مشخصات کتاب

شماره کتابشناسی ملی : 8773/2/1/1/1

سرشناسه : شهیدثانی زین الدین بن علی 911 - ق 966

عنوان قراردادی : [مسکن الفواد (فارسی ]

عنوان و نام پدیدآور : تسلیه العباد[چاپ سنگی]شهید ثانی ترجمه اسمعیل مجدالادباآ خراسانی تصحیح مشهدی عبدالحسین تاجر تبریزی کاتب عبدالحسین بن نصرالله وضعیت نشر : مشهدباهتمام مشهدی عبدالحسین تاجر تبریزی 1321ق (مشهد: دارالطباعه آستانه رضویه

مشخصات ظاهری : [150] ص 21/5x15س م یادداشت استنساخ : همراه با نشوه الوداد در یک مجلد صحافی شده است مشخصات ظاهری اثر : نسخ

صحافی جدید، جلد مقوایی روکش گالینگور قهوه ای یادداشت عنوانهای مرتبط : تسلیه العباد فی ترجمه مسکن الفواد

مسکن الفواد

عنوانهای گونه گون دیگر : تسلیه العباد فی ترجمه مسکن الفواد

شماره بازیابی : 8773 ن 1 ث 55472

پیشگفتار مصحح

بسم الله الرحمن الرحیم

انسان این اشرف مخلوقات از هنگامی که نعمت وجود را از منبع فیض و برکت که همان پروردگار یکتاست ، دریافت و در مسیر تکامل و رشد گام نهاد ، بتدریج با حقایق و واقعیات این جهان خاکی که جزئی از ناموس و سرشت طبیعت است ، آشنا گردد .

کودک اولین لحظه وجود خود را به این دنیا با گریه اعلام می دارد و آخرین لحظات حیات خود را نیز با گریه فرزندان و دیگر وابستگان و نزدیکان به پایان می رساند .

این سنت پروردگاری است که مقدر فرموده نوع بشر در عین تنعم و بر برخورداری از نعمات وجود و حیات ، همواره گرفتار سختیها و کاستیها و مشکلات و مصائب بوده باشد فلن تجد لسنه الله تبدیلا و لن تجد الله تحویلا البته این مشکلات خود جزئی از سیر

طبیعی زندگی بشر می باشد تا بدین وسیله انسان خاکی در برابر مشکلات طاقت فرسا ، مقاومت و ایستادگی نموده و بدین وسیله به اوج تعالی برسد . این امتحان و آزمایش جزئی از سنت پروردگاری است تا صابران بر مصائب و بلایا از ناشکیبان شناخته شده و اجر و پاداش اخروی فزونتری را احراز نمایند .

خداوند در آیات متعددی از قرآن کریم صابران را وعده اجر و پاداش بی حساب فرموده است . می فرماید :

و لنبلونکم بشی ء من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات و بشر الصابرین ⁽¹⁾

ولیبلی الله ما فی صدور کم و لیمحص ما فی قلوبکم . ⁽²⁾

و لتبلون فی اموالکم و انفسکم . . . . . و ان تصبروا و تتقوا فان ذلک من عزم الامور . ⁽³⁾

لیبلو کم ایکم احسن عملا . ⁽⁴⁾

احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنا و هم لایفتنون . ⁽⁵⁾

بدین خاطر مشاهده می کنیم که بندگان برگزیده خداوند همواره در معرض بیشترین گرفتاریها و مصائب قرار می گیرند و بر طبق روایات اسلامی نسبت مستقیمی میان ایمان و بلاء وجود دارد ، یعنی انسان به اندازه ایمان خود به پروردگار ، گرفتار رنج و محنت می شود .

پیامبر (ص ) می فرماید : نحن معاشر الانبیاء اشد بلاء و المومن الامثل فالامثل و من ذاق طعم البلاء تحت ستر حفظ الله له ، تلذذ به اکثر من تلذذه بالنمه ⁽⁶⁾

ما گروه پیامبران شدیدترین بلاها را تحمل نموده و مومنین نیز هر کدام به مقدار ایمان خود از آن بهره می برند و هر آن کس مزه

بلا را چشیده و به آرامی تحمل نموده و دم بر نیاورد ، خداوند آن تحمل و صبر را ذخیره او نموده (و در عوض رحمتی بر او نازل می فرماید) که لذت و گوارایی آن بیش از نعمت باشد .

امام محمد باقر علیه السلام می فرماید : انما یبتلی المومن فی الدنیا علی قدر دینه - اوقال - علی حسب دینه ⁽¹⁾

امام جعفر صادق علیه السلام می فرماید : ان الله اذا احب عبدا غته بالبلاء غتا ⁽²⁾.

زندگانی بر گزیده ترین افراد بشر ، یعنی پیامبران و امامان - علیه السلام - همواره الگویی برای ما خواهد بود ، زیرا با سیر در تاریخ زندگانی آنان از آدم علیه السلام تا خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله و با در نظر گرفتن مصائب نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و دیگر مبعوثان پروردگار ، در خواهیم یافت که سختی و محنت و گرفتاری و بلا جزئی از زندگانی مومنین و رهروان راه حقیقت است . پیامبران اسلام صلی الله علیه و آله در راه رسیدن به هدف و نشر اسلام به حدی سختیها و رنجها را تحمل نمود که می فرمود : ما اوذی نبی مثل اوذیت .

لیکن پیامبران در همه حال صابر و شاکر بوده اند و هرگز لب به شکایت و اظهار ناراحتی نگشودند ، زیرا بخوبی از اجر صابران و پاداش بلا دیدگان آگاه بودند .

یکی از سخت ترین و جانکاه ترین آنها همان مصیبت از دست دادن پاره دل و جگر گوشه یعنی عزیزترین موجود در جهان برای انسان می باشد

، محنتی که جز صدیقین تاب تحمل آن را ندارند . لذا روایات فراوانی در تجلیل از مقام پدران و مادران صابر آمده است . البته گریه و زاری و اظهار غم و اندوه بر عزیز از دست رفته هرگز از اجر و ثواب مصیبت دیده نمی کاهد ، زیرا ناشی از شدت علاقه به عزیز دلبند خود بوده و نشانه ای از عطوفت و نرمی دل می باشد و مصیبت دیده ای که در عین گریه و زاری ، راضی به قضا و قدر پروردگار بوده باشد اجر و ثواب فراوانی خواهد داشت ، از این روست که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هنگامی که به مصیبت فرزند خود ، ابراهیم ، گرفتار شد فرمود :

تدمع العین و یحزن القلب و لا نقول ما یسخط الرب . ⁽¹⁾

چشم گریان می شود و قلب غمگین ، لیکن سخنی نمی گویم که غضب پروردگار را باعث شود .

همچنین تفقذ و اظهار همدردی و شرکت در غم و اندوه دیگران و آنچه که باعث کاهش غم و غصه مصیبت زده را فراهم می آورد ، از اجر و پاداش فراوانی در نزد پروردگار بر خوردار است . ابن مسعود از پیامبران صلی الله علیه و آله روایت نمود که فرمود :

من عزی مصابا فله مثل اجره ⁽²⁾

هر کس داغداری را در مصیبتش تسلیت گوید : پاداشی برابر پاداش مصیبت زده خواهد داشت همچنین ابن برزه از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت نمود که فرمود :

من عزی ثکلی کسی بردا فی الجنه ⁽³⁾

هر کس داغداری را تسلی دهد ،

خداوند در بهشت بر او جامه ای از برد خواهد پوشاند . .

از آنانی که به درد و مصیبت جگر گوشه و عزیز خود گرفتار آمد ، نویسنده کتاب ، مرحوم شهید ثانی (ره ) می باشد که همواره فرزندان خود را در سنین کودکی از دست می داد . از این رو از بهره مند شدن از نعمت فرزند ناامید گردید ، او در مواقع با نوشتن کتاب مسکن الفواد در درجه اول قصد تسلی خاطر شکسته و افسرده خود را داشت ، لذا به جمع آوری احادیث و روایات و وقایع تاریخی در باره سختیها و درد و رنج ، پرداخت و در این راه مجموعه ای بسیار جالب تقدیم خوانندگان خود نمود .

این کتاب از هنگام تالیف مورد توجه قرار گرفته و بسیاری از نویسندگان از روایات و گفتارهای آن در کتابهای خود استفاده نموده اند و بزرگانی همچون علامه مجلسی در بحار الانوار ⁽¹⁾شیخ حر عاملی در کتاب الجواهر السنیه ⁽²⁾، علامه نوری در مستدرک الوسائل ، خوانساری در روضات الجنات ⁽³⁾، سید محسن امین عاملی در اعیان الشیعه ⁽⁴⁾، شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعه ⁽⁵⁾، اسماعیل پاشا در ایضاح المکنون ⁽⁶⁾، ابن العودی در بغیه المرید و شیخ یوسف بحرانی در لولوه البحرین از این کتاب یاد کرده و آن را مورد مدح و ستایش قرار داده اند .

نویسنده کتاب

او شیخ زین الدین بن علی بن احمد بن محمد بن علی بن جمال بن تقی بن صالح بن مشرف عاملی شامی طلوسی جبعی مشهور به شهید ثانی است . او در 13 شوال سال

911 ه - ق در خانواده ای که نسل اندر نسل همگی از اکابر علما و بزرگان امامیه بودند به دنیا آمد . تنها فرزند او که از مرگ زودرس نجات یافت ، شیخ بن زین الدین می باشد که از علمای بزرگ شیعه بوده و کتاب او به نام معالم الاصول از شهرت فراوانی بر خوردار می باشد و تاکنون به عنوان یکی از کتابهای درسی حوزه های علوم اسلامی به شمار می آید .

مرحوم شهید در نهایت فقر و تنگدستی روی به درس آورد و در حالی که مجبور بود برای امرار معاش شبانه کار طاقت فرسا کشاورزی را انجام دهد ، در عین حال نزد بزرگان شیعه و سنی به تحصیل پرداخت و مراتب علمی را به دست آورد . مدتی در استانبول به تحصیل اشتغال داشت و سپس بر اثر نبوغ علمی او تدریس مدرسه نوریه بعلبک به عهده او گذاشته شد و او مدت 5 سال مذاهب پنجگانه را تدریس نمود . وی در طول زندگانی علمی خود ، بیش از 80 کتاب تالیف نمود که کتاب الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه از شهرت فراوانی برخوردار بوده و تاکنون به عنوان کتاب درسی در حوزه های علمیه متداول است .

آوازه و شهرت شهید در جبل عامل موجب شد که دشمنان او وجود او احساس خطر نماید لذا علیه او به دسیسه و توطئه پرداختند تا آنجا که در سال 966 ه - ق هنگامی که در مراسم حج در مکه شرکت داشت ، وی را دستگیر و روانه استانبول نمودند . لیکن از آنجا که

احتمال ثبوت برائت و بیگناهی او را می دادند وی را در راه به شهادت رسانده و سر مبارک او را به استانبول حمل نمودند (رحمة الله علیه رحمة واسعه ) . وی در هنگام شهادت 55 سال داشت .

ترجمه کتاب

برای نخستین بار کتاب مسکن الفواد توسط نویسنده ای به نام میرزا اسماعیل مجد الادبا که شاغل منصب مستوفی دیوان اعلی و معارف کارگزاری اول خراسان در دوران سلطنت مظر الدین شاه قاجار و در دوره ولایت شاهزاده رکن الدوله علینقی میرزا فرمانفرمای مملکت خراسان و سیستان بود به فارسی ترجمه گردید .

مرحوم علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذریعه می نویسد .

تسلیلة العباد ترجمه مسکن الفواد شیخ شهید توسط اسماعیل خان دبیر السلطنه ملقب به مجدالادبا از معاصرین و مجاور آستانه رضویه می باشد که در سال 1321 پس از چاپ ترجمه در گذشته است . ⁽¹⁾

روش تحقیق

در تحقیق کتاب از نسخه چاپ سنگی که هم اکنون در دسترس می باشد و در ذی الحجه سال 1326 به خط عبدالحسین بن نصرالله کتیبه نویس آستان قدس رضوی نوشته شده استفاده نموده ایم همچنین تمام متن فارسی ترجمه با متن اصل عربی آن که توسط موسسه آل البیت ع تحقیق و به صورت منقحی به چاپ رسیده مطابقت داده شده است از آنجا که در بسیاری از موارد روایات و احادیث با کاستیها و نقائصی همراه بود ، بدین خاطر کلیه روایات را به خاطر حفظ امانت و جلوگیری از نقص یا زیادت در احادیث و روایات آنها را از متن عربی و از منابع اولیه آن نقل نموده ایم

در بعضی موارد که ترجمه نارسا یا ناقص بود جهت استواری متن ، ترجمه یا جملات یا کلمات اضافه شده را در میان علامت آورده ایم .

در پایان شایسته است از راهنمایی دوست دانشورم جناب آقای باقری بیدهندی در تصحیح این کتاب و نیز جناب آقای اکبر ایرانی مسول محترم دفتر نشریه میراث مکتوب وابسته به معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که انتشار این اثر را در عداد متون آن دفتر قرار داند نهایت تشکر و سپاس خود را ابراز نمایم .

و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین

محمد رضا انصاری

قم - ربیع الاول 1416 .

پیش گفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

سپاس هر بنده ارزنده سزاوار و زیبنده ذات اقدس خداوندی جل شانه است که حکم فنا و زوال بر تمام عباده رانده و امرش را در ایشان بر وفق حکمت و مراد جاری فرموده ، صابران بر قضا و قدر خویش را وعده سعادت و ثواب داده و نارضایان خواست و اراده اش را وعید پاداش نکال و عقاب نهاده و دلهای عارفان را به تدبیر او کام است و بهجت نفوسشان را طوق تسلیم و رضای او تمام و این امر با عجز هر بنده ای است از دفاع امضای او و معارضه با اقتضای او و هر چند جاهلان سر بتابند و بی خردان بر نتابند . پس او را سبحانه ستایش می کنیم بر بوس و رخاء و یاس و رجاء ، از تایید او امداد می جویم و به توفیق او سداد و رشاد می طلبم و شهادت می

دهم که نیست خدایی جز ذات یگانه اش که از زن و فرزند و خویش و پیوند بیگانه است و از شریک و شبیه منزه و بر کرانه شهادتی که در گذر بدان اهوال روز حشر و شدائد عرصه بعثت و نشر .

و نیز گواهی می دهم که محمد مختار - صلی الله علیه و آله الاخیار بزرگوارتر است از همه پیغمبرانی که بشارت رحمت از حق رسانده و بندگان را از سرکشی و طغیان ترسانده اند و داناتر است از تمام رسولانی که امر قضا را صبر و رضا داشته و ترتیب رستگاری دار جزا گذاشته اند درود خدای بر او و آل بی همال ⁽¹⁾او باد که پیشتر همه مردمانند در مقام بلا و سخت ترشان در تحمل رنج و عنا ، و استوار ترشان در راه تسلیم و رضا درودی از خدای منان پیوسته باشد روان پاک و ارواح تابناک شان را یکان یکان .

