قائل است، از هنگام نفوذ اسلام در شام و از جمله در دمشق برای تعلیم قرآن، حدیث و علوم شرعی، مدارسی ساخته شد. ساخت مدارس از سوی حکام، امرا و علما به ویژه در قرون چهارم تا هفتم هجری به اوج خود رسید. در این مدارس، دارالقرآن ها و دارالحدیث ها، جوانان و نوجوانان به کسب علوم شرعی و فراگیری قرآن و حدیث اشتغال یافتند. انبوه این مدارس در دمشق و سایر شهرهای شام، دلیلی بر اهمیت فراوان قرآن و حدیث و امر تَعلّم در این سرزمین است. طُلابی در آن مدارس به کسب علم پرداختند که پس از چندی، خود عالم بزرگی شده و نقش بسزایی در پیشرفت وتوسعه علوم اسلامی داشتند. قدیمی ترین مدرسه یا دارالقرآنی که در دمشق ساخته شد، «مدرسه الرشائیه» بود که در 444 هجری توسط «رشاءبن نظیف بن ماشاءاللَّه» احداث گردید «⁽¹⁾» و به زودی یکی پس از دیگری دارالقرآن ها و دارالحدیث ها در دمشق ساختند که در مجموع به بیش از پانصد عدد می رسید.

هر یک از فرقه های اهل سنت؛ برای خود مدرسه ای ساخته و به تعلیم و آموزش فقهِ مذهب خویش می پرداختند که نام این مدارس و تاریخچه آن در منابع اختصاصی آن آمده «⁽²⁾» و ذکر هریک از آن ها از محدوده مبحث ما خارج است. در این جا تنها به چند

نمونه از مدارس مشهور و تاریخی دمشق اشاره می گردد که بنیانگذاران آن از سلاطین و علمای بزرگ «⁽¹⁾» بوده و خود بعدها در آن مدارس مدفون شده اند.

الف) مدارس

1. مدرسه نوریه کبری

از قدیمی ترین مدارس دمشق است که به دستور «نورالدّین محمود زنگی» (ملقب به شهید) یکی از امرای بزرگ شام و از فاتحین جنگ هایصلیبی در 556 هجری ساخته شد. این مدرسه که از آن به عنوان دارالحدیث استفاده می شد، اوّلین دارالحدیث بر روی زمین بوده است. «⁽²⁾» اکنون پس از گذشت بیش از هشت قرن، همچنان محل تدریس طلاب است. مدرسه مذکور در دو طبقه با حجره های فراوان و دو شبستان بزرگ- که در یکی از آن ها نماز جماعت برگزار می شود- ساخته شده است. مقبره بانی آن؛ یعنی نورالدّین شهید نیز در آن جا است که از طریق پنجره ای در بازار خیاطهای سابق آن را زیارت می کنند. مکان مدرسه نوریه در پشت جامع اموی، در سمت چپ، انتهای بازار حمیدیه و در شارع «⁽³⁾» نورالدّین واقع است. این شارع به «سوق الخیاطین و سوق العصرونیه» نیز معروف است.

2. مدرسه عادلیه کبری

یکی دیگر از مدارس مشهور و قدیمی دمشق توسط «ملک عادل سیف الدین ابی بکربن ایوب» برادر سلطانصلاح الدین ایوبی، فاتح جنگ هایصلیبی در 612 هجری ساخته شده است. این مدرسه نقش بسیار مهمی در رشد وتوسعه علوم شرعی و اسلامی داشته است. در این مکان ابوشامه الروضتین خویش را تألیف کرده و مورخ و

نسّاب معروف «ابن خلکان»، کتاب و فیات الاعیان را به رشته تحریر در آورده است. ابن خلدون جامعه شناس بزرگ اسلامی و ابن مالکصاحب الفیه نیز در این مدرسه به تدریس پرداخته اند. «⁽¹⁾»

ملک عادل، بانی مدرسه، که به سال 615 هجری وفات یافت، در حجره واتاق سمت چپ مدرسه مدفون شد. در یکی از شبستان های مدرسه، کرسی و کتابخانه استاد شهیر معاصر دمشق مرحوم «محمد کرد علی»صاحب کتاب خطط الشام و غوطه دمشق قرار دارد. مدرسه در دو طبقه و چندین حجره برای طلاب ساخته شده است. در قرون بعدی و در عصر حاضر آن را بازسازی کرده اند.

در 1919 م. مدرسه مذکور محل موزه ملی دمشق و سپس محلّ فرهنگستان شد و اکنون به عنوان مدرسه علمیه از آن استفاده می شود. نمای بیرونی آن، از سنگ است و گنبدی با رنگ قرمز دارد. مکان آن در سمت راست درِ شرقی جامع اموی- که به سوی بازار حمیدیه باز می شود- و در نبش «شارع الکلاسه و سبع طوالع» قرار دارد. مدرسه ظاهریه نیز مقابل آن است.

3. مدرسه ظاهریه کبری

یکی دیگر از مدارس قدیمی و مشهور دمشق است که توسط «ملک ظاهر بَیْبَرس بُنْدُقداری» یکی از امرای بزرگ شام و از فرمانروایان و فاتحان جنگ هایصلیبی به سال 676 هجری ساخته شده است. «⁽²⁾» مدرسه ظاهریه بعدها به بزرگترین کتابخانه دمشق به نام «دارالکتب الظاهریه» تبدیل شد که در آن هزاران نسخه خطی و نفیس نگهداری شده و هم اکنون نیز پا برجاست. تمامی نسخ خطی آن فهرست نویسی شده و فهرست آن به چاپ سپرده شده است.

