جلسه 1391/11/18

بسم الله الرحمن الرحیم



احكام جنايت بر حيوانات

موضوع: احکام جنایت بر حیوانات
در آغاز بحث عرض کردیم که حیوان بر سه قسم است:
الف: یک قسم این است که هم لحمش قابل اکل است و هم قابل تذکیه می باشد، احکام آن را خواندیم.
ب: قسم دوم این بود که:« لا یؤکل لحمه» و لکن قابل تذکیه می باشند مانند سباع. این قسم را هم خواندیم و از بحث آن فارغ شدیم، اینک وارد قسم سوم می شویم.
ج: قسم سوم این است که:« لا یؤکل لحمه و لا یذکی»یعنی نه لحمش خوردنی و قابل اکل است و نه قابل تذکیه می باشد، مانند کلب و سگ.
اقسام کلب
کلب در زمان سابق، بیش از چهار قسم نبود و آنها عبارت بودند از:
1: کلب الصّید، سگ شکاری.
2: کلب الغنم، سگ گله.
3: کلب الحائط، سگ خانگی.
4: کلب الزرع، سگ زراعت.
بنابراین، هر چهار قسم را باید بحث کنیم، ولی اقسامی را که حضرت امام مطرح کرده اند، تابع همان تقسیم قبلی است که در کلمات فقها هم است.
ولی در زمان و عصر ما کلب اقسام دیگری هم پیدا کرده که در زمان سابق نبود مانند: سگ مرده یاب یا زنده یاب، مثلاً در جاهایی که زلزله می آید، برای اینکه بدانند آیا زیر آوار جنازه ای هست یا نیست، سگ هایی را آموزش داده اند تا خبر دهند که آیا جثه ای زیرا آورا هست یا نیست؟
همچنین سگ هایی است که از وجود مواد منفجره یا مواد مخدر خبر می دهند و هکذا سگ های مین یاب، فلذا باید اینها را هم بحث کنیم، ولی ما فعلاً همان چهار قسمی را که حضرت امام مطرح کرده اند بحث می کنیم.
بررسی حکم کلب الصّید
اولی که کلب الصّید است، در باره کلب الصّید از دو جهت باید بحث کنیم، یکی اینکه عنوان چیست،آنگاه بحث کنیم که دیه اش چه قد است؟
الأول: ما هو الموضوع؟
بحث اول این است که موضوع کدام است؟
آیا سگ موضوع است،یا کلب الصید موضوع است یا کلب الصّید السلوقی میزان است یا کلب الصّید السلوقی المعلّم میزان است؟
غرض این است که باید ببینیم در روایات ما موضوع چیست؟
در روایات ما موضوع چنین است، در برخی از روایات کلب الصّید آمده، یعنی موضوع را کلب الصّید قرار داده است.
در برخی هم الکلب السلوقی آمده است.
همان گونه که می دانید، »سلوق» یک منطقه ای است که در کشور یمن واقع شده و غالباً سگ های آنجا سگ های شکاری است.
پس در برخی از روایات میزان کلب الصّید است،در بعضی از روایات الکلب السلوقی وارد شده، در روایت سوم هردو را آورده است، یعنی کلب الصّید السلوقی، اگر میزان کلب الصّید باشد، که هیچ! اما اگر میزان دومی باشد، یعنی دیة الکلب السلوقی، آنوقت خواهیم گفت که سلوقی هم بر دو قسم است، چون ممکن است کلبی، هم سلوقی باشد هم شکاری،چنانچه عکسش هم ممکن است، یعنی ممکن است کلبی، سلوقی باشد، یعنی مال آن منطقه باشد، اما شکاری نباشد، شکاری آموزش می خواهد، زیرا سگ بالطبع دارای یک چنین هنری نیست، بلکه این هنر را از طریق آموزش ها مکرر به دست می آورند، اگر میزان دیة کلب السلوقی باشد، حتی سگی که سلوقی است، اما شکاری نیست داخل در موضوع است،روایت سوم می گوید تنها سلوقی بودن میزان نیست، بلکه کلب الصّید السلوقی میزان است، حتی کلمه ی صید را هم در کنارش آورده.
