جلسه 1391/03/09

بسم الله الرحمن الرحیم



القول في الجناية علي الاطراف و فيه مقاصد

موضوع: القول فی الجنایة علی الاطراف و فیه مقاصد:
تا کنون بحث ما راجع به دیه نفس بود،
ولی اینک بحث را در باره دیه اطراف و اعضا آغاز می کنیم، دیه اطراف، مانند دیه چشم، دیه گوش، دیه دست و دیه پا.
المقصد الأول: فی دیات الأعضاء
حضرت امام در ینجا مقاصدی را عنوان می کند که مقصد اولش راجع به دیات اعضا و اطراف است و ایشان دیات اعضا را یکا یک بیان می کند، ولی قبل از آنکه دیات اعضاء را بیان کنند، مثلاً دو چشم دیه کامل دارد، دو گوش دیه کامل دارد، قانون کلی است که هر چیزی که در انسان جفت است، دوتایش دیه کامل را دارد، اما آنچه در انسان تک است مانند بینی، او به تنهایی دیه کامل دارد.
بنابراین، آنجایی که دیه در شرع مقدس بیان شده باشد، مشکلی نداریم،اما مواردی داریم که در شرع بیان نشده، آنجا چه باید کرد؟
روایاتی که در شریعت اسلام داریم در آنها دیه ی بیست دو مورد معین شده، البته محقق هیجده مورد را می شمارد، ولی حضرت امام می فرماید بیست و دو مورد، آنجا که شرع مقدس دیه را مشخص کرده، مشکلی نیست چون مسئله روشن است.
اما آنجا که در روایات ما دیه ی برای آن مشخص نشده،چه باید کرد؟ مثلاً اگر کسی آب گرمی را روی سر انسانی بریزد به گونه ای که تمام موی سرش بریزد و دیگر هم نروید، در اینجا دیه کاملة است.
ولی اگر آب گرم روی سر کسی ریخت و تمام موی سرش هم ریخت، اما بعد از مدتی دوباره بروید، این در روایات نیست، این را چه کنیم؟ البته از این قبیل موارد خیلی زیاد داریم،که تنها بیست و دو موردش معین شده، در بقیه موارد چه کنیم؟ از طرفی هم در روایات داریم چیزی در جامعه نیست مگر اینکه حکم آن در اسلام است حتی أرش الخدش.
موارد منصوص
موارد منصوص عبارتند از:
1: الشعر، 2: العینان،3: الأنف،4: الأذنان، 5: الشفتان، 6: اللسان،
7: الأسنان، 8: العنق،
9: اللحیان،10:الیدان،11:الأصابع، 12: الظهر، 13: النخاع، 14: الثدیان، 15: الذکر، 16:الشفران،17: الالیتان، 18: الرجلان.
مرحوم خوئی شانزده مورد را ذکر کرده، حضرت امام بر اینها افزوده و تا بیست و دو مورد را گفته.
این موارد در روایات ما هست، مواردی که در روایات ما نیست مانند همان مثالی گفتیم چه کنیم؟
فقهای ما از زمان های گذشته، برای این موارد فرضیه ی دارند و می گویند همین انسانی که آب روی سرش ریختیم و موی سرش ریخت و بعداً رویید، فرض می کنیم که این انسان عبد است، اگر این بلا بر سرش نیامده بود، قیمتش چند بود؟ فرض کنید که قیمتش صد دینار بود، حالا که این بلا بر سرش آمده و موهای سرش ریخته، دو مرتبه روییده، قیمتش چند است؟ نود دینار (مثلاً)، فاصله اینها عشره است، حال این عشره را به کجا بسنجیم؟ در آن سه احتمال است.