و بعد از آنجایی که سنخ انسان را موت ابدان حادثه دشوار است و منشا تفرقه آل و تبار ، ارباب عقول در تحملش حیران و خانه صبر و شکیل شان ویران خاصه اگر فرزندی ارجمند که در منزلت نور بصر و پاره جگر و ثمر فواد و شجره مراد و مهجه دلها و محبوب آب و گلها است ، تیر اجل را هدف شود و به معرض تلف در آید و برای امید خلف نپاید و جانها بسوزد و مغزهابر فروزد . لهذا خداوند رحیم رئوف و داور کریم عطوف که بهانه رحمت جوید و لوح گناه بندگان به آب مغفرت شوید ،

بر مصیبت او ترتیب ثواب فرموده و از بهره شفاعتش مرو الدین را وعده حسن مآب نموده .

پس از این در این رساله مجملی از آثار نبویه و کلمات ارباب کمالات علیه و پاره ای از اشارات ظاهره و باهره فراهم آورده ام که زنگ از دلهای غمزدگان بزداید و راه تسلی و شکیب بر چهره مصیبت رسیدگان گشاید ، بلکه ارباب عبرت را از خواب غفلت برانگیزد و گلهای بهجت و رضا بر دامان خاطر عارفان فرو ریزد . و این مساله را به مسکنة الفواد عند فقد الاحبه ولاد نام نهادم و بر یک مقدمه و چند باب و یک خاتمه ارتسام دادم .

اما مقدمه

قسمت اول

پس بدان که عقل آلتی است که خدای عزوجل بدان باید شناخت و دعوت پیغمبران و التزام شرائع ایشان را به دل و جان تصدیق نمود . او است که تحریض بر اکتساب فضائل کند و تخویف از اتصاف به ارتکاب رذائل نماید ، مدبر امور دنیا و آخرت است ، و سرمایه تحصیل دو ریاست فاخره ، و مثل آن چون نور است ، گاهی نزید قومی اندک ، به درجه چشم شب کور ، و گاهی نزد زمره بسیار ، به منزله دیده روشن در وسط نهار ، پس سزاوار است مرکسی را که عقلش روزی است در آنچه بیند با او خلاف نکند و از راه متابعت او به غفلت و هوای خود اعتساف ⁽¹⁾نجوید بلکه او را حاکم وجود و مطاع هستی و بود خود شناسد و از طریقی که جز عقلش دلیل باشد ، بهراسد تا در این هنگام بر او

کشف شود آنچه موجب رضا است به قضای باری و باعث است در حصول قرب و رستگاری ، خاصه در اموری که منوط به مصائب نازله است و قضایای هایله از وجوهی چند که بعضی از آنها بیان می کنیم و ارباب دانش و دین را خاطر نشان می داریم .

اول : هر گاه نظر فکر و تامل گماری و پرده غفلت از پیش روی خرد و بصیرت خود برداری و به سوی عدل و حکمت و تمام فضل و نعمت و کمال لطف و عنایت حق متعال ، نگران شوی و درست بیندیشی که بندگان را از کتم عدم به عرصه وجود آورده و از مکمن غیب به محفل شهود رسانیده ، تایید به انواع الطاف نموده و امداد به جزیل معاونت و اسعاف فرموده است ، دریایی که همه آن است بندگان حظ و بهره خویش از سعادت

و کرامت سرمدیه برگیرند ، بدون هیچ حاجتی که او را سبحانه و تعالی بایشان باشد : زیرا که خود بذاته غنی مطلق است و جواد محقق .

و بر ایشان اعمال شاقه و تکالیف ثقیله را تکلیف کرده است تا به نصیبه و امل خود رسند و امتحان عمل خویش دهند . و نکرده است این فضل و اکرام وجود و انعام را جز برای کمال منفعت و حصول مصلحت ایشان . پیمبران فرستاده است همه با کتاب و فصل خطاب که مژده رحمت به عالمیان رسانده اند و از خشم و غضب او سبحانه سخت ترسانده . تحقیق این مرام در باب عدل از علم کلام وافی و این مقام

را همین قدر اشارت کافی است .

و چون افعال الهی بر مصالح نامتناهی بندگان ، و غایت سعادت و شرف ایشان است قضیه مرگ نیز از آن شماره و عنوان است . وحی الهی در چندین آیات مبارکه ناطق و گواه صادق است : چنان می فرماید : و ما کان لنفس ان تموت الا باذن الله کتابا موجلا ⁽¹⁾نمی باشد هیچ نفسی را که بمیرد جز باذن خدای تعالی در هنگام مقدر و نیز می فرماید : قل لو کنتم فی بیوتکم لبرز الذین کتب علیهم القتل الی مضاجعهم ⁽²⁾بگوی ای پیغمبر اگر شما در خانه های باشید هر آینه بیرون می شوند کسانی که قتل بر آنها مقدر شده است به سوی مصارع شان و می فرماید : اینما تکونوا یدرکم الموت ولو کنتم فی بروج مشیده ⁽³⁾هر کجا باشید مرگ شما را درک می کند و هر چند در برجهای برافراشته مقام و آرام داشته باشید . و نیز می فرماید : الله یتوفی الانفس حین موتها . ⁽⁴⁾

خدای می میراند نفوس را هنگام مرگ و اتقضای اجل شان . جز این آیات در قران مجید و تنزیل حمید بسیار است .

در بداهت نظر ، نه جای شبهه و انکار و اگر نه این مراتب صلاح و مراتب فایده و نجاح را برای بندگان ضعیف که از خیر شامل خود غافلند و در حیرت و غفلت شان ذاهل اراده داشتی ، چه کاری داشت که آنها را به وجود و حیات رساند و به فوات و ممات کشاند ؟ اینک که او را ارحم الراحمین شناختی واجود الاجودین دانستی

، هر گاه تو را نفس خبیث ، جز این وسوسه و حدیث کند آن را شرک خفی دان و اگر یقینی دریافتی و نفست رام و اندیشه خاطرت آرام نشد ، آن را حمق جلی خوان .

و بدرستی که این حالت ناشی و متمشی از غفلت تو از حکمت و حسن قضاء الهی است درباره بندگانش نامتناهی است ، و بسا که بنده ای ابتهال و زاری می کند و حضرت باری را جل و علا به مسالت و دعا می خواند و اسعاف حاجت را رحم و رحمت از او می خواهد ، و دعای او را اجابت نمی فرماید ، و می فرماید : ای ملائکه من چگونه بر او رحم کنم در چیزی که بر او رحم نموده ام پس تدبر کن - خدایت رحمت کناد - در این کلمات الهیه که تو را بس است و به شاخ امیدت دست رس

دویم : هر گاه چشم حق بین بر احوال انبیاء و رسل و هادیان سبل ، بازگشایی و آنچه را از امور دنیا و اخرت برای تو آورده اند ، تصدیق نمایی و سرمایه سعادت جاوید بدست کنی و بدانی که آنچه را وعده داده اند از مثوبات و مواهب بر هر نوع از انواع مکاره و مصائب همچنان که زود است در این مساله بنگری و بشنوی و قوعش بر تو آسان خواهد شد و از هیچ نازله هراسان نخواهی گردید ، و خواهی یافت که بر آن کراهت و ناگواری مر تو را غایت فایده و نهایت صلاح و عایده ای است و بدرستی که

مهیا کرده ای برای خود گنجی از گنجهای نهاده ، بل حرز و پناهی آماده و سپری از عذاب الیم و عقاب عظیم که بشری طاقت نیاورد ، واحدی مقاومت نتواند ، با آنکه دوست و فرزندت که هالکند ، با تو در این ثواب و سعادت مشارکند . پس البته هر دور رستگارید و بی تابی ات در مصیبت او نااستوار .

ممثل کن برای خودت که تو را امری هولناک فرا گرفت یا شیری چالاک یا اژدهایی بی باک با تو دچار شد یا آتشی افروخته بر تو دایره بست و نایره کشید و خود در حضرت پیغمبری از پیغمبران و صدق فرمایش را در اطاعت و اذعان هستی و فرزندی ارجمند در نزد خود داری که جانب به او بسته و امیدت به او پیوسته است و پیغمبرت خبر دهد که اگر فرزندت را فدا دهی خود و فرزندت می رهید ، والا هر دو به خواری جان می دهید ، آیا فدای پسری را که سلامتش را مسلم می داری و به نجات و رهایی خود نیز امیدواری ، عین مصلحت نمی شماری و تعرض به هلاک خود و فرزند را عین مفسدت نمی انگاری ؟ چه بسا کسی از مردم که خود را فدای فرزند کرده و هلاک فرزند را نیز یقین داشته اند ، چنان که در قحطها و مفارز و حروب ، اتفاق افتاده است و همه اینها در مقام هلاکتی است که درد و سختی آن در کمتر از ساعتی می گذرد و بسا که منتهی به بهشت جاودانی می شود . پس چه گمان می

بری به درد و المی که خود جاودان باشد و ماوراء دور زمان و ان یوما عند ربک کالف سنة مما تعدون ⁽¹⁾بدرستی روزی در نزد خدای تو از آن روزها است که معادل هزار سال از سالهائی است که توانید شمرد . هر گاه نگرد یکی از ما و مشرف شود بر الم و آتش آن روز یود المجرم لو یفندی من عذاب یومئذ ببنیه و صاحبته و اخیه فصیلته التی توویه و من فی الارض جمیعا ثم ینجیه کلا انهالظی نزاعه للشوی تدعوا من ادبر و تولی و جمع فاوعی ⁽²⁾

دوست می دارد که فدا کند فرزندان و زن و برادر و عشیره خود را که به خود اتصال می دهد و تمام کسانی را که در روی زمین هستند و خدایش از آن آتش نجات بخشد ، نه چنین است ، آن آتش زبانه دوزخ است که پوست از سر می کشد و به خود می خواند کسانی را که پشت به ایمان کرده اند و مال گرد آورده اند و خست و امساک نموده اند .

و این است که از پیغمبر خدا صلی الله علیه و اله و سلم وارد شده است که به عثمان بن مظعون ⁽³⁾فرمودند ، هنگامی که پسرش وفات یافته و اندوه سخت بر خاطرش غالب آمده بود : یا ابن مظعون ان للجنه ثمانیه ابواب و للنار سبعه ابواب افما یسرک ان لاتاتی بابا منها الا وجدت ابنک الی جنبک آخذا بحجزتک لیستشفع لک الی ربک حتی یشفعه الله تعالی ؟ ⁽⁴⁾ای پسر مظعون بدرستی که برای بهشت هشت در و برای دوزخ هفت در

است آیا شادمان نمی کند تو را که به دری عبور ندهی جز آنکه بیابی فرزندت را در پهلوی خود کمرت را گرفته و برای تو شفاعت می کند تا خداوند متعال شفاعت او را درباره تو قبول فرماید : از دوزخ برهی و به بهشت قدم نهی ؟ و زود است که نظائر این خبر بیاید و بر آن ظفر یابی .

سیم : این است که تو فرزند را برای منفعت دنیا یا آخرت خود می خواهی و غالب آن است که بقای او را برای خاصه نفع خودش نمی طلبی و این حالت سرشته فطرت و لازمه سجیت هر کس است . با اینکه منفعتش برای تو با تقدیر و فرض بقای او مکنون است ، و عدم فائده اش بیشتر مظنون ، و روزگار غفلت و شقاوت بر اکثر مردم شامل می دارد ، و کم است مردم سعید و اندک است مردم صالح و حمید ، پس نفع او به جهت تو یا برای خودش - بر فرض بقای او - موهوم است . اینک عدم فایده و سلامتش از خطر و احتمال خسارت و ضرر برای تو امری معلوم . پس سزاوار نیست ترک امر معلوم از جهت امر مظنون ، بل موهوم و بیشتر خلف را برای بیشتر سلف بیندیش ، که آیا پدر و مادر از آنها خیر و مسرت است ، یا شر و مضرت ، و اگر یکی را چنان که خواهی نشان یابی هزاران را بر خلاف بینی و از سلیقه و پسند خود در حیز ⁽¹⁾انحراف شناسی و الحاق فرزند خویش را

بر فرد نادر ، دون ، اغلب وافر ، نهایت غفلت و غباوت است فان الناس بزمانهم اشبه منهم بابائهم مردمان به طبع و روش روزگار خود شبیه ترند تا به پدران چنان که حضرت امیر المومنین و ترجمان رب العالمین - صلوات الله و سلامه علیه - در این کلام گوهر نظام خود بیان فرموده .

با اینکه فردی که چون او را اراده می نمایی ، نفع و صلاح او به حسب ظاهر است و تو را بر وفق سلیقه ، خاطر و باطن او را از کجا می دانی که چه فساد نیت و ظلم بر نفس خود خواهد داشت و شاید اگر باطن او را کشف کنی ، معاصی و فضایحی در او یابی که بر خود و فرزندت رو نداری و چنان امور را اگر در فرزند خود درک نمایی به ترک او گویی و درخواست مرگ برای او کنی و خیر او شماری .

و این مراتب هنگامی است که فرزندت را یگانه روزگار خواهی و از اولیا بزرگوار ، پس چگونه خواهد بود که اراده تو در حق او وراثت خانه و بستان و کاخ و ایوان و امثال آنهاست ، از امور خسیسه نابکار که برای او نیز ناپایدار است و عن قریب از او زائل خواهد شد ، یا به تاراج حادثات برند ، یا به میراث خواره بگذرند . و اراده نداری که از فردوس اعلی در جوار فرزندان انبیاء میراث یابد و به امن و فرح جادوانی رسد ؟ اگر کودک و خردسال باشد برحسب خبر حضرت سید المرسلین - صلی الله

علیه و آله - در حجر تربیت حضرت ساره ⁽¹⁾ام النبیین - سلام الله علیها اختصاص پذیرد و چنین اراده و طبع در نظر عقل به مشار سفاهت است و دور از مدار نباهت .

اگر مرادت این است که از علما و راسخین و صلحای متقین شود و علم کتب و اسباب خیر از تو به میراث برد ، ملتفت شو که با حصول این غرض آنچه خدای تعالی بر فقد او وعده عوض فرموده است ، اعظم از مقصود توست چنان که در این رساله خواهی یافت - ان شاء الله تعالی

همچنان که صدوق - علیه الرحمه - روایت نموده است که ولد واحد یقدمه الرجل افضل من سبعین ولدا یبقون بعده یدرکون القائم علیه السلام ⁽²⁾یک فرزند که قبل از فوت پدر بمیرد ، بهتر است برای او از هفتاد فرزند که پس از او بماند و درک سعادت رکاب حضرت قائم - عجل الله فرجه - را نمایند .

