جلسه 1390/11/25

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم جايي كه يك نفر، دست جماعتي را قطع كند

موضوع: حکم جایی که یک نفر، دست جماعتی را قطع کند
المسألة السابعة: «لو قطع أی جماعة علی التعاقب، الخ»
هرگاه یک نفر، دست پنج نفر را قطع کند، یعنی اگر از هر کدام یک دستی را قطع کند، و حال آنکه سرمایه ی خودش دوتا دست و دوتا پاست، حکمش چیست؟
در اینجا دست راستش را در مقابل «مجنی علیه اولی» می دهد، دست چپ را هم در مقابل دومی (مجنی علیه دومی)، پای راست را هم در مقابل سومی، پای چپ را در مقابل چهارمی، برای پنجمی سرمایه ای ندارد، چون جانش را نمی تواند فدای اعضاء کند ،قهراً در مقابل پنجمی باید دیه بپردازد، قانون کلی است که هر کجا قصاص ممکن نباشد، تبدیل به دیه می شود:
متن تحریر الوسیلـة
لو قطع أیدی جماعة علی التعاقب قطعت یداه و رجلاه بالأول فالأول، و علیه للباقین الدّیة، و لو قطع فاقد الیدین و الرّجلین ید شخص أو رجله فعلیه الدّیة.
اگر یک آدمی است که از اول نه دست دارد و نه پا، دست کسی را قطع کند، آنجا هم دیه است، هردو فرع تحت یک قاعده داخل است، یعنی هر کجا که قصاص ممکن نباشد، تبدیل به دیه می شود.
المسألة الثامنة
مسئله هشتم مربوط است به شجاج، در لغت عرب گاهی می گویند شجاج و گاهی می گویند شجّة، هر نوع جنایتی که بر صورت و بر سر انجام بگیرد، در لغت عرب به آن می گویند:« الشجاج و الشجة»، بنابراین، شجاج و شجّة، مال شکم، پشت و پا نیست، بلکه مربوط به صورت و سر است، اتفاقاً در اینجا ایشان برای «شجّة» اقسام پنجگانه بیان می کند.
خلاصه در این مسئله هشتم بحث در این است که اگر کسی بر سر یا صورت دیگری جنایت وارد کند، در مقام قصاص طول و عرض مطرح است، یعنی اینکه چند ملی متر، یا چند سانتی متر است، هم از نظر طول و هم از نظر عرض، باید محاسبه بشود، مثلاً با چاقو به صورت دیگری زده، باید ببینیم که چند ملی متر و یا چند سانتی متر است،به همان مقدار قصاص می شود، آیا در طول هم هست یا نه، عمق را هم در نظر بگیریم یا نه؟
جایی که یک نفر جنایت بر سر یا بر صورت کسی وارد کند و جناتیش از قبیل شجاج و شجّ باشد، یعنی بر صورت و سر باشد، در مقام قصاص حتماً طول و عرض مطرح است، یعنی اینکه چند ملی متر است طولاً، به همان مقدار قصاص می شود، چند متر است عرضاً، به همان مقدار قصاص می شود.
آیا در قصاص عمق هم محاسبه می شود یا نه؟
آیا در قصاص «شجاج» عمق هم مطرح است یا نه؟ در اینجا دو قول است:
1: گروهی می گویند عمق مطرح است، یعنی حتماً باید عمق را در نظر بگیریم، اگر عمق ضربه ای که بر «مجنی علیه» وارد کرده دو ملی متر یا سه ملی متر است، ما نیز در مقام قصاص باید همان مقدار جا باز کنیم.
2: گروهی می گویند در قصاص سر و صورت فقط طول و عرض مطرح است نه عمق.
پس ما هردو قول را نقل کردیم، یکی از اقوال مربوط به شافعیه است، قول دیگر مربوط به محقق می باشد، اینها دو گروه هستند، گروهی می گویند فقط عرض و طول مطرح است نه عمق، گروه دیگر می گویند هر سه مطرح است، یعنی هم طول و عرض مطرح است و هم عمق.
دیدگاه حضرت امام (ره) در قصاص شجاج
حضرت امام در اینجا یک ابتکاری دارد و می فرماید در سه جنایت هم عرض و طول مطرح است و هم عمق مطرح می باشد، اما در دو جنایت فقط طول و عرض مطرح است نه عمق، چون اگر عمق را مطرح کنیم، اندازه گیری نمی شود، ممکن است از حد تجاوز کنیم.