«علی أیّ حال» هل المیزان کلب الصیّد، أو المیزان کلب السلوقی، أو المیزان کلب الصّید السلوقی؟
ذوق فقهی در اینجا ایجاب می کند که اولاً مشکل اولی را حل کنیم، کلب السلوقی که می گویند، چون غالباً سگ های آنجا شکاری بوده، این مطلق منصرف به فرد غالب است، آقایان می گویند یکی از علائم انصراف یا کثرة الاستعمال است یا کثرة الوجود است؟ اینجا کثرة الوجود است، مشکل دومی را حل کردیم و گفتیم کلب سلوقی هر سلوقی را نمی گوید، بلکه این مطلق منصرف به اغلب افراد است. پس مشکل دومی حل شد، باقی می ماند مشکل اولی وسومی، اولی کلب الصّید بود، سومی هم کلب الصّید السلوقی است.
باید توجه داشت که اینجا جای حمل مطلق بر مقید نیست، یعنی در مثبتین حمل مطلق بر مقید نمی کنند، چرا؟ چون هنوز ثابت نشده که وصف داری مفهوم است.
به بیان دیگر قید دارای مفهوم است، اما وصف معلوم نیست که دارای مفهوم باشد، لعلّ حضرت که قید سلوقی را آورده،چون مورد ابتلای طرف بوده یا سائل از آن سوال کرده است، و ما در بحث اصول ثابت کردیم که وصف دارای مفهوم نیست، چرا؟ به جهت اینکه دلیل نداریم که حکم دائر مدار وصف است، لعل این قید، از قبیل قید وارد در مورد غالب است یا مورد سوال طرف یا مورد حاجت طرف است.
پس مشکل هر سه روایت حل شد، اول کلب الصّید، دوم کلب السلوقی، گفتیم مطلق منصرف به سگ شکاری است، روایت سوم اگر گفته کلب الصّید السلوقی، سلوقی در اینجا مفهوم ندارد،«فصار الموضوع مطلق کلب الصّید».
خیلی روشن است، گفتیم سلوقی منصرف است به صائد،سومی را هم حل کردیم و گفتیم قید دارای مفهوم نیست، اگر دارای مفهوم نباشد،«فصار الموضوع مطلق کلب الصّید».
پس معلوم شد که موضوع عبارت شد از: «کلب الصیّد» نه «کلب السلوقی» و نه «کلب الصّید السلوقی».
مقام دوم
اما مقام الثانی، مقام دوم این است که دیه اش چه مقدار است؟
در اینجا چند روایت درایم که می گویند: «أربعون دیناراً»، یعنی اگر کسی کلب الصّید را بکشد، دیه اش چهل درهم است (أربعون درهماً)، مشهور هم به همین عمل کرده اند، مخالف هم ندیدیم.
ولی در مقابل این سه روایت، روایتی داریم که می گوید قیمت گذاری می شود، قیمتش هر مقدار که باشد، باید همان را بپردازد، ذوق فقهی ایجاب می کند که قول دوم را انتخاب کنیم، چرا؟ چون سگ یک جنسی است از اجناس، قیمت ثابت ندارد، اگر در زمان رسول خدا و ائمه اطهار (علیهم السلام)، قمیتش چهل درهم بوده، این دلیل نمی شود که در زمان و عصر ما هم چهل درهم باشد، ممکن شرع بگوید چهل درهم و حال آنکه در بازار آزاد قیمتش یکصد درهم باشد، چه کنیم با این روایات؟
بیان صاجب جواهر
صاحب جواهر می گوید حتی یک نفر هم با این روایات مخالفت نکرده، مگر ابو علی (که اسکافی باشد)، از این طرف روایت دیگر که می گوید قیمت گذاری می شود (یقوّم)، مطابق ذوق فقهی است.