قسمت دوم

چنان اعتبار کن که اگر گفته شود مردی فقیر باطفلی صغیر در خرابه محل آفات و در جوار سباع و عقارب و حیات ، مقام و نشیمن دارد ، و طفلش با او در خطر عظیم و عذاب الیم در افتاده ، و مردی حکیم و جلیل و کریم و نبیل صاحب ثروت و جاه و عمارت و دستگاه بر حال آن مرد اگاه و بر تعب او و زحمت فرزندش رحم و رحمت آورده است و غلامی فرستاده بگوید خواجه را دل بر تو سوخته و در این خراب بر شما تشویش رنج و عذاب دارد ، این

قصر و عمارت را به فرزند تو وا می گذارد و کفالت او را به خادم و خادمه کافله می سپارد و اسباب حفظ و راحت او را چنان که در خور بزرگی اوست فراهم می اورد تا کارهایی که خود در این خراب داری به انجام رسانی و فراغت حاصل نمایی و خودت هم به نزد او آیی و در قصر پسر یا قصری از آن بهتر مقام کنی و آرام گیری : پس جواب دهد که من این کرامت را کراهت دارم و فرزند را از خود جدا نمی کنم ، و نه این است که خواجه کریم را صادق نمی دانم و به رحمن او واثق نیستم بلکه طبع من چنین می خواهد و خلاف طبیعت خود نمی توانم نمود آیا ای بنده شنونده مردی را که بر فرزند خود چنین حیف و مذلت روا دارد ، پست ترین سفها نمی شماری و لئیم تر دو نان نمی دانی ؟ پس زنهار که واقع شوی در خلق و خوبی که بر غیر خود نمی پسندی و البته نفس تو در نزد گرامی تر است از غیرت خودت .

بدان که گزیدن افاعی و دریدن سباع و غیر از اینها از آفات دنیا برابر نمی شود با کمتر محنتی از محنتهای آخرت که مکتسب از دنیاست تا چه رسد به ساعتی اعراض و سرزنش خداوند آفریننده در عرصه محشر و ورود بر آتش که بسیار زود از تو در گذرد .

چه گمان می کنی به توبیخی هزار ساله یا چندین برابر از عذاب جهنم که هزار سال درد والم دهد

و گزیدن عقارب و حیات که چهل سال رنجش باقی ماند و چه نسبت باشد بلندتر قصری را در دنیا با پست تر نشیمنی در بهشت ، و کدام مناسبت است لباس مندرس یا فاخر دنیا را به حریر رفیق یا سطبر فردوس برین و انچه در او است از نعیم مقیم ؟

بلکه اگر به چشم بصیرت در این مثل بینی و زنگ کدورت از صفحه فکرت خود بزدایی ، می دانی که آن کبیر و تمام صاحبان عقل سلیم از چنان مردی که فقیر ، بمجرد تسلیم فرزند راضی نخواهد شد ، بلکه در نظر عقل و حکمت ، شکر منعم و ثنای او را در خور استحقاقش واجب شناسد ، زیرا که مقتضی حق نعمت این است .

چهارم : این است که در جزع و بیتابی بر فرزند و اظهار اسف و ناگواری ، انحطاط عظیم از مرتبه رضا به قضاء الهی است و در فوات ثواب رضا ، خطر و خیم است به تحقیق که مذمت فرموده است خدای تعالی از سخط به قضای خود و گفته است : من لم یرض بقضائی و لم یصبر علی بلائی فلیعبد ربا سوائی ⁽¹⁾آن که به قضاء من رضا ندهد و بر بلای من صبر نیاورد ، پس سوای مرا پرستش نماید

در خطاب الهی به حضرت موسی - علی نبینا و علیه السلام - است هنگامی که آن حضرت درخواست نمود که دلالت فرمای مرا بر امری که در آن است رضای تو فرمود ان رضائی فی رضاک بقضائی ⁽²⁾بدرستی که خشنودی من در رضای تو به قضای من

است .

در قرآن کریم است که رضی الله عنهم و رضواعنه ⁽¹⁾: خشنود است خدای از ایشان و خشنودند ایشان از خدای .

وحی فرمود خدای تعالی به سوی داوود - علی نبینا و علیه السلام - یا داود ترید و ارید و انما یکون ما ارید فان سلمت ما ارید کفیتک ما ترید و ان لم تسلم ما ارید اتعبتک فی ما ترید ثم لا یکون الا ما ارید ⁽²⁾ای داود!تو اراده ای می کنی و من اراده ای می کنم و بدرستی که می باشد آنچه من اراده می نمایم : پس اگر تسلیم نشوی ، به زحمت می اندازم تو را در اراده ات و پس از آن نخواهد بود جز اراده من .

خدای عزوجل در قرآن مجید می فرماید : لکیلا تاسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم ⁽³⁾از اینکه اندوهناک نشوید از آنچه از شما زائل داشت و شادمان نشوید به آنچه شما را نائل فرمود .

بدان که رضا به قضای خدای عزوجل ثمره محبت اوست . زیرا که آنکه کسی را دوست می دارد . به کردار او رضا می دهد و خشنودی بنده از خدای تعالی ، دلیل است بر رضای خدای از او ، چنان رضائی که اجل سعادات و اکمل کمالات است ، همواره در راحت است : زیرا که اراده و غیر اراده در نزد او یافت نمی شود : و رضوان من الله اکبر ان ذلک لمن عزم الامور ⁽⁴⁾خشنودی خدای بزرگ است و بدرستی که این از اموری است که دل بدان باید بست

و زود آنگه بیاید .

در این باب بحثی دیگر در باب رضا (خواهد آمد) ان شاء الله تعالی .

و بدان : که گریه منافی با رضا نیست و موجب سخط خدا نمی شود و بدرستی که مرجع آن به سوی دل است و زودش خواهی شناخت - ان شاء الله - از این گونه است گریه پیغمبران و امامان - علیهم السلام - بر فرزندان و دوستان خودشان و این گریه امری طبیعی است برای ایشان و باکی در آن نیست ، در وقتی که مقرون به عدم رضای الهی نباشد و زود است که بیاید .

پنجم : هر گاه صاحب مصیبت به نظر عقل در صروف دهر و مدار دنیا نگرد (در یابد) که سرشته به کدورت و عناء و مصیبت و بلا است و آنچه از صوارف و حوادث در آن واقع و جاری می شود ، مقتضی سرشت و جبلت اوست و در موجبات طبیعتش افتاده است و اگر احیانا خلافش اتفاق افتد ، خلاف روش و عادت او از حیث امری دیگر است .

مترجم را در لوازم طبع دهر و روزگار ، قصیده ای است که یک شعر از آن این است :

خلاف عادت از او کس ندیده است که بود کمینه عادت دیرینه اش خلاف و نفاق

خصوصا نسبت به بزرگان و صاحبان شرف و نبالت از انبیاء و اولیاء که بر ایشان از شدائد و اهوال نازل شده است ، آنچه و هم خیال از تصویرش قاصر است .

مترجم این بیت را در خاطر داشت و در

این موقع می نگارد :

انظر الی الدهر ذی الاضغان و الغیر لا سیما لاولی الاوضاح و الغرور

چنان که در تواریخ و مصنفات هر عصر و زمان مسطور است و بر السنه و افواه اهالی سیر و خبر مذکور . و اگر بعضی از آنها نگاشته آید ، مجلدات و کتابها خواهد شد بدرستی که پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرموده است : اشد الناس بلاء الانبیاء ثم الاولیاء ثم الامثل فالامثل ⁽¹⁾سخت تر از مردم از حیث بلاء و محنت ، پیغمبران و دوستان خدا هستند و بعد ، تا هر درجه که فرود آید .

نیز فرموده است - صلی الله علیه واله - الدنیا سجن المومن و جنة الکافر ⁽²⁾دنیا زندان اهل ایمان است و بهشت زشت کیشان .

بتحقیق گفته شده است در دنیا فی الحقیقه لذتی نیست و لذتهای او دفع آلام است و اینک خوشتر آنها حیث بهجت و التداذ ، مباشرت زنان که بقای نسل بر آن مترتب می شود و چه ناگواریها که آن را در پی است و کمتر از همه ضعف قوی است و حصول چندین تعب و عنا ، و هر زمان که انسان مطلبی خواهد به دست کند و بر آن کامروا شود ، البته آلام و زحماتش بر مسرت و لذائذش می چربد و راحتش ده یک ناگواری و حسرتش نیست ، و کمتر آفتهای آن فراقی است که می کاهد فواد را و می گذارد اجساد را .

پس هر گاه در دنیا شرابی اندیشی سراب است و عمارتش هر چند خوش

و دلکش باشد ، در شرف خراب ، و مالش هر چند جهال بدان مغرور شوند ، دستخوش تلف و ذهاب ، و آنکه به دریا غوطه ور شود ، باید ازتری نیندیشد و مبارزی که در میان دو صف تا زد ، از خوف و بیم خالی نتواند بود . عجب است که انگشت به دهان مار کند و مهره رباید ، و مجبول بر شر افاضه خیر نماید .

و چه خوش گفته است یکی از فضلا ⁽¹⁾

(ر.؟ وفیات العیان 3: 378 الاعلام زرکلی 4: 327)

طبعت علی کدر و انت تریدها صفوا من الاکدار و الاقذار

و مکلفوا الایام ضد طباعها متطلب فی الماء جذوة نار

و اذا رجوت المستحیل فانما تبنی البناء علی شفیر هار

دنیا ، مطبوع به کدورت است و تو او را از پلیدیها و کدورتها صافی می خواهی ، و آنان که از روزگار ، ضد طبیعت او را می خواهند ، چنان است که پاره آتش از اب می خواهند .

و چون محال را امید بندی ، بدرستی که عمارت بر کناره وادی که مشرف است بر فرو ریختن ساخته ای و به درجه امید خود برافراخته ای .

فوقی شاعر راست :

چشم گرمی داشتن زین توده خاکستری یخ طلب کردن بود از کوره آهنگری

بعضی از عرفا گفته اند : سزاوار است آن را که مصیبتی بر او نازل شود بر خود سهل گیرد و غفلت نداشته باشد از این که دنیا را عاقبت ، فنا و زوال است و مسرتهای او سریع الانقضا است و خانه کسی که خانه ندارد و

مال آن است که از مالش بهره مند نشود : فراهمش می کند آن که او را عقلی نیست و می کوشد در او آن که بر او تکیه نمی تواند نمود و در او دشمنی با اقران می کند آن که نادان است و حسد بر آن می برد آن که دانشمند نباشد . صحیح در آن علیل است و عزیزش ذلیل ، فقیر در آن محزون است و غنی بر آن مفتون .

بدان که تو در دنیا برای غرضی خاص آفریده شده ای و خدای تعالی منزه است از کار بیهوده و عبث ، چنان که می فرماید : و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون ⁽¹⁾سنخ جان و نوع انسان را نیافریدیم جز آنکه ما را بشناسد و پرستش نمایند . قرار داده است دنیا را مقام کسب برای دار قرار ، و سرمایه اش را اعمال صالحه ، و زمانش را مدت عمر که بسیار کوتاه است برای طلب سعادتهای ابدیه که انقضایی برای آن نباشد .

اگر به این طلب اشتغال ورزی و بیداری مردان هشیار پذیری و به کار همتی چون اهتمام ابدال گماری ، توانی امید داشت که نصیب خود از آن سعادتها دریابی . پس ضایع مدار عمر خود را در اهتمام به غیر معرفت و عبادت حق متعال که برای آن آفریده شده ای که وقت شریفت ضایع و هدر شود ، و امید سودت موجب ضرر گردد . بدرستی که غایب ، عود نمی کند ، و مرده را بازگشت به دنیا ، میسور نیست ، و از دستت رفته باشد

سعادتی که برای آن وجود یافته ای ، پس وای از این حسرتی که فنا نیابد ، و ندامتی که زوال نپذیرد ، در وقتی که معاینه کنی درجات سابقین را و به نظر در آوری منازل مقربین را و تو مقصر باشی در اعمال صالحه و تجارتهای رابحه پس قیاس گیر الم مصیبت فرزند را با این المها و حسرتها ، و دفع کن دشواری را از دو الم و خطرناک ترش را ، به آنکه آسان تر و دورتر از خطر است با اینکه قدرت نداری بر دفع سبب ترک مصیبت و قدرت داری بر دفع سبب ترک عبادت .

چنانکه حضرت امیر مؤ منان - علیه السلام - می فرماید : ان صبرت جری علیک القضا و انت ماجور و ان لم تصبر جری علیک القضا و انت مازور فاغتنم شبابک قبل هرمک و صحتک قبل سقمک واجعل الموت نصب عینیک و استعد له بصالح العمل و دع الاشتغال بغیرک فان الموت یاتی الیک دونه

اگر صبر پیشه کنی قضای الهی بر تو جاری می شود و تو پاداش صبر خواهی داشت و اگر صبر پیشه خود ننمایی نیز قضابر تو جاری میشود و وبال نارضایی بر قضای الهی بر تو وارد خواهد آمد . پس غنیمت شمار جوانی خود را قبل از پیری ، و سلامت بدن را قبل از ناخوشی ، و مرگ را در پیش دو دیده خود قرار ده و استعداد کن به عمل صالح ، و واگذار اشتغال به غیر خویش را ، پس بدرستی که مرگ تو را درک می کند در نزد آن

اشتغال .

و تامل نمای قول خدای عزوجل را که فرموده است : و ان لیس للانسان الا ما سعی و ان سعیه سوف یری ⁽¹⁾بدرستی که نیست برای انسان جز آنچه در آن بکوشد و زود باشد که کوشش او در آخرت دیده شود . پس کوتاه کن آرزو و املت را ، و اصلاح نما اشتغال و عملت را زیرا که بیشتر سببی که موجب اهتمام به کسب اموال و میل به فزونی اولاد است ، طول امل است .

پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - به بعضی از اصحاب فرمود : اذا اصبحت فلا تحدث نفسک بالمساء و اذا امستیت فلا تحدث نفسک بالصباح وخذ من حیاتک لموتک و من صحتک لسقمک فانک لاتدری ما اسمک غدا ⁽²⁾چون صبح کنی حدیث مکن نفس خود را به شام و چون شب نمایی ، حدیث مکن نفس خود را به صبح و در زندگی تدارک برای مرگ خود کن و در سلامت خود برای مرض خویش . بدرستی که تو نمی دانی فردا چه اسم خواهی داشت ، مرده یا زنده و مریض یا صحیح .