ما باید دو جا را مطرح کنیم:
اولاً، آیا در روایات ما به چنین چیزی اشاره است، این طریقی که علمای ما گفته اند،در روایات ما به آن اشاره است، یا اینکه در رویات ما به آن اشاره نیست، بلکه علمای ما آن را به عنوان یک راه ممکن در آن زمان انتخاب کرده اند و عمل نموده اند؟
ثانیاً، اگر بنا شد که ما این راه را بگیریم، اگر سالمش صد دینار است و معیبش نود دینار است و فاصله آنها عشر است، این عشر را باید با چه بسنجیم، یا عشر را با دیه نفس بسنجیم، یا با دیه عضو، چون این دوتا با همدیگر فرق می کند، فرض کنید که دست انسانی را مجروح کرده اند،ولی جرحش در روایات نیست، می گویند این آدم را عبد فرض می کنیم که اگر صحیح باشد، قیمتش صد دینار است، و اگر معیب باشد، قیمتش نود دینار می باشد، تفاوت صحیح و معیب، عشر است، اگر ما عشر را با دیه نفس بسنجیم، باید به این آدم صد دینار بدهیم، چون دیه انسان در حقیقت هزار دینار است، باید ما همان صد دینار را بدهیم.
اما اگر به خود عضو بسنجیم، مثلاً ید واحد دیه اش خمسمأة (پانصد دینار)است، عشر آن را باید بدهیم، که می شود پنجاه دینار، این هم مشخص نیست، حتی احتمال دیگر هم در اینجا هست که آن را به چیز دیگر هم بسنجیم.
سه احتمال هست، یکی اینکه اگر این آدم سالم بود، قیمتش صد دینار بود، حالا که معیب است، پس قیمتش نود دینار است، پس تفاوت صحیح و معیب ده دینار است. پس ده دینار به او می دهند.
احتمال دوم اینکه عشر را با دیه نفس می سنجیم، باید صد دینار بدهیم.
احتمال سوم اینکه با دیه ید بسنجیم، باید پنجاه دینار بدهیم.
اولاً، این مشخص نیست که می گویند صحیح و معیب را در نظر می گیریم، آنگاه نسبت میان آن دوتا را می سنجیم،سپس نگاه می کنیم که منسوب الیه اش چیه، آیا خود این تفاوت را بدهیم یا نسبتش به دیه نفس در نظر بگیریم یا نسبتش به دیه عضو؟
این خودش یک اختلافی است.
ثانیاً، وقتی انسان روایات را می خواند، می بیند که اصلاً در این روایات به این طریقی که آقایان انتخاب کرده اند اشاره ای نیست.
روایات
1:روی سماعة عن أبی عبدالله(علیه السلام): «فی الرّجل الواحدة نصف الدیة و فی الأُذن نصف الدیة إذا قطعها من أصلها و إذا قطع طرفها ففیها قیمة عدل و...، » الوسائل: 19 ، الباب 1من أبواب دیات الأعضاء ، الحدیث7.
2: روی العیاشی فی تفسیره عن ابن سنان عن أبی عبدالله (علیه السلام) فی حدیث: «قضی أمیر المؤمنین(علیه السلام) فی دیة الأنف... إلی أن قال: و ما کان من ذلک من جروح أو تنکل فیحکم به ذو عدل منکم یعنی به الإمام – امام باید معین کند-، قال:« و من لم یحکم بما أنزل الله فأولئک هم الکافرون» الوسائل: 19 ، الباب 1من أبواب دیات الأعضاء ، الحدیث14.
اصلاً در این روایات، اشاره به این طریق نیست، با اینکه این طریق در میان علمای ما - از زمان شیخ طوسی تا زمان حضرت امام خمینی- مشهور است و همه می گویند یحسب عبداً و یحسب حرّاً، نسبت را می گیریم، اما اینکه این نسببت را با چه می سنجیم، خودش یک مسئله ی جداگانه ای است.
اما روایات را که می بینیم، می گویند در فی ما لا نصّ فیه،حکم امام عادل، یعنی امرش به دست امام عادل است
اما در بعضی از جاها به جای عدل، حکومت آمده است.
و أما الثانی: أعنی الحکومة فقد وردت فی روایة عن الصدوق باسناده عن أبان و قال ان فی روایته:« الجائفة ما وقعت فی الجوف لیس لصاحبها قصاص إلّا الحکومة- جائفه خطرناک است، اگر کسی چاقو زده و به مخ طرف رسیده یا به شکم رسیده، در اینجا قصاص نیست، چون انداه زاش مشخص نیست، ممکن است او دو سانتی متر زده باشد، شما در موقع قصاص، سه سانتی متر بزنید، ممکن است مال او قتاله نباشد، اما مال شما قتاله باشد.-- و المنقلة تنقل منها العظام و لیس فیها قصاص إلا الحکومة». الوسائل: 19 ، الباب 16 من أبواب قصاص الطرف ، الحدیث1. در اینجا تعبیر به حکومت کرده، در بخش اول عدل است، در بخش دوم حکومت است.