تعمیرات اندکی در این مدرسهصورت گرفته و قرار است به موزه ملی دمشق تبدیل شود. داخل مدرسه مذکور- در سمت راست درِ ورودی- قبر ملک ظاهر بیبرس بانی آن

قرار دارد که در آن محراب و گنبدی از سنگ و گچ ساخته و دیوارهای آن نقاشی شده است. مدرسه از دو طبقه تشکیل شده و علاوه بر محلّ کتابخانه، مکانی برای تدریس طلاب نیز در آن وجود دارد.

مکان مدرسه ظاهریه در مقابل مدرسه عادلیه؛ یعنی در شمال غربی جامع اموی و نبش شارع کلاسه و سبع طوالع است. در سمت راست آن نیز حمام ظاهریه- یکی از قدیمی ترین حمام های دمشق- واقع شده است.

تصویر شماره 19

4. مدرسه عزیزیه

این مدرسه به فرمان ملک عزیز، فرزند سلطانصلاح الدین ایوبی ساخته شد «⁽¹⁾» و مقبرهصلاح الدین نیز در آن قرار دارد. اکنون مردم از مقبره و محل دفنصلاح الدین که در اتاقک کوچکی است، دیدار می کنند و قرن هاست از حالت مدرسه خارج شده است.

این مدرسه که کوچک و دارای گنبدی قرمز است. در خارج باب شمالیِ جامع اموی و سمت چپ آن واقع شده و تقریباً حدود پنجاه متر با درِ شمالی جامع فاصله دارد. درصحن و حیاط مدرسه قبر سه افسر از دوره عثمانی ها است که در سقوط هواپیما کشته شده اند. قبر دکترصالح شهبندی یکی از مقامات سوریه نیز که در 1359 هجری به شهادت رسیده در کنار آن ها است.

5. مدرسه سمیساطیه

این مدرسه خانه «عمر بن عبدالعزیز» حاکم اموی بوده که به دست ابوالقاسم علیّ بن محمد معروف به «سمیساطی»، از بزرگان و رؤسای دمشق به مدرسه و خانقاه تبدیل شد. وی در 453 هجری وفات یافت و در خانقاه خود مدفون گشت. این خانقاه برای فقرایصوفی وقف شده بود. «⁽²⁾» کتیبه ای به خط کوفی،

که بر بالای این مدرسه نصب گردیده، از بانی و مالک آن یاد کرده است. در این مدرسه علمای اهل تصوّف به زاویه و تهذیب می نشسته اند.

مدرسه سمیساطیه در کنار درِ شمالی جامع اموی معروف به «باب الناطفیین» و سمت راست کسی است که از جامع خارج می شود. مدرسه یاد شده اکنون به «معهد الدراسات الشرعیه» تبدیل شده و جوانان در آن به تدریس مشغول اند.

تصویر شماره 20

6. مدرسه جوزیه

این مدرسه توسط «محی الدین ابوالفرج یوسف بن عبدالرحمان بن جوزی»، معروف به سبط بن جوزی، مورخ مشهور در قرن هفتم هجری بنا شده است. و خود در این مدرسه تدریس می کرده است. این مورخ به همراه «المستعصم» آخرین خلیفه عباسی به دست هلاکو خان مغول کشته شد. «⁽¹⁾»

اکنون این مکان که به جامع و مسجد الجوزه معروف است، در خیابان اصلی مسیر حرم حضرت رقیه (جنوب آن)، کمی پایین تر از بازار العماره قرار دارد. این مدرسه در 840 ق. به مسجد تبدیل شد و مناره آن در 1078 ق. تعمیر گردید.

7. مدرسه جُقْمُقیه

این مدرسه که به فرمان «امیر سیف الدین جقمق»، از امرای شام به سال 822 ق. بنا شد، تیمور لنگ آن را به آتش کشید ولی بار دیگر ترمیم گردید. «⁽²⁾»

مدرسه یاد شده، در سمت شمال جامع اموی، در «شارع الکلاسه و باب البرید» واقع است که درِ شمالی جامع اموی به آن گشوده می شود. مدرسه جُقمقیه مدفن «امیر سیف الدین جقمق» است و مدرسه ای است بزرگ که اکنون به «معهد العلوم الشرعیه للجمعیة القراء» تبدیل شده است که تابلو در ورودی آن از این امر حکایت می کند و

تاریخ تأسیس آن، سال 1356 ق. می باشد. در کنار مدرسه جقمقیه بقایای ستون های معبد ژوپیتر دیده می شود.

8. مدرسه شامیه

به وسیله «دختر نجم الدین ایوب» و خواهر توران شاه ایوبی به سال 587 هجری بنا شده است. «⁽¹⁾» درصحن این مدرسه، قبور فرزندش حسام الدین و همسرش محمد بن شیرکوه و برادرش توارن شاه نیز قرار دارد. مکان آن در خیابان یوسف العِظَمه و نزدیکی هتل های محل استقرار ایرانیان و زیر پل هوایی است. که انتهای این پل به قلعه و بازار حمیدیه منتهی می شود.