حضرت امیر المومنین - صلوات الله و سلامه علیه - می فرماید : ان اشد ما اخاف علیکم خصلتان : اتباع الهوی و طول الامل ، فاماماتباع الهوی فانه یعدل عن التحق و اما طول الامل فانه یورث التحب للدنیا ⁽³⁾سخت تر چیزی که بر شما بیم دارم ، دو خصلت است : پیروی خواهش نفس و درازی آرزو ، اما پیری خواهش نفس ، انسان را منحرف از حق می کند

، و اما آرزو سبب دوستی دنیا و دلبستگی به او می شود .

پس از آن فرمود : الا ان الله یعطی الدنیا لمن یحب و یبغض ، و اذا احب عبدا اعطاه الایمان الا ان للدین ابناء و للدنیا ابناء فکونوا من ابناء الدین و لا تکونوا من ابناء الدنیا ، الا ان الدنیا قد ارتحلت مولیه الا و ان الاخرة قد ارتحلت مقبله ، الا و انکم فی یوم عمل لیس فیه حساب ، الا وانکم تو شکون فی یوم حساب لیس فیه عمل ⁽¹⁾

آگاه باشید که خدای تعالی دنیا را به دوست و دشمن خود ارزانی می دارد و چون بنده ای را دوست دارد ، ایمان به او عطا می فرماید . آگاه باشید که برای دین پسرانند و برای دنیا پسران ، پس از پسران باشدی و نباشید از پسران دنیا . آگاه باشید که دنیا در مقام کوچ و جنبش است و پشت بر شما می رود ، و آخرت در جناح کوچ و جنبش است و روی به شما می آید . آگاه باشید که شما در روزگار عملی هستید که در آن حسابی نیست و زود است که روزی را در یابید که در آن حساب است و عمل نیست .

بدان که دوستی که از تو مفارقت می کند و باقی می ماند ، بر نفس تو درد و حسرت را و در مدت وصالش سعیها و کوششها بایدت کرد و رنج و زحمات بایدت برد ، و مع هذا زمانت با او خالی از این نتواند بود که به سبب او

خشمها را پایی یا بر او خشمهاگیری و خواهی از او خلاص و شکیب یابی . هر آینه سزاوارتر است که محبوبی جز او به دست آوری که موصوف به حسن سیرت و لطف صحبت و دوام انس و ملازمت و فزونی خیر و منفعت باشد .

اگر به چنین محبوبی ظفریابی ، البته شایسته حاجت و آرزوی تو اوست که او را مطلوب خودشناسی و در حفظ او بکوشی و وقت صافی خود را مصروف او داری و برای تو پایان محبت و منتهای مقصد باشد ، و نیست این محبوب جز اشتغال به حق که صرف همت و تفویض امور خود به او نمایی و این است دلیل بر حب خدای تعالی .

یحبهم و یحبونه و الذین آمنوا اشد حبالله ⁽¹⁾خدای ایشان را دوست می دارد ، و ایشان خدای را دوست می دارند و آنان که ایمان آورده اند ، محبتشان با خدای استوارتر است .

به تحقیق پیغمبر خدای قرار داده است محبت خدای را از شروط ایمان به او و فرموده است : لا یومن احد کم حتی یکون الله و رسوله احب الیه من سواهما ⁽²⁾ایمان نمی آورد هیچ یک از شما ، تا خدای و رسولش را از سوای خدای و رسول دوست تر دارد .

و محبت کسی در دلی جای نمی گیرد با کراهت او از کارش و نارضایی از کردارش بلکه در حقیقت ، سر تسلیم باید نهاد و چشم رضا باید گشاد .

و عین الرضا عن کل عیب کلیلة ولکن عین السخط تبدی المساویا

قسمت سوم

و در اخبار

حضرت داود - علی نبینا و علیه السلام - است یا داود ابلغ اهل ارضی انی حبیب من احبنی و جلیس من جالسنی و مونس لمن آنسنی و صاحب لمن صاحبنی و مختار لمن اختارنی و مطیع لمن اطاعنی ، ما احبنی احد اعلم ذلک یقنا من قبله الا قبلته من نفسی و احییته حیاة لا یتقدمه احد من خلقی من طلبنی بالحق وجدنی ، و من طلب غیری لم یجدنی فارفضوا یا اهل الارض بما انتم علیه من غرورها و هلموا الی کرامتی و مصاحبتی و مجالستی و موانستی و انسوا بی او انسکم و اسارع الی محبتکم ⁽¹⁾

ای داود برسان به مردم زمین من که من دوست آنم که مرا دوست دارد ، و همنشین آنم که با من همنشینی کند ، و انس می گیرم با آنکه با من انس گیرد ، و یار آنم با آن که با من یاری نمایید و آن را اختیار می کنم که مرا اختیار کند ، و آن را اطاعت می نمایم که اطاعت من نماید ، کسی مرا دوست نداشته است که یقین خاطر او را بدانم الا که از او می پذیرم و خود را با او دوست می گیرم ، و زندگانی به او می دهم که پیشی نگرفته باشد ، بر آن احدی از خلق من ، کسی که مرا براستی طلبد ، مرا می یابد و آن که غیر مرا طلب نماید ، مرا نمی تواند یافت . پس ترک کنید ای اهل زمین آنچه را از غرور و فریبش که در آن می باشید و بشتابید به سوی کرامت و

همنشینی و مصاحبت و انس با من و با من انس گیرید تا با شما انس گیرم و بشتابم به سوی دوستی شما .

خدای تعالی به سوی بعضی از صدیقین وحی فرمود که : ان لی عبادا من عبادی یحبوننی و احبهم و یشتاقون الی و اشاق الیهم و یذکروننی و اذکرهم فان اخذت طریقتهم احببتک و ان عدلت عنهم مقتک

فقال : یا رب و ما علامتهم ؟

قال : یراعون الظلال بالنهار کما یراعی الشفیق غنمه و یحنون الی غروب الشمس کما یحن الطیر الی او کارها الغروب و اذا جهنم الیل و اختلط الظلام و فرشت المفارش و نصبت الاسرة و خلی کل حبیب بحبیبه نصبوا الی اقدامهم و افترشوا لی وجوههم و ناجونی بکلامی و تملقونی بانعامی ما بین صارخ و باک و ما بین متاوه و شاک و بین قائم و قاعده ، و بین راکع و ساجده ، بعینی ما یتحملون من اجلی ، و بسمعی ما یشکون من حبی ، اقل ما اعطیهم ثلاثا .

الاول : اقذف من نوری فی قلوبهم فیخبرون عنی کما اخبر عنهم .

و الثانی : لو کانت السماوات و الارضون و ما فیهما فی موازینهم لا ستقللتها لهم .

و الثالث : اقبل بوجهی علیهم افتری من اقبلت بوجهی علیه ، یعلم ⁽¹⁾ما ارید ان اعطیه ؟ ⁽²⁾

بتحقیق مرا بندگانی از بندگان من هستند که دوست می دارند مرا و دوست می دارند مرا و دوست می دارم آنها را و اشتیاق به من دارند و من مشتاقم آنها را ، و از من یاد می کنند

، و من آنها را در یاد خود دارم . پس اگر به راه ایشان بروی ، تو را دوست می دارم و اگر از راه ایشان کناره گیری ، تو را دشمن می شمارم .

پس داود عرض کرد : پروردگار! علامت ایشان چیست ؟

فرمود : انتظار وقت زوال آفتاب می برند در روز ، تا به عبادت من پردازند ، چنان که شبان مهربان به امور گوسفندان خود پردازد و شوقمند می شوند به سوی غروب آفتاب مانند مرغان که شایق آشیان خود باشند در هنگام غروب . و چون شب ایشان را فراگیرد و آمیخته شود تیرگی شب و رختخوابها گسترده و سریرها نصب شود ، و هر دوستی با دوست خود اختیار خلوت کند ، بایستند آن بندگان برگامهای خود خود و روی ضراعت و خضوع بر خاک گذراند و به کلام من با من راز رانند و شکر و تملق نعمت من گزارند ، در میان فریاد زننده و گریان و بین آه کشنده و میان ایستاده و نشسته و رکوع کننده ، و سجده گذارنده آنچه را برای من متحمل می شوند ، در نظر من است و می شنوم شکایتی را که از دوستی من می کنند و کمتر چیزی که به آنها بخشم ، سه چیز است :

اول از نور خود در دلهای ایشان می اندازم ، پس آنها از من با خبرند و من از آنها خبر دارم .

دویم اگر آسمانها و زمینها و آنچه در میانه آنهاست در کفه سئات شان گذاشته آید ، آن کفه را سبک

می گردانم و کفه حسنات اعمال ایشان را می چربانم .

سیم روی به ایشان می آورم ، پس می بینی آن که من روی به او آورم ، می داند آنچه را به او عطا می نمایم .

و اینجا قطع کلام در مقدمه را می کنیم و شروع به ابواب می نماییم . و الله اعلم بالصواب .

باب اول : عوضهای مصیبت فرزندان

عوضهای مصیبت فرزندان

عوضهای مصیبت فرزندان

در بیان عوضهاست که از مصیبت فرزندان حاصل می شود و آنچه از این قبیل است . بدان که خدای سبحانه و تعالی ، عدل کریم است و بی نیاز مطلق که کمال ذات و جمال صفات او را لایق نیست که فرو ریزد بر بنده مومن خویش در دار دنیا مصیبت و بلا هر چه اندک باشد ، و پس از آن عوض و پاداشی فزون عطا نفرماید ، زیرا که اگر بکلی عوض نبخشد بر بنده خود ستم روا داشته و اگر برابر دهد ، بیهوده است تعالی الله عنهما علو کبیراشان الهی برتر از آن است که برتری بزرگ .

در این معنی اخبار نبویه - صلی الله علیه و آله بسیار است و از آن جمله این است :

ان المومن لو یعلم ما اعد الله له علی البلاء لتمنی انه فی دار الدنیا فرض بالمقارض . ⁽¹⁾

بدرستی که بنده مومن اگر بداند آنچه را خدای تعالی برای او آماده و مهیا فرموده است در مقام بلا ، هر آینه آرزو می کند که بدنش با مقراضها پاره شود .

و از این گونه اخبار ، اختصار می نمائیم بدانچه در بیانش هستیم .

و روایت از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله کرده اند - زیاده از سی نفر اصحاب آن حضرت و صدوق - علیه الرحمه - روایت کرده است به اسناد خود تا عمر بن عنبسة السلمی ⁽¹⁾که گفته است از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود :

ایما رجل قدم ثلاثه اولاد لم یبلغوا الحنث ، او امرثه قدمت ثلاثه اولاد فهم حجاب یسترونه عن النار ⁽²⁾: هر مردی که سه فرزند پیش از او بمیرند و به سن گناه کاری نرسیده باشند ، یا هر زنی که سه فرزندش در حیات او درگذرند ، پس آن فرزندان ، والدین را حجاب از آتش می شوند .

و از اءبی ذر - رضی الله عنه است که گفت : ما من مسلیمن یقدمان علیهما ثلاثه اولاد لم یبلغوا الحنث الا ادخلهما الله الجنة بفضل رحمته ⁽³⁾: نیست مرد و زن مسلمانی که قبل از آنها سه فرزند در گذرند و به سن معصیت نرسیده باشند مگر خدای تعالی هر دو را به فضل و رحمت خود داخل بهشت می فرماید .

حنث (به کسر حاء مهمله و در آخرش ثاء مثلثه ) به معنی گناه است و معنی چنان می دهد که عمری را درک نکرده باشند که در آن ملائکه گناه نویسند .

و خلیل ⁽⁴⁾گفته است پسر به حنث رسید ، یعنی قلم تکلیف بر او جاری گردید .

و به اسناد صدوق است به سوی جابر - رضی الله عنه - از حضرت ابی جعفر محمد ابن علی الباقر

و نیز به اسناد صدوق است به سوی علی بن میسر ⁽²⁾از حضرت ابی عبدالله - علیه السلام - ولد واحد یقدمه الرجل افضل من سبعین یخلفهم من بعده کلهم قدر کب الخیل و قاتل فی سبیل الله ⁽³⁾یک فرزند که پیش از مرد در گذرد ، بهتر از هفتاد پسر است که پس از خود بگذارد و سوار اسبان شوند و در راه خدای جهاد کنند .

و از آن بزرگوار - علیه السلام - است : ثواب المومن من ولده الجنه ، صبر اولم یصبر . ⁽⁴⁾: پاداش بنده مومن از فرزندش ، بهشت است خواه صبر کند و خواه نکند .

و نیز از آن بزرگوار - علیه السلام - است : من اصیب بمصیبة جزع علیها ام لم یجزع صبر علیها ام لم یصبر ، کان ثوابه من الله الجنة ⁽⁵⁾کسی که مصیبتی به او رسد ، چه جزع کند و چه نکند ، و شکیب آورد شکیب نیاورد ، پاداش او از خدای تعالی بهشت است .

و هم از آن حضرت - علیه السلام - است : ولد واحد یقدمه الرجل افضل من سبعین ولذا یبقون بعده یدرکون القائم علیه السلام ⁽⁶⁾: یک فرزند که پیش از پدر در گذرد ، بهتر از هفتاد پسری

است که پس از او بمانند و به سعادت رکاب حضرت قائم - عجل الله فرجه - رسند

و ترمذی روایت کرده است به اسناد خودش به سوی پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرمود : ما نزل البلاء بالمومن و المومنه فی نفسه و ولده و ماله ، حتی یلقی الله عزوجل و ما علیه خطیئه ⁽¹⁾: بلائی وارد نیامده به مردی و زنی از اهل ایمان خواه برخود و خواه بر فرزند و خواه بر مالش جز آنکه خدای عزوجل را ملاقات می نماید و بر او گناهی نخواهد بود .

از محمد بن خالد سلمی است از پدرش از جدش که درک شرف صحبت حضرت رسالت - صلی الله علیه و آله - را کرده بوده است و گفته است : از رسول خدا شنیدم که فرمود : ان العبد اذا سفیت له عند الله منزله و لم یبلغها بعمل ابتلاه الله تعالی فی جسده او فی ماله او فی ولده ثم صبر علی ذلک حتی یبلغه المنزله التی سبقت الیه من الله عزوجل ⁽²⁾چون منزلتی در علم خدای تعالی برای بنده ای گذشته باشد و عملش او را به آن منزلت نتواند رساند ، مبتلا فرماید او را به رنج جسد یا تلف مال یا مرگ فرزند که بنده بر آن بلیه شکیبایی آورد و در عوض صبری که کند ، خدای عزوجل او را به آن منزلت برساند .

