مشخصات کتاب
سرشناسه : بیستونی، محمد، ۱۳۳۷ -
عنوان و نام پدیدآور : خرافات، سحر و جادوگری از دیدگاه قرآن و عترت =Magic, Superstition & sorcery from Islamic Point of view/ تالیف محمد بیستونی؛ گروه تحقیق مهسان حسین مردی، مریم حسین مردی، اشرف سرشار
مشخصات نشر : قم : بیان جوان ، ۱۳۸۵.
مشخصات ظاهری : [۱۳۱] ص..م س ۱۴/۵ × ۱۰/۵ ؛
شابک : ۱۵۰۰۰ ریال 964-8399-54-4:
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس
موضوع : خرافات -- جنبه های قرآنی.
موضوع : خرافات -- احادیث.
موضوع : جادوگری -- جنبه های قرآنی.
موضوع : جادوگری -- احادیث.
شناسه افزوده : حسین مردی، مهسان
شناسه افزوده : حسین مردی، مریم
شناسه افزوده : سرشار، اشرف
رده بندی کنگره : BP۱۰۴/خ۴۸ب۹ ۱۳۸۵
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹
شماره کتابشناسی ملی : م ۸۴-۴۷۱۶۴
اشاره
مقدمه
اَلاِْهْداءِ
اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ، الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ الاَْوْلِیاءَ وَ یا مُذِلَ الاَْعْداءِ اَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَ السَّماءِ قَدْ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ
متن تأییدیه حضرت آیت اللّه خزعلی مفسّر و حافظ کل قرآن کریم
بسم اللّه الرحمن الرحیم
هر زمانی را زبانی است یعنی در بستر زمان خواسته هایی نو نو پدید می آید که مردم آن دوران خواهان آنند. با وسائل صنعتی و رسانه های بی سابقه خواسته ها مضاعف می شود و امروز با اختلاف تمدن ها و اثرگذاری هریک در دیگری آرمان های گوناگون و خواسته های متنوع ظهور می یابد بر متفکران دوران و افراد دلسوز خودساخته در برابر این هنجارها فرض است تا کمر خدمت را محکم ببندند و این خلأ را پر کنند همان گونه که علامه امینی با الغدیرش و علامه طباطبایی با المیزانش. در این میان نسل جوان را باید دست گرفت و بر سر سفره این پژوهشگران نشاند و رشد داد. جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس هیئت مدیره مؤسسه قرآنی تفسیر جوان به فضل الهی این کار را به عهده گرفته و آثار ارزشمند مفسران را با زبانی ساده و بیانی شیرین، پیراسته
از تعقیدات در اختیار نسل جوان قرار داده علاوه بر این آنان را به نوشتن کتابی در موضوعی که منابع را در اختیارشان قرار داده دعوت می کند. از مؤسسه مذکور دیدار کوتاهی داشتیم، از کار و پشتکار و هدفمند بودن آثارشان اعجاب و تحسینم شعله ور شد، از خداوند منان افاضه بیشتر و توفیق افزونی برایشان خواستارم. به امید آنکه در مراحل غیر تفسیری هم از معارف اسلامی درهای وسیعی به رویشان گشاده شود.
آمین رب العالمین.
21 ربیع الثانی 1425
21 خرداد 1383
ابوالقاسم خزعلی
مقدمه
تاریخچه اعتقاد به خرافات به بلندی تاریخ بشریت است که از طریق مشاهده سنگ نوشته ها و کتیبه های کشف شده در آثار باستانی از جمله، آثار کشف شده مربوط به مصر باستان قابل مشاهده و مطالعه می باشد. جان ملتون در سال 1620 میلادی گفت: که یک دنیا دکتر نمی تواند خرافات را از ذهن مردم پاک کند. عقیده کلیسا به خرافات براساس کتاب «Summatheologica» نوشته «سنت توماس اکیناس» قرار گرفت. براساس عقیده کلیسای مسیحیّت هر قدرتی به غیر از قدرت خدا در رابطه با خرافه است و در این مورد پیشگویی از آینده و دستوراتی برای دفع سحر و جادو و طلسم تجویز می شود. برخی از مراسم کلیسا هنوز هم به دلیل خرافه ای انجام می گیرد مانند این که والدینی که هرگز به
کلیسا نمی روند، بچه هایشان را برای دادن غسل تعمید به منظور دفع سحر و جادو به کلیسا می برند. این کار را کودکان در مورد حیوانات خود نیز انجام می دهند. عقیده به سحر و جادو در قرن 17 به حالت همه گیر درآمد. «کتریج» می گوید عقیده به جادو امری جهانی است حتی در میان افراد تحصیل کرده.