ولی در بعضی از روایات کلمه ی أرش آمد است.
فقد ورد فیما رواه إسحاق بن عمار عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال:« میّت قطع رأسه- اگر یک انسانی بمیرد و سرش را قطع کنند، دیه مال ورثه نیست، از جاهایی که انسان می فهمد که ملکیت در اسلام اعم از ملکیت در عرف است، اگر کسی سرش را ببرند، اسلام می گوید این ملک خود میت است و حال آنکه میت هیچگونه تصرفی ندارد، البته اگر قرضی داشته باشد، قرضش را می دهند، این گونه عناوین را داریم- قال: علیه الدیة ، قلت: فمن یأخذ دیته؟ قال: الإمام هذا لله ، و إن قطعت یمینه أو شیء من جوارحه فعلیه الأرش للإمام» الوسائل: 19 ، الباب 24 من أبواب دیات الأعضاء ، الحدیث3.
کلماتی که در این موراد وارد شده، سه کلمه است:
الف: الأرش، ب: الحکومة، ج: العدل، هیچکدام از این سه تا ناظر به این طریق نیست، این طریق سه مشکل دارد، مشکل اول این است که اصلاً در عصر حاضر این راه عملی نیست، چون نزدیک دویست سال است که خرید و فروش برده در دنیا ممنوع است، منتها به تدریج همگانی شده است، فلذا الآن برده ای در کار نیست که تا او را صحیح و معیب فرض کنیم و با او بسنجیم.
ثانیاً، مشکل در آن نسبت است، حالا که فاصله شان ده دینار است، آیا ده دینار بدهیم یا بسنجیم با دیه نفس، یا بسنجیم با دیه عضو؟
ثالثاً، این روایات اصلاً ناظر به این طریق نیست.
متن تحریر الوسیلة
اعلم أنّ کلّ ما لا تقدیر فیه شرعاً ففیه الأرش المسّمی بالحکومة، فیفرض الحرّ عبداً قابلاً للتقویم و یقوّم صحیحه و معیبه و یؤخذ الأرش، و لا بدّ من ملاحظة خصوصیات الصحیح و المعیب حتّی کونه معیباً فی أمد- فرض کنید بر سر طرف آب ریخت و همه موی سرش از بین رفت و تا یکسال هم در نیامد، بعد از یکسال در آمد، جاهایی هم فاصله واقع شده آن را هم در نظر می گیریم- کما فی شعر الرأس الذی ینبت فی مدة، و أمّا التقدیر ففی موارد.
حضرت امام منصوص را یکی یکی بیان می کند، ولی ما انتظار داشتیم که حضرت ایشان در اینجا بیشتر وارد بشوند، چون احاطه ی ایشان به شرائط زمان و مکان بیش از دیگران است، مرحوم محقق در آن زمان بوده، دیگران در زمان دیرینه، ایشان در زمان حاضر زندگی می کند و این راه را پیش نهاد می کند که نه با روایات مطابق است و نه قابل پیاده شدن است و نه روشن است که ارش را چه رقم بگیریم، خود تفاوت را بدهیم یا با نفس بسنجیم یا به عضو؟
دیدگاه آیة الله خوئی
ولی در اینجا راه دوم است، راه دوم را مرحوم آیة الله خوئی بیان کرده، راه دوم این است که یک هیأت منصفه ی را معین می کنند و می گویند این آدم این مقدار جنایت کرده است، چه مقدار باید دیه بپردازد، ایشان می گوید بعضی از روایات ناظر به همین است، مانند روایت عبد الله بن سنان
روایت عبد الله بن سنان
1: محمد بن علیّ بن الحسین باسناده عن ابن المغیرة، عن عبد الله بن سنان، عن أبی عبد الله علیه السلام: قال:« دیة الید إذا قطعت خمسون من الإبل، و ما کان جروحاً دون الاصطلام- یعنی از ریشه قطع کند، به آن می گویند: اصطلام، اگر از ریشه قطع کند، معلوم است که دیه اش پانصد دینار است، اما اگر مجروح کرده ولی از ریشه قطع نکرده، در اینجا می فرماید- فیحکم به ذوا عدل منکم- دو نفر آدم عادل را بیاورند و طبق نظر آنها عمل کنند، یعنی هر چه آنان گفت، همان را بپردازند- و من لم یحکم بما أنزل الله فاؤلئک هم الکافرون» الوسائل: ج 19، الباب 9 من أبواب الشّجاج و الجراح، الحدیث 1،
مرحوم آیة الله خوئی این راه را پیشنهاد کرده، و من فکر می کنم که روایات پیشین هم همین راه را نشان می دهد،و این راه یک راه عقلی است و هم قاضی می تواند به این راه عمل کند و هم سر و صدا دیگران بلند نمی شود.