ب) دار القرآن ها

1. دارالقرآن الرشائیه

از قدیمی ترین دارالقرآن هایی که در دمشق ساخته شد، دارالقرآن الرشائیه است که به سال 400 یا 444 ق. به وسیله «شیخ رشا بن نظیف بن ماشاءاللَّه» بنا گردید. «⁽²⁾» این مدرسه از ابتدا برای تعلیم قرآن در نظر گرفته شد و بعدها در 820 هجری مدرسه اخنائیه به جای آن احداث گردید که اکنون موجود و در خارج باب شمالی جامع اموی و کنار مدرسه سمیساطیه است. قاضی القضاة اخنایی شافعی نیز در این مکان مدفون است.

2. دارالقرآن صابونیه

این دارالقرآن به وسیله «احمد بن سلیمان بن محمد البکری الصابونی» به سال 868 هجری ساخته شد. و آن دارای گنبد و مناره بوده و دیواره هایش از سنگ است. «⁽³⁾» اکنون علاوه بر تعلیم قرآن، نماز جماعت نیز در آن بر پا می شود. دارالقرآنصابونیه در خارج

«باب الجابیه» در شارع میدان و روبه روی درِ غربی مقبره باب الصغیر است.

3. دارالقرآن افریدونیه

این مکان به دست فریدون العجمیِ ایرانی، از تجار خیّر و مشهور دمشق در 749 ق.

بنا شد و خود نیز در آن مدفون گشته است. این دارالقرآن در خارج باب الجابیه و نرسیده به دارالقرآنصابونیه، و در غرب باب الصغیر است. «⁽¹⁾» 0

4. دارالقرآن تنکزیه

در 728 هجری به فرمان «امیر تنکز» نایب مملوکی دمشق ساخته شد و در 1329 ق.

«شیخ کامل القصاب» آن را مرمّت کرد. «⁽²⁾» مقبره امیر تنکز نیز در همین مکان است. این مدرسه در شرق بازار «البزوریه» در شارع مستقیم است.

5. دارالقرآن الاسعریّه

«خواجه ابراهیم اسعری»، از تاجران بزرگ دمشق به سال 817 ق. آن را ساخته است. بعدها بانی این مدرسه در همان مکان مدفون گردید. «⁽³⁾» این دارالقرآن در کنار «جامع ماردانیه» به سمت محله محی الدین ساخته شده و اکنون نیز جوانان در آن به تعلیم قرآن مشغول اند.

6. دارالقرآن تفتازانیه

«شریف تفتازانی» از علمای معروف دمشق در سال 767 ق. آن را بنا کرده و تاج الدین سبکی در این مدرسه مشغول به تدریس بوده است. مدرسه مذکور در شمال «مدرسه بادرائیه» در محله بادرائیه است. «⁽⁴⁾»

7- قبرستان باب الصغیر

اشاره

قبرستان باب الصغیر، از قبرستان های بسیار مهم و تاریخی دمشق است. این گورستان در نزدیکی «باب الصغیر»، واقع است که از دروازه های اصلی شهر قدیمی دمشق به شمار می رود. این مکان مدفن ده ها نفر از امام زادگان،صحابه گرانقدر پیامبر خداصلی الله علیه و آله، سرهای شهدای کربلا، علمای بزرگ اسلام و شیعه، سادات جلیل القدر، مورخان و محدثان وصدها تن از بزرگان و رجال اسلامی است. در این مبحث به مشهورترین قبور آن اشاره می گردد.

الف) قبور فرزندان گرامی ائمه اطهار علیهم السلام

1. قبر سکینه دختر امام حسین علیه السلام

«آمنه»، ملقّب به «سکینه» یکی از دختران حضرت امام حسین علیه السلام بود که در حادثه جان فزای کربلا حضور داشت. مادر وی «رباب بنت امرءالقیس بن عدی بن اوس بن جابر بن کعب بن علیم بن جناب» بوده است. «⁽¹⁾» سکینه با عبداللَّه بن حسن علیه السلام یا حسن بن حسن علیه السلام ازدواج کرد، لیکن همسرش قبل از زناشویی با او در کربلا به شهادت رسید. «⁽²⁾» او

به همراه خواهرش فاطمه و عمه اش زینب و سایر اهل بیت امام حسین علیه السلام به اسارت در آمده و به دمشق وارد شد. او در سال 117 هجری؛ یعنی در سن هفتاد وچند سالگی وفات یافت. «⁽¹⁾»

مرحوم محسن امین محلّ دفن او را مدینه دانسته است. و این قبر را از آنِ سکینه دختر یکی از امرای دمشق می داند که البته باید گفت هیچ منبعی به دفن سکینه دختر امام حسین در بقیع اشاره نکرده است. «⁽²⁾»

مقبره آن بانو، گنبدی بزرگ به رنگ سبز دارد که دو گنبد دیگر نیز اطراف آن هستند. مناره ای به رنگ سبز نیز جلوه ای زیبا به این قبرستان بخشیده است. در این زیارتگاه، دختر امام حسین علیه السلام ونیز امّ کلثوم، زینبصغری دخترامام علی علیه السلام دفن هستند.