بسیاری از خرافاتی که در غرب خصوصا در انگلستان شایع است شبیه خرافاتی است که در کشورهای شرقی وجود دارد و در این جا قابل ذکر است که بگوییم تعداد خرافات غربی ها و عقیده به آن به مراتب بیشتر از تعداد خرافات در کشورهای شرقی به ویژه «ایران» می باشد. با این حال همیشه نویسندگان و روشنفکران غربی، کشورهای شرقی علی الخصوص مسلمانان را به جهت اعتقاد به خرافه پرستی مورد انتقاد قرار می دهند.
و این نمونه ها، نمونه کوچکی از خرافات غرب به ویژه «بریتانیا» می باشد.
1 محصول خوب سیب نشانه ای از زیاد بودن بچه های دو قلو در آن سال می باشد:
2 در دست داشتن شاخه ای از درخت زبان گنجشک انسان را از طوفان، سحر و جادو در امان می دارد.
3 طبق خرافه ای واژه «خرگوش» بسیار خوش یُمن است.
4 اگر در اول هر ماه «کلمه خرگوش سفید» را ادا کنید سال خوش یمنی خواهید داشت.
5 دیدن اسب در روز ازدواج نشانه ای از یک زندگی خوشبخت برای عروس و داماد می باشد.
6 وجود گل صد تومانی در خانه یا نزدیکی آن باعث می شود تا دخترهای آن خانه همیشه مجرد بمانند.
7 نمک دادن به کسی بد یمن می باشد.
8 اگر نامه ای از دستتان به زمین بیافتد، نشانه ای از عدم موفقیت شما خواهد بود.
9 ازدواج با دختر یا پسری که حرف اول اسم او با شما یکی باشد «بد یمن» است.
10 هر وقت یک کلاغ زاغی را می بینید برای جلوگیری از بد یمنی کلاه را از سرتان بردارید و کف دستتان را ببوسید.
11 مردم همیشه از روبرو شدن با کلاغ زاغی وحشت دارند هر کس با این
پرنده شوم روبرو شود غم و اندوه به سراغش می آید.
12 هر وقت آمبولانسی را دیدید لباس خود را بگیرید آب دهانتان را قورت ندهید و این را ادامه دهید تا سگی از خیابان عبور کند. وگرنه بیمار داخل آمبولانس خواهد مرد.
13 نشاندن بچه در عقب اتومبیل بدشانسی به همراه خواهد آورد.
14 برای درمان بچه ای که مبتلا به مرض رعشه می باشد آن را از میان درختان زبان گنجشک رد کردن درمان بیماری اش است.
15 بچه ای که در اوّل ماه و یا سال متولد شود در آینده خوشبخت خواهدشد.
16 اگر نوزاد تازه متولد شده ای دائما گریه می کند سه تا کلید آهنی در پای گهواره اش قرار دهید.
17 برای مداوای بیماری «تب و لرز» یک عنکبوت زنده را با آب قورت بدهید.
18 کشتن سوسک باعث باران و طوفان می شود.
19 طبق خرافه ای اگر یک زنبور خرمایی در پشت پنجره وزوز کند مهمان ناخوانده ای وارد خانه خواهد شد.
20 تخم مرغ دو زرده نشانه ای از ازدواج می باشد.
21 اگر کسی قبل از نامزد شدن حلقه به انگشتش بیاندازد برایش بد یُمن می باشد.
22 گره زدن ساقه علف یا گندم برای باز شدن بخت در غرب نیز رواج دارد. با این تفاوت که در موقع این کار اسم شخص نیز گفته شود.
23 ازدواج در موقعی که قرص ماه دارد کوچک می شود شگون ندارد.
24 اگر دوتا قاشق در فنجانی قرارداده شده باشد علامتی از ازدواج خواهد بود.
25 خواستگاری در روز یکشنبه بد یُمن است و به شکست می انجامد.
26 رهاکردن شام در سرسفره تا صبح فردا بسیار بدیُمن است.
27 رنگ سبز مخصوص «پَریان» و «اَجِنّه» است و پوشیدن لباس سبز رنگ «نحس» است.
28 هیچوقت چای را با چاقو به هم نزنید چون دعوا راه می افتد.
29 دریافت پول در روز دوشنبه خوش یمن است و تا آخر هفته مجددا پول دیگری به دستتان می رسد.
30 علت دست گذاشتن بر روی دهان در موقع خمیازه کشیدن این است که شیطان نتواند وارد دهان شما شود.
خرافات چیست؟
«به طور کلی هرنوع عقیده نامعقول و بی اساس در قلمرو بحث خرافات است» .
تعریف دیگری در این مورد وجود دارد که می گوید: خرافات عبارت است از: «وحشت غیرمنطقی یا ترس از یک چیز ناشناخته، مرموز و خیالی، با یک عقیده، تردید، یا عادت و امثال آن که پایه آن ترس یا جهل است» .