باید بینیم که آن پنج جنایت کدام است که در سه تای آن هم عرض و طول مطرح است و هم عمق، اما در دوتای دیگرش فقط عرض و طول مطرح است نه عمق، چون عمق خطرناک است، یعنی اگر بخواهیم عمق را هم در نظر بگیریم خطرناک است و آن جایی است که «مجنی علیه» چاق باشد، یعنی سر و صورتش گوشتی باشد، اما جانی لاغر باشد، اگر عمق آن را در نظر بگیریم، ممکن است از حد تجاوز کند، آن پنج جنایت عبارتند از:
1: الحارصة، حارصه این است که پوست صورت یا سر را بکند، مثلاً با چیزی به صورت دیگری زده، به گونه ای که پوست صورتش کنده شده است.
2: الدامیة، دامیه، از کلمه ی «دم» مشتق است، یعنی ضربه ای که به صورت یا سر دیگری وارد کرده، از پوست تجاوز کرده و به گوشت رسیده و کمی خون آمده، منتها لحم و گوشتش خیلی کم است.
3: المتلاحمة، متلاحمه از کلمه ی « لحم» مشتق است، یعنی هم پوست را کنده و هم گوشت را ، منتها نه کم بلکه زیاد، یعنی گوشت را با چاقو و یا چیز دیگر برداشته، مقدار زیادی گوشت را برداشته، ولی در عین حال هنوز کمی از گوشت باقی مانده، چرا؟ چون اگر آن مقدار کم هم نباشد، می رسد به آن پوستی که روی استخوان است، گوشت را کنده، حسابی هم کنده، اما نه آن مقداری که پوست استخوان خودش را نشان بدهد.
4: السمحاق، «سمحاق» این است که پوست را کنده، مقداری از گوشت را کنده، گوشت را هم حسابی کنده، به سمحاق رسیده، سمحاق به آن پوست ظریفی می گویند که روی استخوان را پوشانده است، اما به آن جلد و پوست استخوان صدمه ای وارد نکرده است.
5: الموضحة، کلمه ی «موضحة» به معنای آشکار کننده است، یعنی آنچنان ضربه ای به «مجنی علیه» وارد کرده که حتی آن پوست روی استخوان را هم کنده و استخوان کاملاً لخت شده و چیزی از پوست روی آن باقی نمانده است، «الموضحة»، یعنی آشکار می کند استخوان را.
البته این پنج اصطلاح را که من معنا کردم، بعضی از فقها به گونه ی دیگر هم معنا کرده اند، ولی معمولاً فقهای ما این پنج اصطلاح را همان گونه که من معنا کردم، معنا می کنند.
ابتکار حضرت امام (ره)
حضرت امام (ره) معتقد است که در مقام قصاص نسبت به سه تای اول هم عرض مطرح است و هم طول و عمق، حتی اگر «مجنی علیه» چاق است و جانی لاغر، در آنجا خطرناک نیست، پوست او را می کنیم، هرچند که یکی پوست کلفت و دیگری پوست نازک باشد، فرض کنید جانی پوست کلفت است،مشکلی نیست و به جایی ضرر نمی زند.
در دومی که «دامیه» باشد، باز هم خطری ندارد، فلذا عمق را نیز در نظر می گیریم، در سومی که «متلاحمه» است، باز هم عمق را در نظر می گیریم، چون خطرناک نیست، زیرا از این مرز به مرز دیگر تجاوز نمی کند.
اما در «سمحاق» نمی توانیم عمق را در نظر بگیریم، مثلاً جانی به اندازه ی جنایت کرده که فقط پوست روی استخوان باقی مانده، در اینجا اگر ما بخواهیم جانی را همان گونه قصاص کنیم، ممکن است چاقوی ما حتی به آن پوستی که روی استخوان است اصابت کند و آن پوست را هم از بین ببرد، هر چند ممکن است در عالم پزشکی امروز کاری کنند که تجاوز نکند و دقیقاً به مقدار خودش قصاص کند، ولی در آن زمان این گونه پیشرفت های طبی و پزشکی نبوده است.
خلاصه در سمحاق نمی توانیم عمق را در نظر بگیریم، چون چه بسا که از حد تجاوز کند، همچنین در «الموضحة» هم در مقام قصاص نمی توانیم عمق را در نظر بگیریم، چون ممکن است هم پوست روی استخوان کنده بشود و هم به خود استخوان برسد.