ساختمان کنونی این مرقد، مربوط به سده پیش است که به احتمال زیاد در آن دوران تجدید بنا شده و بر اساس تابلویی که بر درِ ورودی نصب گردیده، در سال 1330 ق. نیز مرمت شده است. در داخل شبستان و حجره مذکور- و سمت راست- ضریحی از چوب و پوشیده از پارچه سبز رنگی دیده می شود که به سکینه علیها السلام تعلّق دارد.

سمت چپ آن نیز ضریح دیگری به همان شکل از امّ کلثومصغری است. در کنار دیوار پلکانی است که به زیر زمین باز می شود. در آن جا ضریح و تابوت هر دو قبر در دو اتاقک بسیار کوچک، با سقفی کوتاه قرار دارند. قبر سکینه علیها السلام به وسیله محفظه ای شیشه ای احاطه شده و سنگ قبری از قرن پنجم هجری، که مزین به آیاتی از قرآن به خط کوفی عصر سلجوقی و فاطمی است، دیده می شود.

2. قبر امّ کلثوم، دختر امام علی علیه السلام

در کنار مرقد سکینه- دختر امام حسین علیه السلام- قبر امّ کلثوم، دختر امام علی علیه السلام است.

چنانکه در فصل اوّل گفته شد، امام علی علیه السلام چهار دختر با لقب امّ کلثوم داشت: 1. زینب

کبری علیها السلام 2. رقیه، امّ کلثوم کبری نیز که از فاطمه علیها السلام بود و در مدینه- هنگام حیات امام حسن مجتبی علیه السلام- همراه فرزندش زید بن عمر در یک روز از دنیا رفت و در بقیع مدفون شد. «⁽¹⁾» 3- نفیسه (امّ کلثومصغری)، همسر عبداللَّه اکبر بن عقیل 4. زینبصغری، همسر محمد بن عقیل. «⁽²⁾» این مرقد متعلّق به نفیسه و ملقب به ام کلثومصغری است.

این بانو در حادثه کربلا، حضور داشته و به هنگام اسارت، با خطبه های غرّا و کوبنده، پاسدار خون آن شهدا بوده است. «⁽³⁾»

امّ کلثوم وقتی همراه کاروان اسرا وارد کوفه شد، چون مردم به زنان اهل بیت نگاه می کردند، فریاد زد: آیا از خدا و رسولش شرم ندارید که این گونه به حرم پیامبرصلی الله علیه و آله نگاه می کنید؟ ایشان همچنین قبل از ورود به دمشق، نزد عمر بن سعد رفت و از وی خواست تا زنان حرم را از دری که مردم کمتری حضور داشته باشند وارد شهر کنند، ولی او نپذیرفته بود. «⁽⁴⁾»

گفتنی است در قریه داریا، در اطراف دمشق، آرامگاهی نیز به نام سکینه دختر امام علی علیه السلام وجود دارد که مردمِ محل، او را از فاطمه علیها السلام دانسته اند که این انتساب به یقینصحیح نیست و حتی امام علی علیه السلام دختری به نام سکینه نداشته اند.

تصاویر شماره 21 و 22

3. قبر منسوب به فاطمه صغری دختر امام حسین علیه السلام

فاطمهصغری- دختر امام حسین علیه السلام- از «امّ اسحاق، بنت طلحة بن عبیداللَّه بن تَیمی» بوده است. «⁽⁵⁾» وی در سی ام هجری به دنیا آمد و در واقعه کربلا نیز سی سال سن

داشته است. «⁽¹⁾» لذا می توان گفت: فرزند ارشد امام حسین علیه السلام بوده است.

فاطمهصغری زنی بزرگوار و دارای مقام عالی دینی و علمی و ادبی بود. به طوری که پدرش سیدالشهدا به این امر شهادت داده است و آن هنگامی بود که حسن مثنّی؛ یعنی برادر زاده او برای خواستگاری یکی از دختران امام حسین علیه السلام آمد، حضرت به او فرمود:

من فاطمه را برای تو برمی گزینم که در ظاهر، به مادرم فاطمه دختر رسول اللَّهصلی الله علیه و آله بسیار شبیه؛ و درعبادت، تمام شب درنماز و روزها روزه دار ودرشکل، مشابه حورالعین است. «⁽²⁾»

او از پدر و برادرش- زین العابدین علیه السلام- و عمّه اش- زینب- و نیز عبداللَّه بن عباس و اسماء بنت عمیس حدیث روایت می کرده و امّ جعفر، ابو المقدام و زهیر بن معاویه نیز از او حدیث نقل کرده اند. احادیث او در کتب حدیثی اهل سنت از جمله در سنن ترمذی، ابوداود، ابن ماجه، نسائی و تألیفات ابن حجر آمده است. فاطمهصغری ابتدا در منزل فاطمه علیها السلام- مادر بزرگش- در جوار مسجدالنبیصلی الله علیه و آله می زیست. وقتی ولید دستور تخریب خانه های کنار مسجدالنبیصلی الله علیه و آله راصادر کرد، او به خارج مسجد رفت و در آن جا خانه ای ساخت و چاهی حفر کرد که برکت فراوانی داشت. مردم این چاه را زمزم می خواندند و از آن تبرّک می جستند. «⁽³⁾»

فاطمه همانند زینب، در حوادث کربلا مأمن و پناهگاه اهل بیت بود و در بارگاه عبیداللَّه ابن زیاد و یزید خطبه های غراء خواند. «⁽⁴⁾» او به سال 110 هجری، در هشتاد سالگی وفات یافت.