صاحب شرائع می گوید ممکن است ما از نظر سند قائل به ترجیح باشیم.
روایات
1: محمد بن الحسن باسناده عن علیّ بن إبراهیم ، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن إبراهیم بن عبد الحمید، عن الولید بن صبیح، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال :« دیة الکلب السلوقی أربعون درهماً. أمر رسول الله (صلی الله علیه و آله) بذلک أن یدیه لبنی خزیمة» الوسائل: ج 19، الباب 19 من أبواب دیات النفس، الحدیث 1،
2: و عنه، عن أبیه، عن محمد بن حفص، عن علیّ بن أبی حمزة- در این سند، أبی حمزه بطائنی است و راوی از او محمد بن حفص است، محمد بن حفص هم مشترک است بین چند نفر که اکثر شان موثق نیستند، فقط یکی از آنها موثق است و آن محمد بن حفص است که وکیل ناحیه بوده- عن أبی بصیر، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «دیة الکلب السلوقی أربعون درهما جعل ذلک ل رسول الله صلی الله علیه و آله،و دیة کلب الغنم کبش، و دیة کلب الزرع جریب من بر، و دیة کلب الأهل قفیر من تراب لأهله» همان مدرک، الحدیث .2،
3: و عنه، عن أبیه عن النوفلی، عن السکونی، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «قال أمیرالمؤمنین - علیه السلام - فیمن قتل کلب الصّید، قال: یقوّمه، و کذلک البازی و کذلک کلب الغنم، و کذلک کلب الحائط» همان مدرک، الحدیث 3،
4:محمد بن علی بن الحسن باسناده عن ابن فضّال،عن بعض أصحابه عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «دیة کلب الصید أربعون درهماً، و دیة کلب الماشیة عشرون درهما، و دیه الکلب الذی لیس للصید و لا للماشیة زنبیل من تراب علی القاتل أن یعطی و علی صاحبه أن یقبل» همان مدرک، الحدیث 4،
5: و فی(الخصال )عن أبیه، عن سعد، عن أحمد ن أبی عبدالله، عن الحسن بن علی بن فضال، عن عبدالله بن بیر، عن عبدالأعلی بن أعین، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «فی کتاب علی (علیه السلام):دیه کلب الصید أربعون درهماً» همان مدرک، الحدیث 5،.
6:و عن محمد بن الحسن الصفّار، عن أحمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن إبراهیم بن عبد الحمید، عن الولید بن صبیح، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «دیة کلب الصید السلوقی أربعون درهماً» همان مدرک، الحدیث 6،
حال ما در اینجا چه کنیم؟ مشهور همان قول «أربعون درهماً» را گرفته اند، به این روایت که می گوید«یقوّم» هیچکس عمل نکرد ه است، ولی بعید نیست رسول گرامی که فرموده چهل درهم، جنبه ی تعبدی داشته باشد، در همان زمان قیمتش چهل درهم بوده، نه اینکه رسول خدا آمده تعبداً گفته چهل درهم و لو در بازار آزاد بیست درهم بوده یا در بازار آزاد شصت درهم بوده است.
بعید نیست آن روایاتی که می گویند:«أربعون درهماً» یعنی چهل درهم، جنبه ی تعبدی نداشته باشد، بلکه جنبه موردی دارد، یعنی در آن زمان چنین بوده است، از این طرف هم همه علمای ما گفته اند چهل درهم، ولذا اگر کسی بخواهد احتیاط کند، چه رقم احتیاط کند؟ قیمت گذاری کند، اگر قیمت کمتر است، چهل را بدهد و اگر قیمت بالاتر است، همان بالا را بدهد. که در آن صورت ما به هردو روایت عمل کردیم.
اگر قیمت گذاری کند، چنانچه قیمت پایین تر از چهل است، همان چهل را بدهد، چرا؟ عملاً بالروایات.