و از ثوبان ، غلام پیغمبری خدای - صلی الله علیه و آله - است که گفت : از رسول خدای - صلی الله علیه و

آله - شنیدم که فرمود : بخ بخ خمس ما اثقلهن فی المیزان ، لا اله الا الله و سبحان الله و الحمد لله و الله اکبر والولد الصالح للرجل فیحتسبه ⁽¹⁾زهی پنج چیز که چه بسیار در میزان فضل خدای سنگین اند ، کلمه لا اله الا الله و کلمه سبحان الله و کلمه الحمدلله و کلمه الله اکبر و فرزندی از اهل صلاح که از پدر فوت شود و بر مصیبت او ذخیره اجرا کند .

بخ بخ کلمه ای است که در موقع مدح و رضا در چیزی گفته می شود و تکرار لفظ برای مبالغه است و بسا که تشدید داده می شود ، و معنی آن تفخیم و تعظیم آن چیز است و معنی یحتسبه حسبه و اجرا و کفایت قرار می دهد می باشد در نزد خدای تعالی : یعنی اجر و مزد گیرد مرد بر مصیبت خود از مرگ فرزند و رضای خود به قضای خدای عزوجل .

و از عبدالرحمن بن سمرة از رسول خدای - صلی الله علیه و آله - است که فرمود : انی رایت البارحة عجبا فذکر حدیثا طویلا و فیه رایت رجلا من امتی قد خف میزانه فجاء افراطه فثقلوا میزانه ⁽²⁾دیشب خوابی عجیب دیدم : پس حدیثی طولانی بیان فرمود که از آن جمله است که مردی را از امت خود دیدم که میزان حسناتش را وزنی نبود و افراط او آمدند و کفه حسنات او را سنگین نمودند .

فرطبه فتح فاء وراء فرزندی است از ذکور یا اناث که درک عمری چندان نکند و مرگش بر

پدر و مادر یا یکی از آنها پیشی گیرد ، و گفته می شود فرط القوم در وقتی که کسی پیشی بر قوم جوید ، و اصلش آن کسی است که از قافله پیش افتد برای آب و تهیه اسباب .

و از سهل بن حنیف - رضی الله عنه - است که گفت : پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله -فرمود : تزوجوا فانی مکاثر بکم الامم یوم القیامة حتی ان السقط لیظلل محبنطئا علی باب الجنه فیقال له ادخل یقول حتی یدخل ابوای ⁽¹⁾: زنان را به نکاح در آورید ، بدرستی که من به فزونی شما که امت من هستید ، در قیامت بر امم گذشته مفاخرت می کنم تا آنجا که جنین سقط شده بر در بهشت درنگ می کند خشمناک ، و گفته می شود به او که داخل بهشت شو . می گوید که داخل بهشت نمی شوم تا پدر و مادر من داخل شوند و من بر اثر آنها وارد شوم .

سقطمثلث العین ، و کسر بهتر از فتح و ضم است ، طفلی است که از شکم مادر فرود آید و خلقتش تمام نشده باشد . محبنطئا به همزه و بدون همزه ، خشمناکی است که به جهت امری در موضعی درنگ و تاءمل کند .

و از معاویه بن حیدة القشیری ⁽²⁾است از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - که فرمود : سوداء ولود خیر من حسناء لاتلد ، انی مکاثر بکم الامم ، حتی ان السقط لیظل محبنطئا علی باب الجنه فیقال له ادخل

الجنه فیقول انا و ابوای فیقال انت و ابواک ⁽¹⁾زنی سیاه که بزاید و فرزند آورد بهتر از جمیله ای است که فرزند نیاورد . به درستی که من در قیامت فخر می کنم به فزونی شما امت خود سایر امم را . تا اینکه سقط بر در بهشت خشم آلوده بایستد و او را گویند داخل بهشت شو . گوید من با پدر و مادر خود وارد می شوم ، بگویند : با پدر و مادرت وارد شو .

و از عبدالملک بن عمرو است از کسانی که به او حدیث کرده اند که مردی به حضرت رسول خدای - صلی الله علیه و آله - آمد و گفت که ای پیغمبر خدای !

من فلانه را به زنی خود اختیار کنم ؟ او را نهی فرمود و هر آینه آن زن آبستن نمی شد . باز آمد و سوال کرد و همان جواب شنید بار سیم آمد و سوال نمود . رسول خدای - صلی الله علیه و اله - اما علمت انی مکاثر بکم الامم حتی ان السقط لیبقی محبنطئا علی باب الجنه فیقال له ادخل فیقول لا حتی یدخل ابوای فیشفع فیهما فید خلان الجنه کنیزکی سیاه زاینده نزد من محبوب تر است از زنی با جمال و نازای . بعد از آن فرمود : آیا ندانسته ای که من در آخرت به زیادی شما مفاخرت می نمایم ، به این درجه که جنین سقط شده بر در بهشت بماند و به او گفته شود وارد شو و بگوید وارد نمی شوم تا پدر و مادرم وارد شوند ، پس

درباره آنها شفاعت می کند تا وارد بهشت می شوند .

و از سهل بن حنظله است و او را فرزند نمی شد (و از کسانی است که در تحت شجره با پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - بیعت نمود) گفته است : هر آینه اگر خدای تعالی فرزندی در اسلام به من عطا فرماید و به سقط بمیرد ، و صبر کنم و از خدای تعالی اجربر مصیبت او خواهم دوست تر می دارم از اینکه دنیا و آنچه در آن است مرا باشد . ⁽¹⁾

و از عبادة بن صامت است که پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرمود : النفساء یجرها الولد یوم القیامه بسررها ⁽²⁾الی الجنه ⁽³⁾زنی که در نفاس او طفلش بمیرد ، طفل او را به قطعه ناف خود به بهشت می کشد .

نفساء به ضم نون و فتح فاء زن است در هنگامی که بچه زاید و خون نفاس از او آید و سرر (بکسر مهمله سین یا فتح ) آن چیزی است که قابله از ناف مولود که موضع قطع است جدا می کند و آنچه باقی می ماند سره است . همانا اراده کرده است طفلی را که هنوز نافش بریده نشده باشد .

و از عمرو بن شعیب است از پدرش از جدش که گفت : رسول خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده من قدم من صبله ولدا لم یبلغ الحنث کان افضل من ان یخلف من بعده مائه کلهم یجاهدون فی سبیل الله لا یسکن روعتهم الی یوم القیامة : کسی

که پیش از خود فرزندی به جهان آخرت فرستد که به سن ارتکاب معاصی نرسیده باشد ، بالاتر از آن است که صد فرزند پس از خود گذارد و همه در راه خدای جهاد کنند و ترس شان تا قیامت فرو ننشسته باشد .

و از حضرت حسن - علیه السلام - است که گفت : پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرمود : لئن اقدم سقطا احب الی من ان اخلف مائه فارس کلهم یقاتل فی سبیل الله : : هر آینه اگر مقدم دارم سقطی در رحلت از دنیا ، دوست تر می دارم از اینکه در دنبال گذارم صد فرزند سوار بر اسبان که در راه خدای مقاتله و جهاد کنند .

از ایوب بن موسی است که پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - بر سر منبر فرمود :

انک ان تقدم سقطا خیر من ان تدع بعدک من ولدک مائه کل منهم علی فرس ، یجاهدون فی سبیل الله : بدرستی که اگر پیش از خودت سقطی به جهان باقی فرستی ، بهتر است از آن که صد مرد از ولادت پس از خود گذاری که هر یک از ایشان بر اسبی سوار شوند و در راه خدا جهاد نمایند . و از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - است که فرمود : یقال للولدان یوم القیامه ادخلوا الجنه فیقولون یا رب حتی یدخل آباونا و امهاتنا ، قال فیابون فیقول الله عزوجل ، مالی اراهم محبنطئین ادخلوا الجنه فیقولون یا رب آباونا ، فیقول الله تعالی

ادخلوا الجنه انتم و آبائکم . ⁽¹⁾: گفته می شود مر پسران را در قیامت که داخل بهشت شوند می گویند : پروردگارا پدران و مادران خود را می خواهیم . فرمود : پس ابا از دخول بهشت می نمایند . پس خدای تعالی می فرماید : چیست مرا که اینها را خشمناک می بینم ؟ داخل بهشت شوید . می گویند : پروردگارا پدران خود را می خواهیم . پس خدای عزوجل می فرماید داخل بهشت شوید شما و پدرانتان .

از عبیده بن عمیر اللیثی

و از عبیده بن عمیر اللیثی است که گفت : اذا کان یوم القیامة خرج ولدان المسلمین من الجنه باید یهم الشراب . قال فیقول الناس لهم اسقونا فیقولون : ابوینا ابوینا . حتی قال ان السقط محبنطئا بباب الجنه فیقول : لا ادخل حتی یدخل ابوای . ⁽²⁾: چون روز رستاخیز می شود ، فرزندان مسلمانان از بهشت به عرصه محشر می آیند و در دستهاشان ظرفها از شراب دارند . گفته است مردم به آنها می گویند : ما را بیاشامانید ، می گویند . ما پدر و مادر خود را باید بیاشامانیم : وگفته تا طفلی که سقط شده است ، خشمناک بر در بهشت درنگ می کند و می گوید : وارد نمی شوم تا پدر و مادرم وارد نشوند .

و از انس بن مالک است که گفت : پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرمود :

اذا کان یوم القیامه نودی فی اطفال المومنین ان اخرجوا من قبورکم فیخرجون من قبور هم ثم ینادی فیهم ان امضوا الی الجنه زمرا فیقولون

: ربنا و والدینا معنا ، ثم ینادی فیهم ان امضوا الی الجنه زمرا فیقولون : ربنا و والدینا معنا ثم ینادی فیهم ثا نیه ان امضوا الی الجنه زمرا . فیقولون : ربنا و والدینا معنا ، ثم ینادی ثالثه ان امضوا الی الجنه زمرا فیقولون : ربنا و والدینا معنا ، فیقول فی الرابعهه و والدیکم معکم . فیثب کل طفل الی ابوبه فیاخذون فی بیوتکم . ⁽¹⁾

چون روز قیامت شود ، در میان اطفال اهل ایمان ندا شود که بر آیید از قبرهای خود و پس از آن ندا رسد به ایشان که بروید به سوی بهشت فوج فوج می گویند : پروردگارا با پدر و مادرمان می رویم . باز ندا رسد به ایشان دوباره که بروید به سوی بهشت فوج فوج می گویند : پروردگارا با پدر و مادر خود می رویم . پس ندا می شود به ایشان در مرتبه سیم که بروید به سوی بهشت فوج فوج می گویند : پرودگارا با پدر و مادر خودمان می رویم . پس خدای عزوجل می فرماید : پدر و مادر با شما وارد بهشت شوند ، پس بر می جهد هر طفلی به سوی پدر و مادر خود و می گیرند دستهای ایشان را و داخل بهشت می شوند پس ایشان شناساترند پدران و مادران خود را در آن روز از فرزندان شما در خانه های شما زمر ، افواج متفرقه است بعضی از آنها در پی بعضی ، و گفته شده است کسانی هستند که به یکدیگر رسند از طبقات مختلفه چون شهدا و زهاد و علما و فقرا و

قرا و اهل حدیث و غیر هم . ⁽¹⁾

و از انس بن مالک است که مردی همه روزه به محضر حضرت رسالت - صلی الله علیه و آله و سلم - شرف اندرز می شد و طفلی همراه خود داشت . کودک وفات یافت و مرد ، روزی چند خدمت آن حضرت نرسید . از حالش استفسار فرمود . اصحاب عرض نمودند طفلی که همراه داشت مرده است و به علت مصیبت اوست که شرفیاب نشده است . آن حضرت فرمود : هلا آذنتمونی فقوموا الی اخینا نعزیه فلما دخل علیه اذا الرجل حزینا و به کابه فعزا فقال یا رسول الله کنت ارجوه لکبر سنی و ضعفی فقال رسول الله صلی الله علیه و آله اما یسرک ان یکون یوم القیامه باز ائک فیقال له ادخل الجنه فیقول یا رب و ابوای فلایزال یشفع حتی یشفعه الله عزوجل فیکم و یدخلکم الجنه جمیعا⁽²⁾

چرا به من خبر ندادید ؟ بر خیزید به سوی برادر خود برویم و او را تسلیت بدهیم . چون بر او وارد شد . او را افسرده یافت و او را سخت دلتنگ دید و تعزیتش فرمود . آیا شادمان نمی دارد تو را که فرزندت در روز قیامت در برابرت باشد و او را گویند که داخل بهشت شو و بگوید پروردگارا من و پدر و مادرم ، پس همیشه شفاعت کند تا خدای تعالی شفاعت او را درباره شما قبول فرماید و شما را با یکدیگر داخل بهشت نماید . کابه تغیر است به انکسار و شکستگی از شدت اندوه ، و ضعف به ضم ضاد نقطه دار و فتح مترجم

گوید که صاحب قاموس میان ضعف به فتح و ضعف به ضم چنین فرق گذارد که اول در رای و عقل است و ثانی در بدن است .

و ایضا از انس و گفته است که از عثمان به مظعون - رضی الله عنه - کودکی وفات یافت و سخت و بر اندوهناک شد و در خانه خود عبادتگاهی گرفت و به مراسم عبادت پرداخت . به عرض مقدس حضرت نبوی - صلی الله علیه و آله و سلم - رسانیدند . الرهبانیه انما رهبانیه امتی الجهاد فی سبیل الله . یا عثمان الله تعالی لم یکتب علینا للنار سبعه ابواب افلا یسرک ان لاتاتی بابا منها الا وجدت اینک بجنبه آخذا بحجزتک صبر (منکم ) و احتسب ⁽¹⁾ای عثمان ! به درستی که خدای تعالی رهبانیت را بر ما واجب نفرموده است و رهبانیت این است ، جهاد در راه خدای است . ای عثمان بن مظنون ! به درستی که بهشت را خشت در است و آتش دوزخ را هفت در است . آیا شادمان نمی گرداند تو را که وارد نشوی به هیچ یک از آن درها جز این که در آن هنگام فرزندت را پهلوی خود بیایی که کمرت را گرفته و شفاعت برای تو می کند در حضرت پروردگارت سبحانه و تعالی ؟ انس گفته است که به آن حضرت عرض شد که ای پیغمبر خدای ! آیا برای فرزندان ما که پیشی گرفته اند نیز این مقام و اقدام هست ؟ فرمود : برای همه کسانی که صبر کنند و اجرا خواهند .

حجزه (به ضم حاء

مهمله وزاء منقوطه ) موضع بستن زیر جامه است و گفته شده است که برای زیر جامه حجزه است .