در این تعریف ها، استفاده از اصطلاحاتی مانند «غیر منطقی»، «جهل» و «خیالی» باز هم این مسأله را مطرح می کند که چگونه تشخیص دهیم که این اصطلاحات حقیقتا به جا به کار رفته اند.
از این واژه ها برای توصیف عقایدی استفاده می کنیم که مورد قبول ما نیستند و ضمنا چندان ارجی هم برای آن ها قایل نیستیم. به گفته دیگر تعریفی که در این جا مطرح است صرفا این واقعیت را بیان می کند که لغت «خرافات» معنای بسیار تحقیرآمیزی دارد. معدود کسانی حاضر می شوند اعتراف کنند که یک فرد خرافاتی هستند. در جامعه معاصر ما افرادی که عقایدی خلاف عقاید مورد قبول اکثریت مردم دارند سعی می کنند این عقاید را در لفافی از کلماتی که بار معنایی مثبت دارند بپیچند و آن ها را «معرفت قدیم»، «حکمت شرق»، «علوم غیبی» و جز این ها بنامند. این افراد اغلب خود را یک اقلیت روشن بین می دانند و از این که کسی آن ها را خرافی بنامد رنجیده خاطر می شوند.
امروزه در غرب جادوگرها و پَریان بیشتر به صفحات کتاب های داستانی
کودکان سپرده شده اند، دیوها تقریبا به کلی ناپدید شده اند و جانوران عجیب فقط روی سپرهای قدیمی به زندگی خود ادامه می دهند.
با این حال، این قبیل باورها هنوز در سایر نقاط جهان زنده و پابرجا مانده اند. هنوز هم در نیمه دوم قرن حاضر می توان به اعترافات جادوگرانی گوش داد که خود را متهم به کشتن افراد با شیوه های فرا طبیعی می کنند.
حال در این بین به پژوهش های نظامداری درباره انواع خرافات گوناگون دست بزنیم تا معلوم شود که آیا خرافات حقایقی دربردارند یا نه؟ از لحاظ اصولی ممکن است پاسخ ما به این سؤال مثبت باشد، اما در عمل دام هایی بر سرراه این گونه بررسی ها گسترده است. فرض کنید ما پژوهشی را بر عهده گرفته ایم تا ثابت کنیم که جمعه 13 ماه، واقعا روز نحسی است یا نه. برای این
منظور می توان تعداد تصادف هایی را که در این روز به خصوص در مقایسه با روزهای دیگر اتفاق افتاده، بررسی کرد. حالا فرض کنید که ما به راستی به این نتیجه برسیم که تعداد تصادف ها در آن روز نسبت به روزهای دیگر بیشتر است و این فزونی از لحاظ آماری معنادار است و بنابراین احتمال نمی رود که نتیجه ای که به دست آمده تنها ناشی از عامل تصادف باشد. می پرسیم که آیا در چنین وضعی می توان نتیجه گرفت که عقیده مورد بحث صحیح است و به همین جهت نیز خرافه نیست؟ اغلب مردم اکراه دارند از این که چنین نتیجه ای بگیرند. و به رغم شواهد ارائه شده ترجیح می دهند بر احساس خود تکیه کنند و بگویند که این تصادفی بیش نبوده است. اما در این راه حل ساده به این واقعیت مهم توجه نمی شود که باورها چیزهایی نیستند که فقط درون کاسه سر آدمی قرار داشته
باشند، بلکه بر رفتار اثر می گذارند. به خاطر داشته باشیم که عقاید مربوط به جادو برای قربانیان فراوان خود برگ اسفباری به ارمغان آورده است. حال اگر تعداد در خور توجهی از مردم ایمان راسخ داشته باشند که جمعه 13 ماه، روز نحسی است، همین اعتقاد ممکن است در آن روز به خصوص در رفتار آنان اثر گذارد و آن ها را مردّدتر، حساس تر و مضطرب تر سازد. در نتیجه بالا رفتن میزان تصادف ممکن است در واقع از پی آمدهای یک عقیده باشد، کما این که شواهدی نیز حاکی از آن است که یک چنین زنجیره علت و معلول در کار است. چنین فرایندی را «پیشگویی خودکام بخش» نامیده اند که در زندگی آدمی چیز چندان نادری هم نیست.
و نمونه دیگر: زن میانسال به ظاهر سالمی که مادر پنج فرزند بود در مارس
1965 برای جراحی کوچکی در یکی از بیمارستان های کانادا بستری شد. عمل راحتی بود و طبق انتظار پیش رفت و زن پیش از ترک اطاق عمل به هوش آمد، اما ساعتی بعد ناگهان از حال رفت و به رغم تمامی کوشش های پزشکان، صبح روز بعد درگذشت. معاینه جسد، وجود خونریزی شدیدی را که بیشتر مربوط به غده های آدرنال بود آشکار ساخت، ولی هیچگونه آسیب دیگری که خونریزی را توجیه کد. مشاهده نشد.
