جلسه 1391/12/15

بسم الله الرحمن الرحیم

وجوب قضاي نماز هاي فوت شده

 موضوع: وجوب قضای نماز های فوت شده

 همان گونه که قبلاً بیان گردید، مشهور فقها فتوا داده اند که جناب «مسافر» در اماکن اربعه مخیر است بین تمام و قصر، البته این مسئله تقریباً اختلافی نیست مگر آنچه از حضرت آیة الله زنجانی نقل شده است.

 حال اگر انسانی بود که نمازی از او در مکه و مدینه فوت شده، مثلاً نماز ظهر یا عصر را نخوانده، و بناست که این آدم قضا کند، آیا باید قصراً قضا کند چون مسافر بوده یا مخیر است بین قصر و اتمام؟

 به بیان دیگر آیا آن حالت تخییر باز هم باقی است یا موقعی که وقت گذشت، دیگر آن حالت تخییر نیست، بلکه حالت مسافر است؟

 البته بحث در باره کسی است که قصد اقامه نکرده باشد.

 اقوال مسئله

 گفتیم در این مسئله سه قول است.

 قول اول

 قول اول این است که قصراً قضا می کند (یقضیها قصراً)

 قول دوم

 قول دوم این است که مخیراً بین تمام و قصر قضا می کند (یقضیها مخیّراً بین التمام و القصر.

 قول سوم

 قول سوم این است که اگر در همان اماکن اربعه قضا کند، مخیر است بین اتمام و قصر، اما اگر در بیرون از آن محل (اماکن اربعة) قضا کند، باید قصراً قضا کند.

 فعلاً ما دلیل کسانی را می خوانیم که می گویند مخیر است، یعنی با سه دلیل استدلال کرده اند.

 ادله قائلین به تخییر

 دلیل اول قائلین به تخییر را در جلسه گذشته بیان کردیم و گفتیم تمسک می کنند به :«إقض ما فات کما فات»، البته در روایت به این عبارت نداریم، ولی شبیه و نظیرش است، مثلاً شبیه و نظیرش در روایت زرارة داریم، در آنجا می فرماید:«یقضیها کما فاته»، می گویند از این آدم مخیراً فوت شده، پس باید مخیراً هم قضا کند.

 ما فات موصوف بالتخییر، پس قضا هم باید موصوف بالتخییر باشد.

 در جلسه گذشته عرض کردیم که این روایت ناظر به حکم اولی نماز است، حکم اولی نماز اگر قصر است، قصراً قضا شود و اگر اتمام است، اتماماً قضا شود.

 به بیان دیگر این روایت ناظر به حکم صلات من حیث العوارض نیست، عوارض کدام است؟ این آدم در اماکن اربعه است، این حدیث ناظر است به حکم صلات بما هی هی، ذات صلات حکمش چیست؟ ذات صلات یا حکمش قصر است یا حکمش تمام است، این ناظر به حکم صلات من حیث هی هی است، نه ناظر به صلات حتی مع التوجه بالعوارض، عوارض کدام است؟ عوارض عبارت است از:اماکن اربعة. خصوصاً مسئله اماکن اربعة امر نادر است، این روایت که می خواهد قانون کلی را بگوید، بعید است که ناظر به مورد نادر هم باشد که انسان در مکه و مدینه است و مخیر، غایة ما فی الباب نماز ازش فوت شده.

 علاوه بر اینکه یک فرد نادر است، از این روایات حکم اولیه نماز را هم می فهمیم، حکم اولیه نماز چیست؟ حکم اولیه نماز هم تمام است.

 پس این حدیث ناظر است به حکم صلات بما هی هی، لا بما له عنوان ثانویّ، بنام امکان اربعة.

 2- الإستصحاب

 دلیل دومی که آورده اند استصحاب است، می گویند سابقاً این آدم که در مدینه بود یا در مکه بود و هنوز غروب نشده بود، مخیر بود که قصر بخواند یا تمام، الآن نیز همان حکم تخییری را استصحاب می کنیم و فرض هم می کنیم که الآن هم در مکه یا در مدینه است، یادش آمد که نماز عصر را نخوانده، حال دو مرتبه می خواهد قضا کند، می گوییم : صار المقضی مخیراً و الأصل بقاء وصفه که همان تخییر باشد.