در قبرستان باب الصغیر، پشت قبر سکینه و امّ کلثوم علیهما السلام قبری منسوب به ایشان است

که در داخل یک حجره و اتاقک کوچکی قرار دارد. گنبد آن به رنگ سبز و دیواره های آن به وسیله سنگ های سیاه و سفید بر پا شده است. در داخل آن تابوتی چوبین، که به وسیله پارچه ای سبز پوشیده، دیده می شود و در کنار اتاق پلکانی است که به زیر زمین باز می شود. در آن جا بر سنگ قبر او آیةالکرسی با خط کوفی حجاری شده است.

در پایین این کتیبه جمله ای با عنوان «هذا قبُر فاطِمة بِنْت أَحْمَد بنِ الحُسَینْ الشهید علیه السلام» و تاریخ 439 هجری به چشم می خورد. این امر ما را در این که قبر یاد شده به فاطمه بنت الحسین تعلّق داشته باشد با تردید مواجه می سازد، اگرچه عبارت کوفی نیزصحیح نیست؛ زیرا امام حسین علیه السلام فرزند پسری به نام احمد نداشته است. البته در میان فرزندان ایشان به محمّد نامی نیز اشاره شده که شاید این احمد فرزند او یا یکی از نوادگان امام حسین علیه السلام باشد که واسطه های آن حذف شده است.

از سوی دیگر، بیشتر منابع روایت می کنند که فاطمهصغری در منزل خود؛ یعنی در پشت مسجد النبیصلی الله علیه و آله وفات یافت و در بقیع به خاک سپرده شد. «⁽¹⁾» پس به احتمال زیاد، چون روایتی هم مبنی بر سکونت فاطمهصغری در دمشق نداریم، قبر مذکور باید متعلق به نواده امام حسین علیه السلام- نه دختر او- باشد، واللَّه العالم.

4. قبر عبداللَّه بن جعفر الصادق علیه السلام

قبر فرزند گرامی امامصادق علیه السلام، کمی بالاتر از قبر فاطمهصغری و در سمت چپ آن است که گنبدی کوچک به رنگ سبز دارد و داخل آن تابوتی چوبین با محفظه ای فلزی دیده می شود.

5. قبر عبداللَّه بن سجاد علیه السلام

قبر عبداللَّه بن امام زین العابدین علیه السلام- معروف به عبداللَّه باهر- در کنار دیواره شرقی باب الصغیر، البته در بیرون از قبرستان و پس از درِ اصلی قرار دارد. این مزار دارایصحن

و گنبد سبز و شبستان نسبتاً بزرگی است. اطراف مقبره و مرقد او که در 1330 ه. بازسازی شده است «⁽¹⁾» دیواری کشیده اندکه آن را از قبرستان جدا ساخته اند.

ب) مدفن سرهای شهدای کربلا در باب الصغیر

پس از آن که اهل بیت پیامبر علیهم السلام را در کربلا به خاک و خون کشیدند، عمر بن سعد دستور داد سرهای شهدا را قطع کنند. پس از این اقدام شنیع، سرها را میان قبایل تقسیم کرد تا آنان بدین وسیله به ابن زیاد تقرّب جویند. قبیله کنده سیزده سر، به ریاست محمد بن اشعث کندی. قبیله هوازن دوازده سر، به ریاست شمر بن ذی الجوشن. تمیم هفت سر. بنی اسد شانزده سر و بقیه قبایل تعدادی را (که در مجموع به 71 سر بریده می رسید) حمل کردند و وارد کوفه شدند. «⁽²⁾» عبیداللَّه دستور داد تمامی سرها را از جلویِ کاروان اسرا حرکت دهند و به شام ببرند. در شب اول ماهصفر، کاروان به دمشق رسید.

قبل از ورود آن، به دستور حکومت یزید، شهر را آراستند. زنان و مردان، هلهله کنان ایستاده و سرهای مقدس را بر نیزه ها و کاروان مصیبت دیدگان اهل بیت را به دنبال آن می نگریستند. سر مقدس عباس بن علی علیه السلام جلوتر از همه و سر مقدس امام حسین علیه السلام در آخر سرها و در جلو زنان بر نیزه افراشته بود «⁽³⁾»؛ گویی هنوز عباس بن علی علیهما السلام جلو دار و علمدار کربلا بود.

امّ کلثوم از رییس قافله خواسته بود سرها را جلوتر از کاروان وارد شهر کنند تا مردم متوجه سرها شده وبه حرم اهل بیت نگاه نکنند. هنگام طلوع آفتاب سرهای مقدس شهدا و کاروان اسرا از «باب الساعات» وارد مسجد اموی شد. آنگاه به دستور یزید لعنة اللَّه، تمامی سرها به مدت سه روز بر دروازه های شهر و مسجد اموی آویزان گردید. امام

زین العابدین علیه السلام پس از چندی، موافقت یزید را گرفت تا سرها را به بدن ها ملحق سازد و لذا سر امام حسین علیه السلام و سایر شهدا را به کربلا برد و به اجساد مطهرشان ملحق کرد. «⁽¹⁾»

در عین حال، چند سر از شهدا را در پیرامون «باب الصغیر» به خاک سپردند. امروز این مکان که حدود پنجاه متر بالاتر از درِ اصلی قبرستان باب الصغیر و سمت چپ کوچه و در حقیقت خارج از قبرستان است، دارای محوطه ای بزرگ است که در وسط آن حجره ای کوچک بوده و سرهای مقدس در این حجره دفن شده اند.