بعدها جراحان اطلاع یافتند که بیمار در 5 سالگی به یک فالگیر مراجعه کرده بود و فالگیر به او گفته بود که وی در سن 43 سالگی خواهد مرد. 43 سال تولد بیمار یک هفته پیش از عمل جراحی بود و بیمار به خواهرش و یکی از پرستارها گفته بود که انتظار ندارد از اطاق عمل زنده بیرون بیاید.
واقعیت ها، صرفنظر از جزئیات طبی، همین است. براساس این واقعیت ها چه نتیجه ای می توان گرفت؟ جراحان این فرض را به میان کشیدند که پیشگویی فالگیر به طور غیرمستقیم علت مرگ بوده است به گفته خود آن ها، «ما در این اندیشه ایم که آیا تنش های شدید هیجانی بیمار که بر فشار فیزیولوژیکی عمل جراحی افزوده شده بود ارتباطی با مرگ او داشته یا نه.»
خرافات مشترک اجتماعی
برخی از این خرافه ها احتمالاً در گذشته بخشی از نظام گسترده تری از اندیشه ها و باورها را تشکیل می دادند، اما در حال حاضر عناصر مجزا و منفردی هستند که به عنوان عادات اجتماعی به ما رسیده اند و هنوز هم توان خود را حفظ کرده اند.
قسمت اعظم آن ها مربوط به خوش شانسی و بدشانسی بوده و شامل فال زدن ها یا رسوم دیگری است که گویا فرد را از گزند مصون می دارند. مثلاً آینه شکستن، نمک پراکندن، نعل اسب، چاه های مراد، زدن به تخته، طلسم ها، تعویذها و جز این ها.
خرافات دیگری هستند مربوط به رویدادهای مهم چرخه زندگی آدمی، مثلاً عروسی و نامگذاری.
به علاوه، بسیاری از مشاغل هم خرافات ویژه خود را دارند. مسائل مربوط به بیماری را انبوهی از خرافات فراگرفته و طب عامیانه به هیچ وجه ریشه کن نشده است، گرچه در این مورد باید کمی محتاط بود، چرا که معلوم شده است در این زمینه برخی عقاید عامیانه بر واقعیت های محکمی استوارند. مثلاً هنگامی که
ادوارد جنر، کاشف (مایه کوبی) در نوجوانی به شاگردی اشتغال داشت، این عقیده محلی به گوشش خورد که کسانی که در نتیجه تماس با دام ها دچار آبله گاوی می شوند، بعدها در برابر آبله مصونیت می یابند.
پزشکان وقت، توجهی به این گونه افسانه ها نکردند، اما شاید الهام بخش آزمایش های بعدی جزء همین افسانه ها بودند. در آغاز او به دلایل موجهی آزمایش های خود را از دیگران مخفی نگه می داشت، چون احساس می کرد که همکارانش حاضر نیستند کارهای او را جدی بگیرند. گرچه ممکن است در میان زباله گاهی چیز با ارزشی نیز یافت شود، با این حال قسمت عمده طب عامیانه را به حقّ می توان در زمره خرافات به حساب آورده البته این بدان معنی نیست که طب عامیانه به صورت «شبه دارو» (پلاسیبو) نیز اثر مثبتی ندارد. مقصود از «اثر شبه دارو» این است که هر نوع
درمانی که شخص اعتقاد واقعی به آن داشته باشد می تواند سودبخش باشد.
بسیاری از این باورها و اعمال سابقه ای بس طولانی دارند و اغلب با شرایط نوین زندگی انطباق یافته اند. (به عنوان مثال نظر قربانی هایی را که در اتومبیل و هواپیما می آویزند در نظر بگیرید) و گهگاه انواع تازه ای از آن ها نیز پدید می آید. مثلاً: نامه های زنجیره ای(1)دیده نسبتا تازه ای است.
شاغلان حرفه هایی نظیر فالگیری، اعم از اینکه گروههای کف بین باشند یا طالع بینان پرمدعا و صاحب مقام در هر حال از همین آمادگی مستمر آدمیان به
1) مقصود نامه هایی است با مضمون یکسان که به یک عده می فرستند و از آن ها می خواهند که نامه را تکثیر و به افراد دیگری بفرستند.