 یلاحظ علیه:

 در اینجا دوتا اشکال داریم، اولاً در اینجا باید به همان دلیل اولی مراجعه کرد نه به استصحاب، یعنی «إقض ما فات کما فات»، به آن دلیل اجتهادی مراجعه کنیم، و با وجود دلیل اجتهادی، نوبت به اصل نمی رسد، دلیل اول اجتهادی را معنا کردیم و گفتیم ما تابع حکم صلات هستیم بما هی هی، لا بما له من العوارض (این اولاً).

 ثانیاً، قضیه متیقنه غیر از قضیه مشکوکة است،« أنا کنت مخیّراً و الوقت باق»، الآن «أنت مخیّر و الوقت غیر باق». یشترط فی الإستصحاب بقاء الموضوع (طبق نظر شیخ)، ولی از نظر ما یشترط فی الإستصحاب وحدة القضیة المشکوکة مع القضیة المتیقنه، شیخ می گوید بقای موضوع شرط است، ولی ما به این نتیجه رسیدیم که بقای موضوع لازم نیست، بلکه «وحدة القضیة المشکوکة مع المتیقنة» شرط است. مشکوکه ما غابت الشمس، متیقنه ما بقی الوقت، هر کس بگوید موضوع باقی است یا قضیتین متحدند، خیلی بعید است.

 3- الثالث ما حقّقه المحقق الهمدانی

 مرحوم حاج آقا رضا همدانی که از فقهای محقق قرن چهاردم بود، ایشان کتابی دارد در صلات، ایشان می گوید همان تخییر باقی است، اگر دقت کنیم، ایشان می خواهد همان دلیل اول را پرورش بدهد، یعنی خودش دلیل جداگانه ای نیست، بلکه می خواهد همان دلیل اول را پرورش بدهد، دلیل اول می گفت:« إقض ما فات کما فات»، هم می گفت حکم اولیه و هم می گفت حکم ثانویه، یعنی هم بالذات را می گفت و هم بالعرض و بالعنوان الثانوی را، آن را می خواهد پرورش بدهد.

  توضیح بیان محقق همدانی

 می گوید ما در کتاب خود گفتیم که قضا به امر جدید است، اما در عین حال که گفتیم قضا به امر جدید است، معلوم می شود که تعدد مطلوب است، یک مطلوب این است که انسان در وقت انجام بدهد، یک مطلوب هم این است که در خارج وقت انجام بدهد، تعدد مطلوب است، کون الصلاة اداء یک مطلوب است، کون الصلاة قضاءً هم مطلوب دیگر.

 به بیان بهتر! کون الصلاة أداءً مطلوبان، هم نماز و هم ادا، اما کون الصلاة قضاء یک مطلوب است.

 بنابراین، معلوم می شود که قضا یک مطلوب ثانوی است، چه چیز را قضا می کند؟ ما فات مخیّراً، می گوید آنچه را که من قضا می کنم، فات مخیّراً، همان را قضا می کند، وقتی او را قضا کند، چه می کند؟ مخیر است بین قصر و اتمام.

 دلیل سوم یک دلیل جدیدی نیست، بلکه بیان جدید است، اولاً قضا را یک مطلوب ثانوی شمرد، بعد گفت چه چیز را قضا می کنی؟ آنچه که از من فوت شده، از من تعین القصر فوت نشده، بلکه صلات مخیّر بین القصر و الإتمام فوت شده، آنچه از من فوت شده، مخیر فوت شده،الآن هم آن مخیر باقی است.