اما اگر قیمت بالاست، همان بالا را بدهد.
تمّ الکلام فی کلب الصّید موضوعاً و حکماً، یعنی اول موضوع را بیان کردیم، چون سه عنوان داشتیم، کلب الصّید، کلب السلوقی، کلب الصّید السلوقی.
دومی را حمل بر غالب کردیم، اولی و سومی را هم گفتیم مفهوم ندارد، میزان کلب الصّید است، زیرا معنا ندارد که کلب یمنی قیمت داشته باشد، اما سگ ایرانی و عراقی - که همان کار را انجام می دهند- قیمت نداشته باشد ولذا می گوییم موضوع کلب الصّید است.
در اینجا دو دسته روایت داشتیم، یکدسته می گفت «أربعون درهماً»، دسته دیگر می گفت «یقوّم»، جمعش این است که قیمت گذاری کنیم،اگر قیمت پایین تر بود، چهل درهم (أربعون) را بدهد، اگر قیمت بالاست، بالا را بدهد.
کلب الغنم أو الماشیة
در فارسی به کلب الغنم می گویند: «سگ گله»، ففیه قولان: البته در اینجا بحث موضوعی نداریم، فقط سگ شکاری بود که در موضوعش بحث می کردیم، اما در اینجا فقط بحث حکم می کنیم، در اینجا دو دسته روایت داریم، یکدسته روایت می گوید دیه اش بیست درهم است، همان روایت اول این باب، این مطلب را داشت.
روایت ابن فضّال
محمد بن علی بن الحسن باسناده عن ابن فضّال،عن بعض أصحابه عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: «دیة کلب الصید أربعون درهماً، و دیة کلب الماشیة عشرون درهماً» همان مدرک، الحدیث 4، اشکال این روایت این است که مرسل است، چون می گوید:«عن ابن فضّال، عن بعض أصحابنا» فلذا مرسل است، دلالتش خوب است و می گوید بیست تا،
اما روایتی داریم که که در آن کلمه ی «عشرون» نیست، یعنی بیست تا نمی گوید، بلکه می گوید:« فیه کبش» مانند: « و دیة کلب الغنم کبش» همان مدرک، الحدیث 2،
بیان صاحب شرائع
مرحوم محقق در اینجا اظهار نظر کرده و فرموده دو دسته روایت داریم، یک دسته روایت داریم که می گوید دیه ی کلب غنم بیست درهم است (عشرون درهما)، منتها این روایات مرسل است، یکدسته روایت هم داریم که مرسل نیست، ولی در آن کلمه ی «عشرون» نیست، بلکه می گوید: «فیه کبش» یعنی قوچی بدهد، ولی در سند آن «علی بن أبی حمزه بطائنی» است، جناب محقق فقط به اشکال ابن فضال توجه کرده و فرموده این روایت ارسال دارد، ولی در قبلی گفته ارسال نیست، و حال آنکه در قبلی هم اشکال است،البته اشکال از جهت ارسال نیست، اشکالش این است که در سندش علیّ بن ابی حمزه است.
بنابراین، اشکال فقط در روایت ابن فضال نیست، بلکه در روایت علیّ ابن أبی حمزه هم است.
دیدگاه استاد سبحانی
حالا چه کنیم، چون هردو روایت از ارزش می افتد؟ من سابقاً به طور مکرر گفته ام که روایت علی بن أبی حمزه، بی ارزش نیست، کی؟ به شرط اینکه راوی آن انسان معتبری باشد، ولی راوی در این روایت محمد بن حفص است که مشترک بین چهار نفر می باشد ولذا از نظر من روایات متعارض است، از این رو، اگر قیمت را بدهد از همه بهتر است.