و از قره بن ایاس است که مردی از انصار خدمت حضرت رسول خدای صلی الله علیه و آله و سلم - آمد و شد می نمود و پسری همراه داشت روزی به او فرمود : یا فلان اتحبه ؟ قال نعم یا رسول الله - صلی الله - صلی الله علیه و آله و سلم - احبه کحبک ففقده النبی صلی الله علیه و آله و سلم - فسال عنه فقالوا یا رسول الله مات ابنه فلما رآه قال صلی الله علیه و آله - اما ترضی ان لاتاتی یوم القیامه بابا من ابواب الجنه الا جاء یسعی حتی یفتحه لک فقال رجل یا رسول الله - صلی الله علیه - اله وحده ام لکلنا قال بل لکلکم ⁽¹⁾: ای فلان آیا دوستش می داری ؟ گفت : ای پیغمبر خدای دوستش می دارم چنان که تو را دوست می دارم روزی آن حضرت او را در حلقه اصحاب نیافت و جویای او شد . گفتند : یا رسول الله پسر او وفات یافته است . چون او را ملاقات نمود ، فرمود : آیا راضی نیستی که در روز قیامت به هیچ دری از درهای بهشت نروی جز اینکه فرزندت بیاید و در را برای تو بگشاید ؟ مردی به آن حضرت عرض کرد : یا رسول الله این بهره و سعادت مخصوص اوست یا برای همه ما است ؟ فرمود : بلکه برای همه شماست .

بیهقی روایت کرده است

که چون پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - می نشسته ، اصحاب و حزن واسف ، او را از حضور مانع شده است ، آن حضرت او را ملاقات نمود و از طفل او پرسش کرد . به هلاک فرزند خود خبر داد . آن حضرت فرمود : یا فلان ایما کان احب الیک : ان تمتع به عمرک اولاتاتی غدا بابا من ابواب الجنه الا وجدته قد سبقک الیه یفتحه لک قال یا بنی الله اهذا لهذا خاصه ام من هلک له طفل من المسلمین کان له ذلک ؟ قال بل من هلک له طفل من المسلمین کان له ذلک ⁽¹⁾: ای مرد! کدام در نزد تو محبوب تر است : اینکه زمان عمر خود را به وجود فرزندت بهره مند باشی یا در محشر به دری از درهای از درهای بهشت عبور ندهی جز این که فرزندت بهره مند باشی یا در محشر به دری از درهای بهشت عبور ندهی جز این که فرزندت را بیابی که بر تو پیشی گرفته و در را برای تو می گشاید ؟ عرض کرد : یا رسول الله تمتع در دنیا را با او برای خود نمی خواهم بلکه سبقت او را به افتتاح باب بهشت دوست تر می دارم ، فرمود : این ثواب و پاداش برای تو خواهد بود . یکی از انصار بر پای خواست و گفت : ای پیغمبر خدای ! آیا این ثواب خاصه این مرد است یا هر یک از مسلمین که طفلی از او هلاک شود این پاداش را خواهد داشت ؟ آن حضرت

فرمود : بلکه هر یک از مسلمانان که مصیبت فرزندی بر او وارد آید این ثواب و اجر را دارد .

حلقه (بسکون لام پس از فتح حاء) هر چیزی که دوری داشته باشد و میانش خالی باشد . فتح لام در موجز حکایت شده و کم است . مترجم گوید که این بنده را حاضر الوقت حلقه به فتح لام در ضمن بیت که در مدیحه حضرت خامس آل عبا - سلام الله اجمعین - انشاد شده بیاد آمد به صرف میمنت و علقه اینقدر مناسبت می نگارد و هو هذا :

لن یخب الان من رجاک و من حرک من دون بابک الحقله

و از زراة بن اوفی است که رسول خدای - صلی الله علیه و آله - مردی را بر فوت فرزندش تسلی داد و فرمود : جزاک الله و عظم لک الا جر فقال الرجل یا رسول الله انا شیخ کبیر و کان ابنی قد اجزا عنی فقال له النبی - صلی الله علیه و آله - اما یسرک ان یشیر لک و یتلقاک من ابواب الجنه بالکاس قال من لی بذلک ؟ فقال الله لک به ولکل مسلم مات له ولد فی الاسلام : خدای عزوجل به تو اجر و مزد عطا فرماید و اجر تو را بزرگ کند . مرد گفت : ای پیغمبر خدای ! من مردی سخت پیرم و فرزند من کفایت امور مرا می نموده . آن حضرت فرمود : آیا مسرور می کند تو را اینکه اشارت نماید یا پیشبازت آید از درهای بهشت با جامی پر از شراب ، گفت :

این عنایت را با من که می کند ؟ فرمود : خدای تعالی برای تو می فرماید به سبب فرزندت و از برای هر مسلمانی که فرزندش در اسلام وفات یابد . اجزاءیعنی کفایت کرده است . کاس (با همزه و گاهی به تخفیف ترک می شود) ظرفی است که در او شراب باشد و به این اسم نامیده نمی شود مگر به انضمام شراب با ظرف و گفته شده است کاءس ، اسم برای هر دو بر اجتماع یا انفراد است و جمع آن اکوس و جمع جمع آن کووس است .

و از عبدالله بن قیس از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - اذا مات ولد العبد قال الله تعالی للملائکة اقبضنک ولد عبدی ؟ فیقولون نعم فیقول قبضتم ثمره فواده ؟ فیقولون نعم فیقول ماذا قال عبدی ؟ فیقولون حمدک و استرجع فیقول الله تعالی ابنوا لعبدی بیتا فی الجنه و سموه بیت الحمد⁽¹⁾: چون فرزند بنده ای از بندگان خدای وفات کند ، خدای تعالی از ملائکه خود سوال می فرماید که ایا گرفتند فرزند بنده مرا ؟ عرض می کنند : آری می فرماید : گرفتید میوه دل او را ؟ عرض می کنند : آری . می فرماید : چه گفت بنده من ؟ عرض می کنند : تو را ستایش نمود و انا لله و انا الیه راجعون گفت . می فرماید : خانه برای او در بهشت بنا گذارید و آن را بیت الحمد نام نهید .

و روایت شده است که زنی خدمت پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله

جنة (بضم ) وقایه است یعنی تو را پناه می دهد از آتش جهنم یا از تمامت هولها و ترسها . و حصینه به معنی فاعل است یعنی محصنه صاحب خود را و پوشنده برای او از اینکه آسیبی به او رسد .

و از جابربن سمره است که گفت : رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود : من دفن ثلاثه و صبر علیهم و احتسب وجبت له الجنه : فقالت ام ایمن و اثنین ؟ فقال من دفن اثنین و صبر علیهما و احتسبها و جبت له الجنه . فقالت ام ایمن و واحده ؟ فسکت و امسک فقال یا ام ایمن من دفن واحدا و صبر علیه واحتسب وجبت له الجنه ⁽²⁾: آن که دفن کند سه فرزند را و صبر کند بر مصیبت آنها و اجر مصیبت زدگی و صبر خویش از خدای تعالی خواهد ، بهشت بر او واجب می شود . ام ایمن عرض کرد که ثواب دو فرزند چه خواهد شد بهشت بر او واجب می شود ام ایمن عرض کرد

که ثواب دو فرزند چه خواهد شد ؟ فرمود آن که دو فرزند دفن نماید و صبر بر مصیبت شان کند و اجر مصیبت و صبر خواهد بود ؟ سکوت و تامل نمود و فرمود ؟ سکوت و تامل نمود و فرمود : آن که یک فرزند به خاک سپارد و صبر کند و اجر خواهد بهشت بر او واجب می شود .

و ابن مسعود - رضی الله عنه - است که گفت : پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود : من قدم ثلاثه لم یبلغوا الحنث کان له حصنا حصینا فقال ابوذر رضی الله عنه - قدمت اثنین فقال صلی الله علیه و آله - واثنین ثم قال ابی بن کعب : قدمت واحدا فقال واحدا ولکن کان ذلک عند الصدمه الاولی . ⁽¹⁾

آن که سه فرزند پیش از خود فرستد که به سن ارتکاب گناه نرسیده باشند برای او پناهی استوار خواهد بود و ابوذر عرض کرد : من دو فرزند پیش فرستادم . فرمود :

همچنین است دو فرزند ابی بن کعب عرض کرد : من یک فرزند پیش فرستادم فرمود همچنین است یک فرزند اما این اجر در نزد صدمه اولی است که وارد آید .

از ابی سعید خدری

و از ابی سعید خدری است که زنان خدمت پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - عرض کردند روزی را برای ما قرار ده که ما را موعظه فرمایی . آن حضرت فرمود : ایما امراة مات لها ثلاثه من الولد کانوا لها حجابا من النار . قالت امراة : و اثنان

؟ قال : و اثنان ⁽¹⁾: هر زنی که سه فرزند از او بمیرد ، برای او حجاب از آتش جهنم می شوند زنی عرض کرد : اجر دو فرزند چیست ؟ فرمود : همچنین است دو فرزند .

و از بریده است که پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - پرستاری و عیادت انصار می فرمود و پرستش از حالات ایشان می نمود و به آن حضرت رسید که از زنی انصاریه پسری وفات یافته و بیتابی بر فوت کرده است به خانه او تشریف ورود داد و امر فرمود بترسیدن از خدای عزوجل و شکیبائی . فقالت یا رسول الله انی امراة رقوب لا الد ولم یکن لی ولد غیره فقال رسول الله صلی الله علیه و آله سلم الرقوب التی لا یبقی لها ولدها ثم قال ما من امرء مسلم او امراة مسلمه یموت لها ثلاثه من الولد الا ادخلهما الله الجنه فقیل له و اثنان فقال و اثنان . و فی حدیث آخر : انه قال اما تحبین ان ترینه علی باب الجنه و هو یدعوک الینا ⁽²⁾قالت بلی قال فانه کذلک . پس زن عرض کرد : یا رسول الله من زنی هستم رقوب که نمی زایم و جز این فرزندی نداشتم پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود : رقوب زنی است که فرزند برای او باقی نماند . پس از آن فرمود : نیست مردی مسلمان و زنی مسلمان که سه فرزند از او بمیرند جز اینکه خدای تعالی آنها را داخل بهشت می فرماید . در حدیثی

دیگر است که به آن زن فرمود : آیا دوست نمی داری که فرزندت را ببینی بر در بهشت ایستاده و ترا می خواند و می گوید به سوی ما بیا ؟

مترجم گوید که روزی در تهران خدمت مرحوم خان ، ملک الشعراء دولت قاهره ملاقات کردم و علاوه بر جلالت و بزرگی شغل و اصالت تبار در مراتب اخلاق یگانه آفاق بود : در خط و هنر و صنایع یدی و علوم متنوعه را به کمال داشتند و همانا نظیری برای آن مرحوم به تصویر در نمی اید . خوابی را حکایت کردند و چهار شعر خواندند که در خواب گفته بودند و در خواطر این بنده مانده است و یک شعرش را مناسب این مقام دیده می نویسم و این است :

از آب من بنوش که از چشمه حیات پر کرده ام برای تو جانا یکی سبو

و تتمه ترجمه این است که زن گفت : آری فرمود : فرزند تو چنین است .

رقوب (به فتح راء) زنی است که فرزند نیاورد یا فرزند او زنده نماند : این معنی به حسب لغت است و پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - خاص فرموده است به آنچه ذکر شد .

و از (ابی ) نضر سلمی ⁽¹⁾است که پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود : لا یموت لاحد من المسلمین ثلاثه من الولد فیحتسبهم الا کانوا له حصنا من النار . فقالت امراة و اثنان ؟ فقال و اثنان . ⁽²⁾: نمیرد برای هیچ یک از

اهل اسلام سه فرزند که اجر مصیبت و شکیبایی از خدای عزوجل خواهد ، جز آنکه پناهی از آتش برای او شوند . پس زن گفت : آیا دو فرزند را برای او چنین اجری خواهد بود ؟ فرمود : دو فرزند نیز همچنین است

و از آن بزرگوار - صلی الله علیه و آله و سلم - است : من قدم من ولده ثلاثا صابرا محتسبا کان محجوبا من النار باذن الله عزوجل .

و فی لفظ اخر : من قدم شیئا من ولده صابرا محتسبا حجزه باذن الله من النار ⁽¹⁾

و در لفظ دیگر است ان که پیش فرستد سه چیز از فرزند خود در حالتی که صبر آورد و پاداش خواهد ، مانع او از آتش می شود به اذن خدای .

و از ام میسر انصاریه ⁽²⁾است از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - به درستی که آن حضرت بر ام میسر وارد شد و او طعام حیس می پخت : فرمود : من مات له ثلاثه لم یبلغوا الحنث کانوا حجابا من النار . فقالت : له یا رسول الله و اثنان ؟ قال لها و اثنان یا ام میسر و فی لفظ اخر فقالت او فرطان ؟ قال او فرطان . ⁽³⁾: کسی که بمیرد سه فرزند از او که به سن گناهکاری نرسیده باشند برای او حجاب از آتش خواهند بود . گفت : ای پیغمبر خدای ! چگونه است دو فرزند ؟ فرمود : دو فرزند همچنین است و در عبارت دیگر : دو فرط است . فرمود : دو فرط نیز

چنین است .

مترجم گوید که حیس طعامی است که از روغن و خرما و دوغ سازند و در حدیث ذکر حیس بسیار است . پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - را این طعام مطبوع و خوشایند بودی چنانچه در حدیث ام سلمه - رضی الله علیه و آله - را این طعام مطبوع و خوشایند بودی چنانچه در حدیث ام سلمه - رضی الله عنها - که با عایشه در نهی از وقعه جمل ، سخن می راند ، مذکور است قال : قالت و اذکرک و انت تغسلین راسه و انا احیس له حیسا و کان الحیس یعجبه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾

و از قبیصة بن برهه است که گفت : در خدمت پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - نشسته بودم زنی خدمت آن حضرت آمد و عرض کرد که یا رسول الله خدای را برای من بخوان که فرزندی برای من بماند و تا کنون فرزند برای من نمانده است . فرمود : کم مات لک ؟ قالت ثلاثه قال : لقد احظرت من النار ⁽²⁾: چند فرزندت وفات یافته است ؟ عرض کرد : سه فرزند . فرمود : محفوظ از آتش شده ای به حفظ استواری .

حظار(به کسر حاء مهمله و ظاء دسته دار) حظیره ای است که از شاخهای درختان برای شتران می سازند که آنها را از سرما و باد حفظ کند و از این ماده است محظور برای محرم یعنی ممنوع از دخول در حرم .

و از ابی بن کعب است که پیغمبر خدای - صلی

الله علیه و آله و سلم - به زنی فرمود : هل لک فشرط ؟ قالت : ثلاثه : صلی الله علیه و آله جنه حصینه آیا فرزندی از تو وفات یافته است ؟ عرض کرد که سه فرزند از من مرده اند فرمود : پناهی استوار است .