 عبارت مصباح الفقیه

 ما ذکره المحقق الهمدانی، قال: من أنّه یصدق علیه أنّه فاتته صلاة کان له أن یصلّیها رباعیةً و ثنائیةً فکذا قضاؤها ؛ أخذاً بعموم قوله(علیه السلام):

  «من فاتته فریضة فلیقضها کما فاتته» مع أنّه هو مقتضی تبعیة القضاء للأداء فی الأحکام الثابتة له ، کما یقتضیه الأصل، بناءً علی ما حققنا فی أوائل الکتاب من أن القضاء و إن کان بأمر جدید و لکن الأمر الجدید کشف عن أنّ المطلوب بالأمر الأول من قبیل تعدد المطلوب، و أن مطلوبیته لا تنتفی بفوات وقته، فالصلاة المقضیّة بعینها هی الماهیة الّتی وجب الإتیان بها فی الوقت، فیجب أن یراعی فیها جمیع ما ثبت لها من الشرائط و الأجزاء و الأحکام ، عدا ما نشأ من خصوصیة الوقت.
[1]


 اگر خوب دقت کنیم، این همان دلیل اول است، منتها رنگ و روغنش عوض کرده و گفته: « فاتته صلاة کان له أن یصلّیها رباعیةً و ثنائیةً».

  روح استدلال این است.

 «الجواب الجواب»، آن روایاتی که در باره قضاست، بحثش در باره ذات صلات است نه اینکه بحثش در باره عناوین عارضه بر صلات باشد، یعنی بحثش راجع به عناوین عارضه بر صلات نیست، بحثش در ذات صلات است، قصر یا اتمام، اما گاهی بر این صلات یک عناوینی عارض می شود و یجعله مخیّراً أو غیر مخیّر، روایات ناظر بر آن نیست و لا أقل شک داریم.

 اینکه می گوید: « فاتته صلاة کان له أن یصلّیها رباعیةً و ثنائیةً» ،این در صورتی است که ادله قضا هم ناظر به ذات صلات باشد و هم ناظر بر عناوین عارض بر آن، که مثلاً در مسجد النبی یا در مسجد الحرام یا در مسجد کوفه است یا در مسجد الأقصی،.

 بنابراین، ما دلیلی بر تخییر پیدا نکردیم.

 القول الثالث: و هو التفصیل بین القضاء فی تلک الأماکن فالتخییر و بین القضاء خارجها فالقصر، فلا دلیل علیه سوی القصر الاستصحاب علی الصورة الأولی دون الثانیة.

 دلیلش این است که اگر ما می توانیم استصحاب کنیم، استصحاب ما منحصر می شد به اماکن، من که مخیر بودم بین القصر و الإتمام، کجا مخیر بودم؟ أنا فی المکة، اما اگر بخواهم در شهر های دیگر مانند قم یا تهران یا جاهای دیگر قضا کنم، مسلّماً تخییر نیست، بگوییم استصحاب محصور است به جایی که بخواهد در مکه نماز بخواند.

 ما عرض کردیم که اینجا اصلاً جای استصحاب نیست، بلکه جای تمسک به عموم عام است.

 فإن قلت: یک روایت داریم که از این روایت استفاده می شود که ائمه اهل بیت علاقه به تمام دارند، اگر انسان در مکه یا مدینه است، علاقه دارند که انسان تمام بخواند، ائمه اهل بیت علیهم السلام کأنّه کفّه تمام را بر کفّه قصر ترجیح می دهند، از این روایت حکم قضا را بفهمانند.

 روایت علیّ بن مهزیار

 و عن علی بن مهزیار قال:» کتبت إلی أبی جعفر الثانی ( امام جواد علیه السلام) أنّ الروایة قد اختلفت عن آبائک فی الاتمام و التقصیر للصلاة فی الحرمین، فمنها أن یأمر بتتمیم الصلاة و منها أن یامر بقصر الصلاة بأن یتمّ الصلاة ولو صلاة واحدة، و منها أن یقصر مالم ینو عشرة أیام، و لم أزل علی الاتمام فیها إلی أن صدرنا فی حجنا فی عامنا هذا، فانّ فقهاء أصحابنا أشاروا إلیّ بالتقصیر إذا کنت لا أنوی مقام عشرة أیام، فصرت إلی التقصیر و قد ضقت بذلک حتّی أعرف رأیک؟« فکتب إلیّ علیه السلام بخطّه قد علمت یرحمک الله فضل الصلاة فی الحرمین علی غیرهما ، فأنا أحب لک إذا دخلتهما أن لا تقصر و تکثر فیهما من الصلاة، فقلت له بعد ذلک بسنتین مشافهة: إنّی کتبت إلیک بکذا و أجبتنی بکذا، فقال:نعم، فقلت : أی شیء تعنی بالحرمین ؟فقال: مکة و المدینة»
[2]


 از این روایت استفاده می کنند که اتمام در نظر ائمه اهل بیت (علیهم السلام) افضل از قصر است، ولی این روایت در باره اداست و حال آنکه بحث راجع به قضاست نه ادا. این حدیث در باره اداست که هر چه می توانید بیشتر نماز بخوانید و عجیب این است که این حدیث را جزء استدلال قرار داده اند.