بر اساس کتبیه سنگی بالای حجره، ضریح قبلیِ آن را که از نقره بوده، فرمانده سپاه فاطمی مصر؛ یعنی جوهرصقلی ساخته که متعلق به قرن چهارم است. اما در سال های اخیر به جای آن، ضریحی از نقره ساخته اند. هر چند که بر سقف این حجره، اسامی شانزده تن از شهدای کربلا نوشته شده، لیکن به احتمال قوی تنها سر سه تن از شهدای کربلا در این مکان به خاک سپرده شده اند. این سرها عبارت اند از: 1. سر مقدس حضرت ابوالفضل العباس علیها السلام 2. سر مقدّس حضرت علی اکبر علیها السلام 3. سر مقدس حبیب بن مظاهر علیها السلام.

سید محسن امین، در 1321 ق. کتیبه ای بر بالای درِ ورودی این مقام، با این عبارت دیده است: «هَذَا رأس عباس و علی بن الحسین علیهم السلام و حبیب بن مظاهر». بعدها که ضریحی بر روی این محل گذاشته شد، نام شانزده تن ذکر گردید. «⁽²⁾» با توجه به این که منابع تاریخی شیعه اذعان دارند سرهای شهدای کربلا به بدن های آنان ملحق شده است، به نظر نمی رسد در این مکان بیش از سه سر به خاک سپرده شده باشد. واللَّه اعلم بالصواب.

نام سرهایی که بر سقف گنبد این مکان ثبت شده، عبارت اند از:

تصویر شماره 23

ج) مقابر صحابه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله

1. قبر منسوب به بلال حبشی

بلال بن رباح، ازصحابه پیامبر خداصلی الله علیه و آله و مؤذن آن حضرت، از بردگان سیاه پوستِ خریداری شده از حبشه بود که به خدمت امیّة بن خلف در آمد و سال ها زیر ستم وی به زندگی خویش ادامه داد تا این که پیامبرصلی الله علیه و آله به رسالت مبعوث گردید. چون برابری و مساوات از شعارهای اصلی اسلام بود، بسیاری از بندگان و بردگان، از آن استقبال کردند تا خود را از ستم و ظلم اربابان و بی عدالتی در جامعه رهایی بخشند. یکی از این بردگان سیاه، بلال حبشی بود. او به رغم شکنجه های طاقت فرسایی که از مشرکان و به ویژه ارباب خود؛ امیّه می دید، باز از اسلام و آیین خود دست نکشید. ابوبکر او را ازصاحبش خرید و آزاد ساخت.

بلال پس از هجرت پیامبر خداصلی الله علیه و آله به مدینه مهاجرت کرد و آن حضرت او را مؤذن خود گردانید. هنگامی که پیامبر خداصلی الله علیه و آله وفات یافت، خلیفه (ابوبکر)، از بلال خواست تا همچنان اذان بگوید ولی او نپذیرفت و گفت: سوگند خورده ام که پس از پیامبرصلی الله علیه و آله برای هیچ کس اذان نگویم.

وقتی لشکر اسلام در مدینه آماده عزیمت برای فتح شام شد، بلال از ابوبکر اجازه عزیمت خواست. ابوبکر گفت: هر آنچه خواهی کن ولی دوست داشتم نزد من در مدینه می ماندی و اذان می گفتی، بلال نپذیرفت و وارد لشکر شد. «⁽¹⁾»

او به دمشق آمد و در «داریا»، یکی از قریه های اطراف دمشق ساکن شد و سرانجام در سال بیست هجری «⁽¹⁾» یا به روایتی هفده هجری «⁽²⁾» در دوران خلافت عمربن خطاب- در سن 63 سالگی- وفات یافت. «⁽³⁾»

در محل دفن بلال اختلاف است. ابن کثیر قبری که در باب الصغیر به او منسوب است راصحیح ندانسته و محل دفن وی را همان قریه «داریا» می داند. او قبری که اکنون در باب الصغیر است، را از «بلال بن ابی الدرداء» قاضی دمشق دانسته که فردی عابد و زاهد بوده است. «⁽⁴⁾» در هر حال، قبری که اکنون به نام بلال در باب الصغیر معروف است، کمی بالاتر از قبور سکینه و ام کلثوم قرار دارد؛ و با قبر منسوب به عبداللَّه بن جعفر طیار در یک بقعه هستند.

قبر بلال بزرگترین قبرِ داخل این بقعه است که در میان قبور دیگر متمایز و اطراف آن نیز با محفظه ای از شیشه پوشانیده شده است. تاریخ سنگ قبر وی 635 هجری است.