و از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - است : ما من مسلمین یقدمان ثلاثه لا یبلغوا الحنث الا ادخلهما الله الجنه بفضل رحمته . قالوا : یا رسول الله وذوالاثنین ؟ قال ذوالاثنین . ان من امتی یدخل الجنه بشفاعته اکثر مضروان من امتی من یستطعم النار حتی یکون زوایاها ⁽¹⁾: نیست از مرد و زنی مسلمان که سه فرزند پیش فرستد که هنوز سن ارتکاب معاصی را درک نکرده باشد جز اینکه خدای تعالی ایشان را داخل بهشت می فرماید : بفزونی رحمت خود گفتند : ای پیغمبر خدای حق صاحب دو فرزند که پیش فرستاده باشند چه خواهد بود ؟ فرمود : ثواب او نیز همین است و حق او ورود به فردوس برین ، به درستی که بعضی از امت من کسی است که به شفاعت او زیاده از قبیله مضر داخل بهشت می شوند . بعضی از امت من کسی است که طعم آتش را می چشند تا اینکه بوده باشد در یکی از زوایای آتش .

روایت و نقل کرده اند این حدیث را جماعتی از اهل حدیث و صحیحش دانسته اند . از آن بزرگوار - صلی الله علیه و آله و سلم - است که فرمود : قال الله تعالی - جل شاءنه

از آن حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم - است که فرمود : من دفن ثلاثه من ولیده حرم الله علیه النار ⁽³⁾: : کسی که سه فرزند از فرزندان خود را دفن نماید حرام می فرماید خدای تعالی بر او آتش دوزخ را .

و از صعصعة بن معاویه است که گفت : اباذر غفاری را دیدم و او شتری را که داشت می راند و دو انبان توشه بر آن بود و مشکی بر گردنش بسته . گفتم : ای اباذر! چه چیز است برای تو ؟ گفت عمل من گفتم خدایت رحمت کناد مرا حدیثی بگوی گفت : از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - شنیدم که فرمود : ما من مسلمین یموت بینهما ثلاثه اولاد لم یبلغوا الحنث الا غفر الله لهاما بفضل رحمته ایاهم .

قال قلت له فحدثنی قال نعم ، سعمت عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بقول : ما من مسلم ینفق من کل ماله زوجین فی سبیل الله الا استقبلته حجبة الجنه کلهم یدعوه الی ما عنده فقلت کیف ذلک قال ان کان رجلا فرجلین و ان کان بعیرا فبعیرین و ان کان بقرا فبقرین حتی عد اصناف المال . ⁽¹⁾: مرد و زن مسلمانی نیستند که بمیرد و در میانه آنها سه فرزند و سن معصیت را در نیافته باشند ، جز آنکه بیامرزد خدای تعالی ایشان را به فزونی رحمتی که نسبت به ایشان دارد صعصعه گفته است به ابوذر رضی الله عنه گفتن : باز مرا حدیث کن گفت : آری از رسول خدای - صلی الله علیه و آله - شنیدم که فرمود : نیست مسلمانی که در راه خدا انفاق کند از تمام مال خود دو جفت را جز آنکه حجاب و دربانان بهشت او را استقبال کنند و هر یک از آنها بخواند به سوی آنچه در نزد اوست گفتم این چگونهاست ؟ گفت مرد و غلام باشد دو مرد و اگر شتر باشد دو شتر و اگر گاو باشد دو

گاو تا اینکه شمرد اصناف مال را .

و ذکر کرده اند این خبر را جماعتی

از انس بن مالک است که گفت : رسول خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - در مجلسی از بنی سلمه ایستاد و فرمود یا بنی سلمه ما الرقوب فیکم قالوا الذی لا یولد له قال بل الذی لا فرط له قال ما المعدم فیکم

قالوا الذی لا مال له قال بل هو الذی یقدم و لیس له عندالله خیر ⁽¹⁾: ای بنی سلمه رقوب در لغت شما چیست ؟ گفتند : ان است که کسی را فرزندی نشود . فرمود : بلکه آنست که فرزندی پیشتر از او بمیرد . باز فرمود : معدم چیست در نزد شما ؟ گفتند : ان است که مالی برای او نباشد . فرمود بلکه آن است که بمیرد و چیزی در نزد خدای برای او نباشد .

و از ابن مسعود که گفت : پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - به زنی وارد شد که طفلی از او مرده بود و فرمود : بلغنی انک جزعت جزعا شدیدا قالت و ما یمنعنی یا رسول الله صلی الله علیه و آله و قد ترکنی عجوزا رقوبا فقال لها رسول الله صلی الله علیه و آله لست بالرقوب انما التی تتوفی و لیس لها فرط و لا یستطیع الناس ان یعود و علیها من افراطهم فتلک الرقوب : : به من رسیده است که تو سخت جزع و بیتابی کرده ای گفت : چه چیز مرا از بی تابی و گریه باز می تواند داشت و حال آنکه این طفل مرا پیر زن و رقوب گذاشت و دیگر فرزند نمی آورم ؟ فرمود : تو رقوب نیستی بلکه رقوب آن است که بمیرد و پیش از خود فرزندی نفرستاده باشد و مردم نتوانند از ثواب و اجر افراط خودشان به آن پیر زن عائده و فائده رسانند و صبر و احتساب از خدا ، برای او خواهند ، پس چنان

زنی است .

همه این احادیث از اصول مستنده استخراج شده و اسناد اصولش را از جهت اختصار ترک کردیم ، زیرا که خدای تبارک و به فضل و رحمت خود وعده ثواب فرموده است آن را که به آنچه رسیده است عمل کرده و هر چند امر چنان که به او رسیده است نباشد و وارد شده است این خبر در شما احادیثی از طرق ما و طرق عامه .

فصل : در آنچه تعلق به این باب دارد

از زید بن اسلم است که گفت : مات لدواد - علی نبینا و آله و علیه السلام - ولد فحزن علیه حزنا کثیرا فاوحی الله الیه یا داود و ما کان هذا الولد عندک قال یا رب کان یعدل هذا عندی ملا الارض ذهبا قال فلک عندی یوم القیامه ملا الارض ثوابا ⁽¹⁾: فرزندی از داود نبی - علی نبینا و علیه السلام - رحمت نمود و آن حضرت بر فوت او بسیار اندوهناک شد . پس خدای تعالی به سوی او وحی فرمود : داود فرزند تو در نزد تو با چه برابر بود ؟ عرض کرد : پروردگارا در نزد من برابر بود با روی زمین که پر از زر باشد فرمود : پس برای توست نزد من در روز قیامت معادل پری روی زمین از ثواب و پاداش نیک .

از داود بن ابی هندی ⁽²⁾است که گفت : در خواب دیدم قیامت بر پا و هنگامه رستخیز گرم شده است و مردم به سوی حساب خوانده می شوند . نزد میزان شدم و حسنات خود را در کفه ای و سئاتم را در کفه دیگر یافتم

و پله سئات بر حسنات چربید . در این میانه که غرق عرق شرم و در شدت اضطراب و نومیدی بودم ناگاه دستاری یا پارچه سفیدی به من دادند و بر زبر حسنات خود گذاشتم و رجحان گرفت . یکی مرا گفت : دانستی که چه بود ؟ گفتم ندانستم گفت : سقطی است که برای تو بوده است . گفتم : دختری هم از من در گذشته بود . گفت : دخترت این موقع را ندارد زیرا که تو مرگ او را از خدا طلب می نمودی .

مترجم گوید : بعد از ترجمه این خواب ، چنان به خواطر فاتر این بنده گذشت که وقتی خوابی شنیدم و چون ذکری از حضرت خامس آل عباسید الشهداء - ارواحنا له الفداء - در این نسخه مبارکه موجب مزید برکات این نسخه می شود ، درین موقع تذییل و نقل می کند .

از شاهزادگان قاجار محمد یوسف میرزا مردی در جرگه اهل عرفان دو سه سالی مجاور و در آستان مقدس رضوی - سلام الله علیه - و در میانه حسن معاشرت دایر بود .

او حکایت نمود که حاجی کاظم ، کدخدای محله سنگلج تهران در مدت زندگانی خود به خلاعت و بیباکی می زیست و بعد از فوت او در خوابش دیدند با گردن کج و قد خمیده و رنگی پریده در جلو میزانی ایستاده و سخت حیرت زده در آن می نگرد و کفه میزان در هوا و پله بر زمین است نزدیک شدم و پرسیدم که این ترازو چیست و چنین دهشتزده چرایی ؟ ملتفت من نشد

و ابدا جوابی باز نداد . در این اثنا کسی به میزان نزدیک آمد و چنان یافتم که چیزی در کفه هوائی میزان گذاشت و گذشت و آن کفه هوائی به زمین رسید و کفه زمین به هوا بر شد و حاجی کاظم قدی راست کرد و گردنی بر افراخت و چهره بر افروخت و با من شکفتگی نمود . گفت از حال تو و این ترازو عجب دارم و خوب است مرا آگاه نمائی . گفت : این ترازو و میزان عدل الهی است و کفه هوائی برای حسنات و خالی بود و کفه دیگر را سیئاتم سنگین کرده و به زمین رسانده بود و دست غیب نمایش حسنه ای برای من آورد و پله سبک را گرانسنگ کرد و به زمین میل داد و کفه سیئات به هوا بر شد . گفتم مگر چه در کفه گذاشت گفت برو ببین . سر پیش داشتم و درست نگاه کردم ، مختصر کاغذ نازکی به اندازه نگینی در کفه دیدم و اسم مبارک حسین ، به مرکبی بسیار کم رنگ به نظرم رسید . گفتم : عجب کاغذی رقیق و رنگی اندک است که درست محسوس نمی توان داشت . گفت : من هفته ای یک مجلس روضه در خانه خود دایر کرده بودم و برای امور دنیویه خود میمون گرفته قصد خلوصی و اعتقاد ثواب آخرتی نداشتم و رنگ خط و حجم کاغذ از این جهت اندک و رقیق است و اینک بر تمام سیئات من راجح آمده از عذاب رستم و به ثواب خدای پیوستم ان الحسنات یذهبن السیئات مرا که محمد یوسف

میرزا هستم از کمال شوق و امید لذت این مژده و نوید گریه شدید دست داد و از خواب بیدار شدم و به برکات تعزیت داری آن بزرگوار امیدوار . همانا این شعر از میرزا سر خوش شاعر هروی مناسب این موقع است که مترجم را در خاطر بود :

کفه ای بر ارض ماند پله ای بر آسمان با فلک گر قدری از قدر تو را میزان کنند

اینک باز بر سر ترجمه رساله مبارکه می رود

و از ابی شوذب است که مردی را پسری بود هنوز به سن رشد و بلوغ نرسیده . اقوامش را دعوت نمود و گفت : حاجتی به شما دارم . گفتند : چه حاجت داری ؟ گفت : می خواهم دعا کنم که خداوند مجیب ، فرزند مرا به جوار رحمت خود برد و شما آمین بگویید و اجابت دعای مرا درخواست نمایید . از سبب سوال کردند و گفت : در خواب شبانگاهی چنان دیدم که روز رستخیز است و مردم درهم و فراهمند و عطش شدید بر همه مردم غلبه کرده و من هم سخت تشنه ام و اطفال خود از بهشت بیرون آمده و ابریقها پر از آب صافی در دست دارند . در میانه آنها فرزند برادرم را دیدم و تمنا کردم که مرا از ابریق خود سیراب نماید ابا نمود و گفت که ای عم ما کودکان جز پدر و مادر خود کسی را آب نمی نوشانیم . این است که می خواهم مصیبت فرزند خود را ببینم و صبر احتساب نمایم و برای چنان روزی و چنان عطش جانسوزی ،

ذخیره داشته باشم .

دعا کرد و قوم آمین گفتند و چندی نگذشت که پسرش وفات یافت .

و این حکایت را بیهقی در کتاب شعب آورده است :

و از محمد بن خلف است که گفت : ابراهیم حربی پسری به سن یازده ساله داشت که قران حفظ کرده بود و از پدر بسیاری از فقه و حدیث آموخته و وفات یافت . نزد ابراهیم رفتم که تعزیت گویم و تسلیت دهم . گفت من مرگ او را دوست می داشتم . گفتم : ای ابو اسحاق تو عالم و دانای جهان هستی و درباره فرزندی که به نجابت تربیت پذیرفته و قران و فقه و حدیث یاد گرفته ، چنین سخنی می گویی ؟ گفت : آری ، در خواب دیدم که قیامت بر پاست و کودکانی ظرفها پر از آب صافی در دست دارند و از مردم محشر پذیرایی می کردند و بعضی از آنها به بعضی آب می نوشانیدند و هوای رستخیز ، سخت گرم و من از شدت گرما و عطش در التهاب بودم . کودکی را گفتم : آبی به من بنوشان . نظر به من کرد و گفت که تو پدر من نیستی . گفتم که شما کیانید ؟ گفتید : ما فرزندان کسانی هستیم که ما وفات نمودیم و آنها دچار مصیبت ما شدند و صبر کردند و اینک ما آنها را استقبال می کنیم و آب به ایشان می رسانیم و از تشنگی محشر می رهانیم و از این روی ، آرزوی مرگ او را داشتم .