 دیدگاه استاد سبحانی

 البته ما در مکّه و مدینه فقط نسبت به مسجد معتقدیم، منتها نه مسجد زمان رسول الله که کوچک بوده، بلکه مسجد فعلی را هم قائلیم.

 زمان رسول الله مسجد حدود هزار متر مربع بوده،ولی با کثرت جمعیت مسلمین در مرور زمان گسترش پیدا کرده و بزرگ شده و ائمه اهل بیت علیهم السلام که فرموده اند شما در مکه و مدینه مخیرید،مراد شان مسجد زمان رسول الله نبوده، چون می دانستند که مسجد در حال توسعه و گسترش است ولذا هم معتقدیم کلمّا یسمّی بالمسجد،انسان مخیر است که نمازش را تمام بخواند یا قصر. اما خارج از مسجد مانند هتل ها، دکاکین، مغازها و خانه ها بعید است.

 البته آقایان باید روایات را جمع کنند، چون بعضی از روایات دارد مکة و المدینة.

 المسألة الثانیة عشر: إذا فاتته الصلاة فی السفر الّذی یجب فیه الاحتیاط بالجمع بین القصر و التمام، فالقضاء کذلک.

 فرض کنید از من نمازی فوت شده که در آنجا فتوا نداشتیم، بلکه احتیاط داشتیم، یک موقع مقلّد و مرجع ما فتوا می دهد، مسئله اش روشن است، ولی گاهی فتوا نمی دهد، بلکه می فرماید: الأحوط الجمع، در کجا؟ فرض کنید کسی که در روز چهار فرسخ می رود، شب در آنجا می ماند و صبح بر می گردد؟ بعضی ها در اینجا احتیاط می کنند و می گویند اگر شب را بیتوته کند و فردا بر گردد، احتیاط این است که:« یجمع بین القصر و الإتمام»، فرض کنید جناب زید به اندازه چهار فرسخ به سفر رفت و شب را هم در آنجا بیتوته کرد و ماند و متاسفانه نمازش هم در آنجا فوت شد، فردا از آنجا برگشت و آمد در منزل و وطن خود و حالا می خواهد آن را قضا کند، چه رقم قضا کند؟ همان قاعده ای که می گوید اشتغال یقینی برائت یقینی می خواهد، همان قاعده هم در ادا حاکم است و هم در قضا حاکم است، بالأخرة همان چیزی که ما را در ادا به احتیاط دعوت کرده، همان چیز هم ما را به احتیاط دعوت می کند در قضا.

 بنابراین، اگر فات نمازی که در آن احتیاط جمع بین تمام و قصر است، قضا هم باید به همان شکل خاصی خودش باشد.

 المسألة الثالثة عشر: إذا فاتت الصلاة و کان فی أوّل الوقت، الخ.

 اگر بنده مسافر بودم در اول وقت، یعنی در اول وقت تهران بودم و نزدیک غروب رسیدم به وطنم که قم باشد، نماز از من فوت شده، آیا میزان اول وقت است یا آخر وقت؟

 دیدگاه مشهور

  مشهور می گویند میزان آخر وقت است نه اول وقت، لأنّه فات منک صلات تمام.

 یا بالعکس ،اگر اول وقت من حاضر بودم، یعنی در شهر و منزل خودم بودم، نماز نخواندم، راه افتادم که بروم تهران، در تهران هم موفق به نماز نشدم، وظیفه ی من چییست؟

  وظیفه من قصر است، دلیلش هم (که در جلسه آینده می خوانیم) روشن است.


[1]
مصباح الفقاهة: 15/489.

[2]
الوسائل: ج 5، الباب 25 من أبواب صلاة المسافر، الحدیث 4.