پذیرش خرافات بهره برداری می کنند. در اینجا ما شاهد نوعی تخصص حرفه ای هستیم که در آن خدمات ناملموسی توسط کارشناسان خود ساخته امور فرا طبیعی در معرض فروش قرار می گیرد. جدا از این مشاغلی که با خرید و فروش خرافات سر و کار دارند و شاید تا حدودی در ردیف آن ها به گروه هایی از افراد برمی خوریم که در زمینه های خاصی عقاید مشترکی دارند، مثلاً در زمینه ارواح درگذشتگان، بشقاب های پرنده و تماس با ساکنان کرات دیگر یا نسخه سر هم بندی شده ای از جادوگری به سبک قدیم همه این ها صورت های نهادینه شده ای از خرافات محسوب می شوند که مردم از طریق آن ها نه تنها باورهای مشترکی پیدا می کنند، بلکه در عین حال روابط اجتماعی باهم برقرار می کنند و در راه پیشبرد هدف های مربوط به باورهای خویش، همکاری می کنند.
برخی جلوه های همگانی خرافات
خرافه هایی به آسانی قابل شناسایی هستند که بر رفتار آشکار اثر می گذارند یکی از پرنفوذترین این ها، خرافه مربوط به عدد 13 است. میزبانان می کوشند که شمار مهمانان آن ها چیزی غیر از عدد سیزده باشد و هر نوع اشتباهی در این مورد آنان را سخت ناراحت می کند. کما اینکه بسیاری از هتل های آمریکایی و اروپایی فاقد طبقه بدشگون (طبقه 13) هستند و در آن ها طبقه 14 بالای طبقه 12 قرار گرفته است. هنگامی که در سال 1965 ملکه انگلیس از آلمان غربی بازدید می کرد رئیس ایستگاه شماره سکویی را که قطار ملکه از آن حرکت می کرد از 13 به 12 تغییر داد. در جامعه ما خرافه های دیگری نیز جزو تجارب عادی زندگی روزمره هستند. مثلاً «زدن به تخته» توسط کسی که داستانی از خوش شانسی
خود را بیان می کند یا در زمانی که ویژگی خوبی را از کسی بیان می کنند.
سعد و نحس ایام در سیره معصومین علیهم السلام
در منطق عملی بسیاری از سبک ها از اساس منسوخ است و اسلام نیز آن ها را منسوخ می داند. مثلاً آیا پیغمبر در کارها و در متد خودش از سعد و نحس ایام استفاده می کرد؟ این خودش مسأله ای است. ما برویم سیره پیغمبر را از اول تا آخر ببینیم، تمام کتبی را که شیعه و سنی در تاریخ پیغمبر نوشته اند مطالعه کنیم ببینیم آیا پیغمبر اکرم در روش و متد خودش یکی از چیزهایی که از آن استفاده می کرد مسأله سعد و نحس ایام بود یا نه؟ مثلاً آیا می گفت امروز دوشنبه است برای مسافرت خوب نیست یا امروز سیزده عید نوروز است، هر کس بیرون نرود گردنش می شکند آن هم از سیزده جا نه از یک جا؟ آیا چنین حرف هایی هست؟
در
سیره علی علیه السلام چطور؟ در سیره ائمه علیهم السلام چطور؟ ما هرگز نمی بینیم که پیغمبر
یا ائمه اطهار خودشان در عمل از این حرف ها یک ذره استفاده کرده باشند، بلکه عکسش را می بینیم. در نهج البلاغه هست که وقتی که علی علیه السلام تصمیم گرفت برود به جنگ خوارج، اَشْعَث بْن قَیْس که آن وقت جزء اصحاب بود با عجله و شتابان آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین! خواهش می کنم صبر کنید، حرکت نکنید، برای این که یکی از خویشاوندان من که منجّم است یک حرفی دارد و می خواهد به عرض شما برساند.
فرمود: بگو بیاید. گفت: یا امیرالمؤمنین! من منجّم و متخصّص شناختن سعد و نحس ایام می باشم. من در حساب های خودم به این جا رسیده ام که اگر شما الان حرکت کنید بروید به جنگ قطعا شکست می خورید و شما و اکثریت اصحاب
شما کشته خواهند شد. فرمود: هر کس که تو را تصدیق کند پیغمبر را تکذیب کرده، این مزخرفات چیست که می گویی؟! اصحاب من! «سِیرُوا عَلَی اسْمِ اللَّه» بگویید به نام خدا، به خدا اعتماد و توکل کنید و حرکت کنید بروید. علی رغم نظر این شخص، همین الان حرکت کنیم برویم و می دانیم که در هیچ جنگی علی علیه السلام به اندازه این جنگ فاتح نشد.
این حدیث در وسائل است: عَبْدُالْمَلِکِ بْنِ اَعْیَن می آید خدمت امام صادق علیه السلام. عبدالملک برادر زُراره است و خودش هم از راویان بزرگ و مرد عالمی است. او نجوم خوانده بود و به همین جهت به این چیزها عمل می کرد. کم کم احساس کرد برای خودش مصیبت درست کرده، مثلاً از خانه بیرون می آید، یک وقت می بیند که امروز قمر در عقرب است، اگر بروم چنین خواهد شد.