غزالی در احیاء آورده است

که بعضی از ارباب صلاح را دوستان او به اختیار عیال تکلیف می نمودند و او ابا می کرد . روزی خفته بود و بیدار شده گفت : عیالی برای من خواستگاری نمایید . عفیفه ای به نکاح او در آوردند و از او سوال کردند که چرا قبل از این ، اظهار کراهت می کردی و اینک بجد تمام اختیار عیال نمودی ؟ گفت : شاید خدای متعال مرا فرزندی بخشد و او را در حیات من بمیراند و معاد و آخرت مرا مقدمه و ذخیره گردد . پس از آن حکایت کرد که در خواب دیدم هنگامه رستخیز است و کسی را پروای کسی نیست و من میان مردم در موقف ایستاده ام و غلبه عطش نزدیک است دل مرا پاره نماید . در این وقت کودکانی به میان جمع در آمدند و با آنها قندیلها از نور بود و ابریقها از نقره و تنگها از طلا در دست داشتند و هر یک کسی را آب می دادند و در می گذشت . من دست خود را به نزدیک یکی از آنها دراز کردم و گفتم آبی به من ده مرا از سختی عطش برهان گفت : تو در زمره ماها فرزندی نداری که تو را آب دهد و ما جز پدران خود را سیراب نمی توانیم نمود . گفتم شما کیانید ؟ گفتند ماها پسرانی هستیم از مسلمانان که پیش از پدرها مرده ایم و ذخیره آنها شده ایم ⁽¹⁾

و شیخ ابو عبدالله بن النعمان در کتاب مصباح الظلام از بعضی ثقات حکایت کرده است که مردی به یکی از اصحاب خود که

عزیمت سفر بیت الله داشت سفارش نمود که سلام او را به پیشگاه حضرت رسالت - صلی الله علیه و آله و سلم - عرضه دارد و رقعه مختومه ای به او سپرد که نزد سر مبارک آن حضرت دفن کند . آن مرد بر حسب وصیت او معمول داشت و چون از سفر باز آمد ، صاحب رقعه به ملاقات او رفت و گفت : خدایت جزای خیر دهد که تبلیغ رسالت مرا درست به انجام آوردی . مسافر وارد از سخن او عجب کرد و گفت : این معنی چگونه بر تو مکشوف گردید ؟ گفت : این است که با تو حدیث می کنم و حکایت می کنم و حکایت کرد که برادری از من وفات یافت و کودکی خردسال از او باقی ماند و من او را به مهر و حفاوت تربیت می کردم و قبل از سن بلوغ فوت شد . شبی خواب دیدم که قیامت قیام نموده و عطش بر من غلبه کرده است و برادر زاده خود را دیدم ظرفی از آب روشن در دست دارد پیش او شدم و درخواست کردم که آب را به من نوشاند . ابا کرد و گفت : پدرم سزاوارتر از تو به این آبست . دریغی که از من نمود ، بر من سخت دشوار آمد و از غلبه وحشت و دهشت از خواب بیدار شدم و چون صبح شد ، دیناری چند تصدق دادم و از خدای در خواستم که مرا پسری روزی فرماید و روزی فرمود و تو را مسافر حج بیت الله دیدم و آن رقعه را دادم

و متضمن توسل به پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - بود به سوی خدای تعالی که فرزند مرا بمیراند و برای من ذخیره روز فزع اکبر گرداند . در این نزدیکی تب کرد و مریض شد و وفات نمود و مقارن روز ورود تو بود و دانستم که تو ادای وصیت و تبلیغ رسالت مرا بدرستی نموده ای .

و در کتاب نوم و رویا که ابوالصقر موصلی راست حکایت شده است که علی بن الحسین بن جعفر از پدر خود حدیث کرده که یکی از اصحاب ما که صاحب علم و دیانت بود گفت : وارد مدینه طیبه شدم و در شب در بقیع غرقد ⁽¹⁾در میانه چهار قبر که نزد آنها قبری دیگر بود خوابیدم و در خواب دیدم که چهار کودک از قبرها بر آمده این دو شعر می خواندند :

انعم الله بالحبیة علنا و بمسراک یا امیم الینا

عجبا ما عجبت من ضغطة القبر و مغداک یا امیم الینا

منت نهاد خداوند بر ما به ورود دوست .

و سیری که ای امیم در شب به سوی ما کردی

عجب داریم از آنچه از فشار گور تعجب داری

و حال آنکه صبحگاه بر ما نازل می شوی

با خود گفتم برای این بیتها ، شان و حقیقتی خواهد بود و تامل کردم تا آفتاب بر آمد ناگاه دیدم جنازه ای آورند . پرسیدم که جنازه کیست ؟ گفتند : زنی از اهل مدینه است گفتم : آیا اسم او امیم است ؟ گفتند : آری ، گفتم : آیا فرزندی پیش از

خود به خاک سپرده است ؟ گفتند : چهار فرزند . پس ایشان را از خواب خود مطلع نمودم و بسیار تعجب نمودند . ⁽¹⁾

مترجم گوید : چنان می رود که این بیت خالی از تصحیف نبوده باشد و اصل آن بدین لفظ است که ثبت می شود :

انعم الله بالحبیب علینا و بمسراک یا امیم الینا) چه اولا صنعت ترصیع علینا باالینا لفظا خالی از جهت تحسین نیست . ثانیا ربط علینا با نعم معنی خالی از تعسف و تکلف فوق العاده نخواهد بود . تساوی تذکیر و تاءنیث در صیغه فعیل هم رافع ایراد خواهد بود . (و) بقیع غرقد نام قبرستان مدینه طیبه است ، چه غرقد نام درختی است خاردار که این گونه اشجار در آنجا بسیار بوده است .

و باز بر سر ترجمه رساله مبارکه می رود و چه خوش گفته است یکی از افاضل :

عطیته اذا اعطی سرور و ان سلب الذی اعطی اثابا

فای النعمتین اعد فضلا و احمد عند عقباها ایابا

انعمته التی کانت ام الخری التی جلبت ثوابا

عطای الهی هنگامی که می بخشد مایه شادمانی حیات و زندگانی است .

و هنگامی که بازستاند عوضی بهتر ارزانی می دارد .

و بازگشت آن نعمت را به خود سپاسی رانم .

نعمتی را که در دنیا برای من نشاط خاطر است .

یا نعمت دیگر را که در آخرت ذخیره ثواب وافر .

باب دویم : در صبر است و آنچه ملحق به اوست

در صبر است و آنچه ملحق به اوست

صبر

صبر در لغت ، نفس حبس راست از بیتابی و جزع در اموری که ناگوار است و منع می کند باطن را از

اضطراب و ظاهر را از حرکات غیر عادیه ناصواب و متنوع به سه نوع می شود :

اول ، صبر عوام است و آن حبس نفس است و خویشتنداری بر وجه چالاکی و اظهار ثبات و بیباکی در حوادث روزگار و خورسندند که عوام از مردم صورت حالشان را پسنده دارند یعلمون ظاهرا من الحیاه الدنیا و هم عن الاخره هم غافلون ⁽¹⁾می بینند ظاهری از زندگانی دنیا را و ایشان از آخرت غافلانند .

دویم ، صبر عباد و زهاد است و پرهیزگاران و ارباب دانش تا به ثواب آخرت نائل شوند و ذخیره طاعت حاصل نمایند ، انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب ⁽²⁾

به درستی که مزد ایشان بیرون از حساب ، کاملا داده می شود .

مترجم این شعر را از مثنوی مولوی رومی در این مقام می نگارد :

صبر تلخ آمد و لیکن عاقبت میوه شیرین دهد پر منفعت

سیم ، صبر عارفانی است که بسیاری از ایشان از آنچه ناگوار طبائع است لذتها می برند و آنچه را خدای عزوجل به آن مخصوص شان دارد ، به چشم رضا می نگرند : و بشر الذین اذا اصابتهم مصیبه قالوا انا الله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمه و اولئک هم المهتدون ⁽³⁾

بشارت رسان ای پیغمبر من صاحبان صبری را که چون مصیبتی به آنها رسد ، می گویند انالله و انالیه راجعون ما برای حضرت حقیم بازگشت ما همه به اوست ایشانند که از پروردگارشان برایشان صلوات و رحمتهاست و ایشانند پویندگان راه هدایت وراست رفتاری .

و این نوع مخصوص

است به اسم رضاو زود است که می آید دریابی خاص .

و نوع نخستین ثوابی مرتب نخواهد بود ، زیرا که تجلد و اظهار ثبات و قوت قلب برای خدا نکرده است و عمل او خودنمایی بر اقران و ریاء محض می تواند بود پس آنچه از جنس ریاء وارد آمد از این قبیل است ، لیکن بیتابی و جزع بدتراز این است ، زیرا که نفوس بشریه به سوی اخلاق امثال و طرف آمیزش و معاشرت خود میل می کند و هنگامی که از یکی شان در مصیبتی بیتابی بینند ، خوش نما می دانند و اقتفا می نمایند و رسم جزع و آداب فزع در میان آنهاشایع می شود و آیین صبر و رضا ضایع می ماند و وقتی که مشاهده حال صابران در موالف و قرین خود کنند نفوسشان به کسب خلق او مایل می شود و رسم رذائل از طبعشان زایل می گردد و بسا که این رویه و روش در بعضی ÙŘǙĠمی گیرد و نظام نوع را جلوه و جمال می دهد .

و هر چند چنین صبر و صابر را در مقام اطلاق بر قسم ثانی نتوان محمول داشت و بدان که خدای عزوجل صابران را به او صافی چند در کلام مجید و کتاب کریم خود وصف فرموده و آنها را در زیاده از هفتاد موضع یاد نموده است و بسیاری از خیرات و مزید درجات را نسبت به سوی صبر داده و درهای رفعت دنیا و آخرت را از این راه به سوی بندگان گشاده ، پس فرموده است : عز من قائل :

و جعلنا منهم ائمه یهدون بامرنا لما صبروا : ⁽¹⁾قرار دادیم از ایشان پیشوایانی که هدایت به امر ما می نماید از اینکه صبر کردند . می فرماید : و تمت کلمه ربک الحسنی علی بنی اسرائیل بما صبروا ⁽²⁾: تمامی گرفت بهتر کلمه پروردگارت بر بنی اسرائیل به سبب صبری که کردند و ثباتی که آورند . فرموده است : - و لنجزین الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعلمون ⁽³⁾هر آینه پاداش می دهیم آنانی را که صبر گردند مزدشان را بهتر از عملشان فرموده است : اولئک یوتون اجرهم مرتین بما صبروا ⁽⁴⁾: این مردمند که گرفته اند مزد خود را دوبار به سبب صبری که نموده اند و فرموده است : انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب ⁽⁵⁾: به درستی که تمام داده می شود صابران بر علامت الهی و بلاهای نازله بیرون از حساب وکیل و زن و مزد خودشان را .

و هیچ امری از قربت و عملی از اطاعت نیست جز آنکه اجر و ثوابش را اندازه و حسابی مقرر است ، جز صبر و از اینکه روزه نیمه ای از صبر است ⁽⁶⁾مزدش از جز خداوند تبارک و تعالی کفالت نتواند نمود چنان که در اثر است :

قال الله تعالی الصوم لی و انا الذی اجزی به ⁽⁷⁾: روزه برای من است و منم آنکه پاداش آن را توانم داد . پس نسبت داده است روزه را به سوی خود از میان سایر عبادتها و وعده نهاده است صابران را به اینکه او با ایشان است و فرموده است : اصبروا ان الله مع

الصابرین ⁽¹⁾صبر کنید به درستی که خدای با صبر آورندگان است و فتوحات را منوط به صبر فرموده و بشارت بخشیده است که بلی ان تصبروا و تتقوا و یاتوکم من فورهم هذا یمدد کم ربکم بخمسه آلاف من الملائکه مسومین ⁽²⁾بلی اگر صبر و پرهیزکاری نمایید و بیایند شما را مشرکان در این ساعت مدد می رساند شما را پروردگار شما به پنج هزار از ملائکه که صاحبان علامت باشند و جمع فرموده است برای صابران در میانه چندین امر که جمع نفرموده است بر غیر ایشان پس فرموده است :

اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون ⁽³⁾ایشانند که بر ایشان است صلوات از پروردگارشان و زحمت از خدای عزوجل برای صابران فراهم است و استقصاء تمامت آیات قرانی که زیاده از هفتاد آیه است در مقام صبر سبب طول کلام می شود .

و اما اخبار

و اما اخبار پس پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - فرموده است : الصبرنصف الایمان ⁽⁴⁾شکیبایی یک نیمه از ایمان به خدا و پیغمبران و آخرت است .

و فرموده است : من اقل ما اوتیتم الیقین و عزیمه الصبر و من اعطی حظه منهما لم یبال ما فاته من قیام اللیل و صیام النهار و لئن تصبروا علی مثل ما انتم علیه احب الی من ان یوفینی کل امری منکم بمثل عمل جمیعکم ولکنی اخاف ان یفتح علیکم الدنیا بعدی فینکر بعضکم بعضا و ینکر کم اهل السماء عند ذلک فمن صبرو احتسب ظفر بکمال ثوابه ثم قرء : و ما عندکم ینفد و ما عندالله باق و لنجزین الذین

صبروا ⁽¹⁾. . . . الی اخره ⁽²⁾

و از کمتر چیزهایی که به شما داده است ، یقین است و دل نهادن بر شکیبایی و کسی که بهره این دو فضیلت به او داده شده است ، پروای آنچه را از فوت شود نباید داشت ، خواه قیام به نماز شب باشد ، خواه اقدام به روزه و اگر صبر نمایید بر سختی و فقری که در آن هستید دوست تر می دارم از آنکه به من رسد از هر یک شما مثل طاعت تمامت شما ، ولیکن من بیم دارم که دنیا بر شما گشوده شود و بعضی از شما که توانگر و منعم شوید ، نشناسید بعضی را که فقیر و درویش باشند در آن وقت اهل آسمان هم شما را نشناسند و در نزول رحمت یا دفع و رفع بلا و نقمت ، جانب شما را اجابت نمایند .

و این معنی بر آن است که لفظ متکلم مجرد از باب فرح بوده باشد و اگر از باب افعال و بوده باشد ، چنین معنی دهد که بعضی از شما که بر باطل باشید ، بعضی را که حق باشند انکار نمایید و در نزد این کار و چنین انکار اهل آسمان شما را دشمن دارند . پس کسی که صبر پیش گیرد و از خدای تعالی اجر طلبد ، به کمال ثواب و پاداش ظفر یابد .

پس از آن آیه کریمه راتلاوت فرمود که چنین فرمود : آنچه در نزد شماست تمام می شود و آنچه در نزد خدای است باقی است و هر آینه پاداش نیک می دهم

آنانی را که صبر کردند و طاقت آوردندالی آخر آیه .

و روایت کرده جابر که از پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - سوال کردند از ایمان فرمود : الصبر کنز من کنوز الجنه وسئل مرة ما الایمان فقال الصبر ⁽¹⁾صبر گنجی از گنجهای بهشت است و مرتبه ای سوال کردند از ایمان فرمود همانا صبر است

و این عبارات فرمایش آن حضرت است که فرموده است :

الحج عرفة ⁽²⁾زیارت بیت الله عرفه است

مترجم گوید گویا وجه شبه در تشبیه مصنف - قدس سره - این حدیث را به حدیث الحج عرفه همان تسمیه کل به اسم جزء است ، چنانچه حج عبارت از تمامت مناسک مخصوصه است که مشتمل بر همگی ارکان و شرایط و اجزاء منصوصه باشد که یکی از آن مناسک و اجزاء اعمال عرفه است ، ولی نظر به اهمیت و مزید عنایت به شرافت اعمال عرفه که بر سایر اعمال برتری دارد ، پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله - تمام حج را در عرفه منحصر و مخصوص فرموده اند . چنین است حدیث ایمان که تعبیر به صبر و سماحت شده ، چه ایمان اگر چه شرایط عدیده و اوصاف و اجزاء و ارکان متعدده دارد ، ولی چون جزء اعظم آن و رکن اهم شکیبایی و جوانمردی است ، بدین جهت پیغمبر خدای - صلی الله علیه و آله و سلم - ایمان را در صبر و سماحت منحصر فرموده اند . (انتهی )

و نیز فرموده است آن حضرت - صلی الله علیه وآله - که شکیبایی گنجی