بر بنای مقبره بلال گنبدی است به رنگ سبز و سوّمین گنبد از درِ ورودی قبرستان باب الصغیر است. این گنبد، در 1007 هجری و 1289 هجری مرمّت شد. در 1361 هجری در آتش سوخت و اداره اوقاف آن را بازسازی کرد. «⁽⁵⁾»

2. قبر منسوب به عبداللَّه بن جعفر بن ابوطالب علیها السلام

کنار قبر بلال قبری منسوب به عبداللَّه بن جعفر، همسر حضرت زینب علیها السلام است که به قطع ویقینصحّت ندارد؛ زیرا عبداللَّه در سال جحاف، در مکه وفات یافت «⁽⁶⁾» و در

قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. «⁽¹⁾» عبداللَّه اوّلین نوزادی بود که در حبشه به دنیا آمد و هنگام وفات پیامبر خداصلی الله علیه و آله ده سال داشت. پدرش- ملقّب به «ذوالجناحین»- در غزوه مؤته به شهادت رسید.

پیامبرصلی الله علیه و آله، عبداللَّه بن جعفر را از لحاظ شکل ظاهری و اخلاق، شبیه خود خوانده اند. «⁽²⁾» بعضی وی را در بخشندگی، هم شأن شمرده اند. «⁽³⁾» او فردی بسیار عابد و با کرامت بود و همواره به همراه همسرش حضرت زینب، در خدمت امام علی علیه السلام حاضر و سه تن از فرزندان او به نام های عبداللَّه، عون و محمد، در رکاب امام حسین علیه السلام به شهادت رسیدند. قبر وی بسیار کوچک و بر بالای آن دو کتیبه به خط کوفی دیده می شود که به راحتی قابل خواندن نیست.

3. قبر منسوب به عبداللَّه بن ام مکتوم

عبداللَّه بن امّ مکتومصحابی جلیل القدر پیامبر خداصلی الله علیه و آله و از مسلمانان نخستین است. وی کاتب و حافظ قرآن بود و در موارد بسیار، به هنگام غزوات پیامبرصلی الله علیه و آله جانشینی آن حضرت در مدینه را بر عهده می گرفت. در کنار دیواره شرقی باب الصغیر؛ یعنی درِ دوم آن و به موازات قبور سکینه و امّ کلثوم- به فاصله دویست متری- اتاق کوچکی، بدون گنبد وبا سنگ های سیاه دیده می شود، که برآن نوشته شده: «هذا قبر امّ مکتومصحابی رسول اللَّهصلی الله علیه و آله».

گفتنی است که تنها «کموّنه حسینی» در تألیف خویش، به نام وی در قبرستان باب الصغیر اشاره کرده است. «⁽⁴⁾» پ و او باید در مدینه دفن شده باشد.

4. قبر اوس بن اوس

اوس بن اوس از دیگر اصحاب پیامبر خداصلی الله علیه و آله و از اهلصفّه است که همواره در مسجد پیامبر مشغول تهجّد و عبادت بود. اوس به شام هجرت کرد و پس از وفات (در دوران خلافت عثمان)، در باب الصغیر دفن گردید. «⁽¹⁾» مقبره او اکنون در مقابل مدرسهصابونیه، در سمت دیواره غربی مقبره باب الصغیر است.

5. واثلة بن اسقع

واثله نیز همراه اوس بن اوس و عمار بن یاسر و دیگران، در ایوانصفّه در مسجد النبیصلی الله علیه و آله روزگار می گذراند. وی عمری طولانی داشت و گویند در سن 150 سالگی- در دوران خلافت عبدالمک مروان (سال 83 هجری)- در دمشق از دنیا رفت و در باب الصغیر دفن گردید. او آخرینصحابی بود که در این شهر وفات یافت. «⁽²⁾» واثله پس از شهادت امام حسین علیه السلام به شدّت خشمگین بود و همواره به نقل آیه تطهیر، که در شأن خاندان پیامبرصلی الله علیه و آله نازل شده، می پرداخت. «⁽³⁾»

6. قبر منسوب به ابان بن عثمان

ابان بن عثمان، فرزند خلیفه سوم و از تابعین است. وی و سه تن دیگر از محدّثان و مورّخان مشهورِ مدینه در قرن اوّل هجری، پدران تاریخ نگاری اسلامی محسوب شده و بیشتر محدّثان و تاریخ نگاران از نسل تابعین و دیگران به روایات آنان استناد می کرده اند.

ابان نزد خلفای اموی به ویژه معاویه احترامی ویژه داشت و به دستگاه خلافت بنی امیه نزدیک بود.

او در سال 76 هجری، از سوی عبدالملک بن مروان به حکومت مدینه منصوب شد و به مدت هفت سال در این سمت باقی ماند. «⁽⁴⁾» سر انجام به سال 105 هجری در دوران

خلافت یزید بن عبدالملک از دنیا رفت.

در منابع تاریخی، نام وی جزو مدفونین در باب الصغیر دیده نمی شود ولی در سمت چپ مقابر سکینه و عبداللَّه و حدود دویست متر بالاتر از آنان؛ یعنی پشت مقبره فضّه، حجره کوچکی است با گنبدی سبز رنگ که بر دیوار آن نام ابان بن عثمان دیده می شود.

7. فضالة بن عبید

او ازصحابه ای بود که پس از فتح دمشق به این شهر آمد و در آن جا سکونت گزید.