یک روز می بیند فلان ستاره از جلویش درآمد. کم کم خود بیچاره اش احساس کرد که دست و پایش به کلی بسته شده است.
روزی آمد خدمت امام صادق علیه السلام و عرض کرد: یَابْنَ رَسُولِ اللّه! من به نجوم احکامی مبتلا شده ام.(1)من کتاب هایی در این زمینه دارم و کم کم احساس می کنم که مبتلا شده ام، اصلاً گرفتار شده ام و تا به این کتاب ها مراجعه نکنم در هیچ کاری نمی توانم تصمیم بگیرم. تکلیف چیست؟ امام صادق با تعجب فرمود: تو از اصحاب ما، تو راوی روایات ما به این
1) البته نجوم ریاضی غیر از نجوم احکامی است. اشتباه نشود، دو نجوم داریم: نجوم ریاضی یعنی حساب خسوف و کسوف و امثال این ها و جزء ریاضیات است. دیگری نجوم احکامی است که بی اعتبار است
چیزها عمل می کنی؟ گفت: آری یَا بْنَ رَسولِ اللّه ِ. فرمود: الان بلند شو برو منزل، به محض رسیدن، تمام این کتاب ها را آتش بزن و دیگر نبینم که حتی به یک کلمه از این حرف ها عمل کنی.
علی رغم یک سلسله روایات که در این زمینه هست، ما یک سلسله روایات دیگر داریم که در تفسیر المیزان در ذیل یکی از آیات سوره فُصِّلَت (ً فی أَیَّامٍ نَحِساتٍ)(1)ذکر شده است. از مجموع روایاتی که از اهل بیت اطهار رسیده است این مطلب استنباط می شود که این امور یا اساسا اثر ندارد و یا اگر هم اثر دارد توکل به خدا و شیعه واقعی، در عمل به این امور اعتنا نمی کند، اگر می خواهد به
1) 16 / فصلت.
مسافرت برود، صدقه بدهد، به خدا توکل کند، به اولیای خدا توسل بجوید و به هیچ یک از این امور اعتنا نکند. از همه بالاتر این است که شما ببینید در تاریخ پیغمبر و ائمه اطهار آیا یک دفعه هم اتفاق افتاده که خود آن ها به این مسائل عمل کنند؟! «سیره» یعنی چنین چیزهایی. آیا آن ها در منطق عملی خودشان از این جور امور استفاده کرده اند یا نه؟
در خراسان یک چیزی معروف است که من در بعضی از شهرستان های ایران دیده ام هست و در بعضی دیگر نیست و استاد بزرگوار ما مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی ریشه آن را به دست داد که این چه بوده و از کجا پیدا شده است. در ولایت ما به اصطلاح فریمان خیلی شایع بود و شاید هنوز هم هست که می گفتند: اگر شخصی بخواهد به مسافرت برود، چنانچه اول کسی که به او
بر می خورد سیّد باشد، این امر نحس است و او قطعا از آن سفر برنمی گردد، ولی اگر غربتی به او بر بخورد، این سفر سفر میمونی است. واقعا این جور معتقد بودند.
مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی گفت این یک ریشه ای دارد: در دوره بنی العباس، سادات را که بیچاره ها، اولاد پیغمبر، مخفی بودند در خانه هر کس گیر می آوردند، نه تنها خود آن ها بلکه تمام آن خاندان از بین می رفتند. کم کم این فکر برای مردم پیدا شد که سیّدِ نحسِ به این معناست، نحس سیاسی است نه نحس فلکی، یعنی یک سیّد در خانه هر کسی آمد او دیگر خانه خراب است. این نحس سیاسی کم کم در فکر مردم تبدیل به نحس تکوینی و فلکی شد. بعد بنی العباس هم که از بین رفتند، کم کم زن ها و بچه ها و مردم ساده لوح گفتند اصلاً سیّد نحس است خصوصا در مسافرت.
برای خود من اتفاق افتاد: سفر دوم یا سومی بود که می خواستم به قم بروم. از منزلمان که بیرون آمدیم سوار اسب شدم چون در دو فرسخی مهمان بودیم و از آنجا می خواستیم سوار ماشین بشویم و برویم. دوستان برای بدرقه آمده
بودند و ما هم در منزل با مرحومه والده و دیگران خداحافظی کردیم و آمدیم بیرون. خیلی هم علاقه داشتم که زودتر بیایم. سوار اسب که شدم یک وقت دیدم سیّدی از جلو دارد می آید. ایستادم. سیّد آمد جلوی اسب من را گرفت: می خواست از من بپرسد که شما که می روید به آن ده که اسمش رامان بود آیا از رامان یکسره می روید قم یا بر می گردید. گفتم: نه انشاءاللّه دیگر بر نمی گردم. با خود گفتم اگر این به گوش زن ها برسد که سیّد جلو آمده و بعد هم گفته انشاءاللّه که دیگر بر نمی گردی، محال است بگذارند من بروم. اما رفتم و برگشتم و حالا دارم با شما حرف می زنم، سی سال
هم از آن زمان می گذرد.