راه سوم
بعضی در اینجا یک راه سومی را پیشنهاد می کنند و می گویند منافعی را که ازدست داده است، آن را در نظر می گیرند، آدمی را دستش را مجروح کرده اند و باید یکسال دستش در کج باشد، منافع از دست داده را در نظر می گیرند، این راه خوب است، اما کلیت ندارد، چرا؟ فرض کنید کسی صورت دیگری را خدشه دار کرده، در اینجا فقط به زیبائی او لطمه زده و الا از کارش باز نمانده، راه سوم، راه خوب است، اما در جایی که اعضای دارای منافع باشد، فرض کنید کسی است که با چشمش کار می کند، اگر کاری کردند که این آدم نتواند تا شش ماه مطالعه کند، شش ماه از منافعش از بین رفته، حساب منافع، حساب خوبی است، اما همه جا کار ساز نیست، مانند جایی که فقط ضرر به زیبائی انسان می زند، مثلاً به صورت طرف خدشه وارد کرده، به گونه ای که صورتش ناموزون شده، اینجا منافعی در کار نیست.

بالأخرة من به این نتیجه رسیدم که هر سه راه، راه خوبی است، هم اولی که قدما گفته اند و حضرت امام همان را پذیرفته- البته در جایی که امکان دارد- راه دوم هم راه خوب است و ظاهراً روایات هم راه دوم را می گوید، نه تنها روایت عبد الله بن سنان، بلکه سایر روایات نیز همان راه دوم را می گویند، و آن اینکه انسان های عادل و آشنا وخبره، یک دیه ای را مشخص می کنند و پرنده را مختومه اعلام می کنند.
راه سوم هم منافع فائته را در نظر می گیرند:
الرجوع إلی أهل الخبرة من الإطبّاء و غیرهم لیقدروا نسبة العجز إلی النفس، و هذا المعمول فی تعیین مقدار التعویق عند المعوّقین، مثلاً یقولون: فلان معوّق بنسبة الربع أو الثلث و هکذا.
و لکنّه یتمّ فی أعضاء التی لها مدخلیة فی القدرة و العجز، و لا یتمّ فیما له فی کمال الإنسان و جماله، مثلاً لو کوی وجنته- داغ کرد صورت کسی را – بحدیدة محماة، فسوف یوجد فی وجهه نقطة سوداء تؤثر فی جمال الإنسان، فکیف یمکن لنا تقدیر أرشه، علی حسب عجزه إلی الناس، و المفروض أنّه لا دخل له فی العجز و القدرة، و الذی یمکن أن یقال: أنّ علی القاضی اتّباع أحد هذه الطریق أو غیرها إلی تعیین الأرش و الحکومة حتّی لا یذهب دم مسلم و کماله و جماله هدراً، و الله العالم.
خلاصه ما تا کنون سه راه را ارائه دادیم،یا راه قدما را انتخاب می کنیم، یا راه دوم را انتخاب را، و یا راه سوم را تا خون مسلمان هدر نرود.
راه دوم و سوم راه خوبی است، راه اول که قدما گفته اند در زمان خودش خوب بوده، چون در آن زمان هم عبدی بوده و هم امه ای، ولی در زمان ما خبری از عبد و امه نیست، پس مسئله سالبه به انتفاء موضوع است.