در دوران معاویه، کرسی قضاوت در این شهر را بر عهده داشت و در سال 53 هجری در گذشت. وی را در کنار ابی دردا و امّ دردا دفن کردند. «⁽¹⁾»

8. ابو دردا و امّ دردا

«ابو دردا» عویمر بن مالک بن زید نیز ازصحابه بود. پیامبرصلی الله علیه و آله میان او و سلمان پیمان برادری بست و در مورد او فرمود: «عُوَیمر حکیم امت من است» «⁽²⁾» وی که در تمامی غزوه های پس از احد حضور داشت، پس از فتح دمشق برای تبلیغ اسلام به این شهر مهاجرت کرد. ابو دردا در عصر خلیفه دوم و نیز حکومت معاویه قاضی دمشق بود.

سرانجام در 30 هجری، در خلافت عثمان وفات یافت و در باب الصغیر، کنار مادرش «ام دردا» مدفون شد. وی در قلعه دمشق مسجد و معبدی داشت که به معبد ابی دردا معروف بود و همواره در آن جا به عبادت می نشست. «⁽³⁾»

9. سهل بن ربیع انصاری

وی نیز ازصحابی بزرگوار و از قبیله اوس بود که در دمشق ساکن شد و در اوایل خلافت معاویه از دنیا رفت. او را در جنوب قبرستان باب الصغیر به خاک سپردند. «⁽⁴⁾»

د) مقابر زنان بنی هاشم و منسوبان به خاندان رسالت

1. قبر فضه، خادمه بزرگوار فاطمه علیها السلام

«فضه نوبیه» را دختر یکی از پادشاهان حبشه و یا هند دانسته اند. «⁽¹⁾» این بانوی بزرگوار سال ها در خدمت حضرت فاطمه علیها السلام بود و گفته اند که بیست سال سخنی جز کلمات قرآن از وی شنیده نشده است. طبق نقل مفسّران در تفسیر آیه «هَلْ أَتی»، فضه، به خاطر شرکت در ایثار اهل بیت در دادن غذای خود به مسکین و یتیم، مشمول این آیه قرار گرفته است.

علی علیه السلام در باره اش دعا کرد: «الّلهمّ بارِکْ لَنا فِی فِضَّتِنا».

این بانو همواره اهل عبادت، زهد و علم بود و محرم اسرار خاندان رسالت به شمار می رفت؛ چنانکه علی علیه السلام در باره او می فرمود: «فاطمه از من پیمان گرفت آنگاه که از دنیا رفت، هیچ کس را بر مرگ او آگاه نکنم، جز امّ سلمه، امّ ایمن و فضّه را و از مردان ...». «⁽²⁾»

بدین گونه فضّه تا پایان عمر فاطمه علیها السلام خدمتگزار آن حضرت و پس از ایشان در خدمت حسن، حسین و زینب علیهم السلام بود. او خاندان نبوت را در کربلا همراهی می کرد و پس از بازگشت به مدینه، به احتمال زیاد همراه حضرت زینب علیها السلام به شام بازگشت و پس از وفات، در باب الصغیر به خاک سپرده شد. «⁽³⁾» قبر وی کمی بالاتر از مرقد عبداللَّه بن جعفرصادق علیه السلام و حدود یکصد متری سمت چپ آن؛ یعنی در انتهای دیوار غرب قبرستان واقع است. حجره و مرقد او گنبدی کوچک به رنگ سبز دارد و دیواره های آن از سنگ سیاه است.

2. اسماء بنت عُمیس «4»

⁽⁴⁾

3. میمونه دختر امام حسن علیه السلام

4. حمیده دختر مسلم بن عقیل

این سه بانوی بزرگوار، در یک حجره و مقبره آرمیده اند که در پشت مقابر سکینه و امّ کلثوم و در سمت چپ قبر عبداللَّه بن جعفرصادق علیه السلام واقع است. بر روی حجره آنان، گنبدی به رنگ سبز و در داخل آن تابوتی بزرگ و چوبین دیده می شود. حجره مذکور در 1330 ه. بازسازی شده و به وسیله پلکانی، به زیر زمین داخل آن راه است.

قبر اول از «حمیده دختر مسلم بن عقیل» (متوفای سال هفتاد هجری) قبر دوم از «اسماء بنت عمیس» (متوفای سال 65 هجری) و سوّمین قبر از میمونه دختر امام حسن علیه السلام است.

5 و 6. قبور منسوب به امّ سلمه و امّ حبیبه، همسران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله

در انتهای دیواره شرقی، کمی بالاتر از درِ اصلی قبرستان، پس از قبر عبداللَّه بن سجاد علیه السلام حجره ای است مستقل، که در آن، دو قبر به نام های امّ حبیبه و امّ سلمه، همسران پیامبرصلی الله علیه و آله قرار داشته است. به یقین می توان گفت: امّ سلمه و امّ حبیبه در قبرستان بقیع، در مدینه، مدفون اند و این انتساب درست نیست.

ه) قبور علما و دانشمندان و زهاد معروف دمشق

اشاره

در قبرستان «باب الصغیر» ده ها تن از علمای بزرگ اسلام، زهّاد، فقها، محدّثان، ادیبان و ... آرمیده اند.

1. شمس الدین الذّهبی (ف. 748 ق.)

شمس الدین عثمان الذهبی، از مورّخان و محدّثان بزرگ اسلام وصاحب ده ها اثر تاریخی و حدیثی است. مشهورترین اثر او با نام «تاریخ الاسلام»، در 30 جلد به چاپ رسیده است.