یک فرد مسلمان نباید فکر خودش را با این موهومات خسته کند. پس توکل برای چیست؟ ما، هم دم از توکل می زنیم، هم دم از توسّل و هم از گربه سیاه می ترسیم. آدمی که می گوید توکل و بالخصوص می گوید توسل و ولایت، دیگر نباید این حرف ها را بزند. آن که می گوید ولایت و توسل نباید به این مهملات اعتماد کند. پس هریک از این ها خودش یک اصلی است: غدر و نیرنگ و نیز استفاده از وهم ها در سیره پیغمبر اکرم مُلغی است(1)
1) مجموعه آثار، استاد شهید مطهری، جلد 16، ص 71 تا 74.
زمینه های تاریخی خرافات در ایران
برخی از باورها و اعتقادات بومی در ایران نتیجه آزمایش روزانه، خانوادگی، مذهبی و انفرادی و بازمانده و یادگارهایی از نژاد هند و ایرانی است و حتی بعضی از آن ها یادگارهای دوره ابتدایی بشر (مربوط به زمان کوچ خانواده آریایی به فلات ایران) است، مانند اعتقادات و افسانه های موجود درباره ماه، خورشید، اژدها، صحبت با جانوران و گیاهان و …(1)
برخی دیگر از باورهای خرافی در ایران را می توان ناشی از هجوم همسایگانی مانند کلده و آشور که در واقع مادر خرافات و جادو بودند، دانست.
1) هدایت، پیشین، ص 21.
این اقوام بیگانه با خداهای ترسناکشان همچنین باورهای مربوط به قربانی ها، سعد و نحس روزها، ساعت ها، تأثیر ستاره ها در سرنوشت انسان و غیره بر ایرانیان تأثیر بسزایی گذاشته اند.
مسأله قابل توجه آن است که ملل بیگانه نه تنها خرافات زیادی برای ایران آوردند، بلکه برای از بین بردن آثار ایران نیز کوشش نمودند تا آن چه را که اصل و ریشه ایرانی داشته، به صورت اجنبی درآورند به عنوان مثال، همان اسکندر یونانی که در ادبیات او را ملعون می نامیدند، بعد از اسلام صورت پیغمبر حق به جانب به خودش می گیرد.
هرگاه اسکندر و رستم را با یکدیگر مقایسه کنیم خواهیم دید که اغلب افسانه های جعلی که به اسکندر نسبت می دهند بی شباهت به داستان رستم
نامی نیست.(1)
به تعبیری سرزمین ایران کاروانسرایی بوده است که همه قافله های بشری مانند کلدانی، آشوری، یونانی، رومی، یهودی، ترک و مغول پی در پی در آن بار انداخته و یا با هم تماس و آمیزش داشته اند(2)و هر کدام به نوبه خود چیزی به آن افزوده اند.
با کمی اغماض از پاره ای تغییرات ناچیز می توان قرن چهارم و پنجم هجری را به راحتی یک نمونه جامعه قبیله ای دانست. در چنین جامعه ای انسان به تبع طرز تلقی اش از جهان، قادر به اصلاح نهادهای اجتماعی خود نیست، نهادها را
اصلاح ناپذیر می پندارد و خود را توانا به تغییرات در درون نظام های اجتماعی نمی بیند. در واقع، نظام های اجتماعی برای چنین جامعه ای از قبل تعیین شده اند و بشر موظف است که در آن، زندگی را به اجبار به سر برد.