اتفاقاً برای این مسئله (اینکه قیمت را بدهد) شاهد هم داریم، شاهدش این روایت است«قال أمیرالمؤمنین علیه السلام فیمن قتل کلب الصید، قال: یقوّمه، و کذلک البازی و کذلک کلب الغنم، و کذلک کلب الحائط» همان مدرک، الحدیث 3،
بیان حضرت امام (ره)
و فی کلب الغنم عشرون درهماً، و فی روایة کبش- چون این دو روایت متعارضند- و الأحوط الأخذ بأکثرهماً، یعنی قیمت گذاری می کنیم، اگر درهم بیشتر است، درهم را می دهیم و اگر کبش قیمتش بیشتر است، کبش می دهیم، این یک راه جمع بود که ارائه شد.
راه جمع دوم
یک راه جمع این است: حال که این دوتا متعارضند، هردو از درجه اعتبار ساقط می شوند فلذا رجوع می کنیم به قیمت.
کلب الحائط
الأحوط فی کلب الحائط عشرون درهماً،
در سگ خانگی چه باید کرد، حائط خانه را می گویند، اینکه به خانه حائط می گویند، چون دیواری دارد و خانه در چهار دیواری قرار گرفته، از این رو به خانه می گویند: حائط.
در سگ خانگی چه کنیم؟ ایشان می فرماید در سگ خانگی «عشرون درهماً» و هیچ روایتی در باره کلب حائط نداریم، اما در عین حالی که روایت نداریم،در نهایه ی مرحوم شیخ آمده است و هکذا در مقنعه ی مفید هم آمده است و من کراراً گفته ام که این دو کتاب فقه منصوص است، یعنی عین روایات را به عنوان فتوا آورده اند ، منتها سند را حذف کرده اند، از اینجا معلوم می شود که یک چنین روایتی بوده که مرحوم شیخ طوسی و مفید فتوا داده اند.
البته در اینجا نیز همان مشکل پیش می آید، یعنی اگر واقعاً سگ حائط (سگ نگهبان خانه) اگر قیمت کمتر از «عشرون درهماً» است، همان «عشرون درهماً» را بدهد و اگر قیمتش بالاتر است، قیمت بالاتر را بدهد.
کلب الزرع
چهارمین کلب، کلب الزرع است، یعنی سگ زراعت، زراعت شامل باغ، جو،گندم و امثالش می شود.
حضرت امام می فرماید: و فی کلب الزرع قفیز من برّ عند المشهور علی ما حکی، و فی روایة:« جریب من برّ»، و هو أحوط.
اگر انسان سگ خانگی کسی را بکشد، در اینجا دو دسته روایت داریم، یکدسته می گویند: «قفیز من برّ»، البته «قفیز» یک کیل و پیمانه است ، یعنی مکیال است، وسیله وزن است، اما اینکه چه مقدار جا می گیرد، باید نگاه کرد.
دسته دیگری از روایات می گوید:«جریب من برّ» جریب نیز مکیال است، اما اینکه جریب چه مقدار جا می گیرد،باید به قاموس مراجعه شود که چه مقدار است.
البته هردو روایت با همدیگر معارضند، به کدام عمل کنیم؟
دیدگاه حضرت امام خمینی (ره)
حضرت امام می فرماید دومی احوط است، چرا؟ چون ظاهراً وزن آن بیشتر است، زیرا «جریب» به اندازه چهار «قفیز» است، قهراً دومی می شود احوط است و اینجا جای اقل و اکثر نیست، چون ذمه ی ما مشغول به دو عنوان است، یک «عنوان» عنوان قفیز، عنوان دیگر هم عنوان جریب است و جریب چهار برابر قفیز است.
کلب ولگرد
آخرین سگ، سگی است که هیچگونه خاصیتی ندارد مانند سگ های ولگرد، اگر انسان چنین سگی را بکشد، چیزی بر گردنش نیست و در روایت داریم که یک مشت خاک به طرف می دهد، کنایه از این است که چنین سگی هیچ ارزشی ندارد تا چیزی در مقابل آن داده بشود.