حاکمیت اصلی در این جامعه به دست نیروهای مرموز و نامرئی و افسانه ای است. هم بروز آفات کشاورزی، خواست عناصر غیرانسانی و خارج از اراده انسان است و هم حاکمیت سیاسی افرادی چون محمود غزنوی و چنگیز خان مغول در نظام های سیاسی. از این منظر هم پیروزی محمود غزنوی در مرو بر امرای خراسان خواست خداوند بوده و هم شکست مسعود غزنوی در مرو به دست سلجوقیان به مشیّت او صورت پذیرفته است. جامعه، هر دوی این ها را خارج از قدرت خود و در نتیجه تجربه ناپذیر می کند. در این نظام معمولاً همگان
دست بسته تقدیرند. البته تقدیر به معنای عمیق خود که همه چیز براساس اراده خداوند است و از قوانین الهی پیروی می کند امری صحیح است، نکته اصلی این جاست که در فرهنگ قبیله ای، فرهنگ قضا و قدری معمولاً سیر جریان امور
اجتماعی را از حد تصرف خود خارج می بیند و معمولاً از کل مسئولیت فردی اجتماعی دست می کشد و اداره امور اجتماع را به دست عوامل ماورایی وا می گذارد. بنابراین فرد تلاشی در جهت تغییر امور نمی کند. چون تصوری نسبت به سودمندی آن ندارد، با اِعمال همین نظر در زمینه کارهای اجتماعی از فکر اصلاح آن ها خارج می شود و به تنبلی دل می سپارد و با ترک مسؤولیت و پرداختن
به سرنوشت و تقدیر محتوم از مسؤولیت پذیری و فکر و تعقل می گریزد.(1)
از این دوره به بعد است که فساد و انحطاط تدریجا در اصول طریقه های ملامت و فتوت و غیره راه می یابد و شیخان دروغ و فتوت داران پلید پدیدار می شوند و به فریبکاری می پردازند و آنچه تا آن زمان کمتر مجال ظهور و سبب وجود داشت، یعنی بی مایگی و کم سرمایگی، آشکار می گردد و بعضی عالم نمایان و اصحاب معجزات و بیّنات دعوی بی حجت و حوالت بی برهان می کنند و عوام گرفتار فقر و نامرادی نیز آن ها را پذیرا می شوند. (2)
به دیگر سخن، پریشانی و مشکلات روزافزونی که در قرون هفتم و هشتم هجری چون هجوم اقوام ترک و مغول، فقر تدریجی اقتصادی به علت شکوفایی تجارت ایتالیایی ها و بازرگانان شبه جزیره ایبری (اسپانیا و پرتغال)، رقابت محصولات غرب، تجزیه و تقسیم امپراطوری اسلام و غیره باعث شد تا علوم و فنون خفیه چون جَفْر، رَمْل، شعبده، سِحْر، تنجیم و تاریک اندیشی در ایران رونق بگیرد.
مغولان دریافتند که در عرصه سیاست به هم پیمانانی نیازمندند که مردم را بی حس و سرگرم کنند و به تسلیم و رضا وا دارند. از این رو به صوفیان روی آوردند و چون صوفیان نیز پیوسته به حمایت حکومت های مختلف محتاج بودند، نزدیکی این دو گروه میسر می گشت. در همین دوره است که به ویژه بازار
هنرنمایی داعیه داران مذهبی در تأسیس فرقه ها و دعوی مهدویت و نبوت و ولایت گرم است و علوم غریبه و طلسمات و علم اعداد و حروف رواج فراوان می یابد و حتی بعضی سلاطین برای تحقق خواست های خویش به طلسم و تعویذ، جادو و جنبل متوسل می شوند. به عنوان مثال: مردم قرن نهم، به این دلخوش بودند که قدرت تقدیر، رهبر حوادث است و نیروی شمشیر به خودی خود ارزشی ندارد و فقط در چنین شرایطی است که آدمی می تواند با تعمق و کوشش در پرورش نیروی مکاشفه روانی به کمک اعداد و حروف و با دلالت ستارگان به راز آینده دست یابد. در این اوضاع طبیعی است که منزلت کرامت های صوفیانه که در آن ایام جنبه عملی یافته بود و عامه را مجذوب و توجهشان را جلب می کرد، بالا رود. به همین دلیل، منزلت اجتماعی صوفیان به ویژه نزد امیران مغول و کلاً
نژاد ترک ترقی نمود.(1)
واقع امر این است که مغولان بیش از دیگران بدوی و خرافاتی بودند و عده ای از شاهان آن ها (غازان خان) از این علم اطلاع کامل داشته اند.(2)
مطالعه داستان ها نیز نشان می دهد که قبل از مغول مردم آرام بودند، ولی بعد از حمله آنان، تعادل فکری مردم به هم می خورد، قتل و غارت، کشت و کشتار، مردم را به قضای آسمانی معتقد می کند و از آن پس در داستان های عامیانه
دیوها، جادوگرها به صورت لکه ابر درمی آیند. در این دوره انحطاط و دروغ های شاخدار در داستان ها بسیار دیده می شود. (1)
از آن به بعد، در اذهان توده های مردم توجیهات عجیب و غریب پیشرفت و گسترش شگرفی پیدا می کند. در آثار باقیمانده از آن دوران تصوف عامه پسند، کرامات و معجزات اولیای سلسله ها و طرایق صوفیه اهمیت فوق العاده می یابد.
در این ادوار، رابطه و نسبتی میان واقعیت تاریخی زمانه با واقعیت عینی برقرار می شود. به بیانی دیگر، در اعصاری که خردگرایی در اذهان توده های مردم به زوال و رکود می گراید، میان پیشرفت توجیهات عجیب و غریب و حتی
1) پورافکاری، نصراللّه، جامعه شناسی عوام، اصفهان، 1354، 191.