متن تحریر الوسیلة
«یعتبر فی الشجاج التساوی بالمساحة طولا و عرضاً ، قالو و لا یعتبر عمقاً و نزولاً ، بل یعتبر حصول اسم الشجة ، و فیه تأمل و إشکال و الوجه التساوی مع الإمکان و لو زاد من غیر عمد فعلیه الأرش ، و لو لم یکن إلا بالنقص لا یعبد ثبوت الأرش فی الزائد علی تأمل ، هذا فی الحارصة و الدامیة و المتلاحمة ، و أما فی السمحاق و الموضحة فالظاهر عدم اعتبار التساوی فی العمق ، فیقتص المهزول من السمین إلی تحقق السمحاق و الموضحة».
در هر حال گروهی می گویند عمق مطرح نیست، گروه دیگر می گویند عمق مطرح است، حضرت امام می فرماید باید عمق هم مطرح باشد.
بله! اگر موقعیت یک عضو به گونه ای است که اگر بخواهیم صد در صد حق خود را بگیریم امکان پذیر نیست،در اینجا آن مقداری که ممکن است حق خود را می گیریم و نسبت به بقیه ارش می گیریم نه اینکه قصاص کنیم، آنگاه می فرماید:« هذا فی الحارصة و الدامیة و المتلاحمة»
در این سه تا بعید نیست که بگوییم هم طول و عرض مطرح است و هم عمق،
ولی اگر قصاص ممکن نشد، به گونه ای که اگر بخواهیم حق خود استیفا کنیم باید تجاوز کنیم، آنجا که امکان نیست در مقابل آن ارش می گیریم.
چرا؟ چون خطرناک است، «سمحاق» این است که به قدری برویم تا فقط پوست بماند، ممکن است «مجنی علیه» چاق باشد و جانی لاغر، اگر بخواهید دو ملی متر بروید، ممکن است به پوست برسد ولذا می گوییم عمق لازم نیست.
همچنین است موضحة، بگوییم به جای برسیم که فقط پوست را بکنیم،(یعنی پوست استخوان) و صدمه ای به استخوان وارد نشود، این نمی شود، چون ممکن است «مجنی علیه» چاق باشد و جانی لاغر، اگر بخواهید حق خود را صد درصد بگیرید، ممکن است به استخوان برسد و استخوان هم آسیب ببیند.
بیان استاد سبحانی
ما عرض می کنیم این فرمایش حضرت امام و سایر فقها فقط نسبت به صورت خوب است نه نسبت به سر، چرا فقط نسبت به صورت خوب است نه نسبت به سر؟ چون در سر بین استخوان و پوست چندان فاصله ای در کار نیست، تمام این فرمایشات در صورت و پیشانی خوب است، اما اگر بخواهیم نسبت به سر هم این مراحل را طی کنیم، ممکن است این مراحل باشد، ولی خیلی مشکل است، مثلاً «دامیة» باشد، اما به متلاحمه نرسد، سر خیلی ظریف تر است.
بله! در صورت همه ی اینها امکان پذیر است.
نکتة: «و هناک نکتة نلفت نظر الدارس- دارس، یعنی آنکس که بررسی می کند- إلیها و هی: أنّ الشجاج یطلق علی الجرح فی الرأس و الوجه و اعتبار العمق فی الرأس یحتاج إلی دقة لعدم وجود اللحم الغلیظ فی الرأس، نعم اعتباره فی الوجه واضح، و الله العالم».
المسألة التاسعة:
«لا یثبت القصاص فیما فیه تغریر بنفس أو طرف، الخ»
مسئله ی نهم در باره این است که در کجا قصاص است و در کجا قصاص نیست، اینکه می گویند:« و فی الجروح قصاص»، جای قصاص کجاست؟
باید در اینجا یک ضابطه ای را ارائه بدهیم، ضابطه این است که هر کجا تغریر باشد، یعنی احتمال این است که قصاص خطرناک باشد، مسئله ی قبلی ربطی به خطرناکی نداشت، بلکه می گفت ممکن است شما از حد تجاوز کنید بدون اینکه تغریری در کار بوده باشد، ولی در اینجا اگر بخواهیم قصاص کنیم تغریر است، زیرا چه بسا احتمال دارد که طرف از بین برود، ولذا میزان در قصاص این است که هر کجا در قصاص احتمال کشتن شدن طرف است، آنجا قصاص اعضاء تبدیل به دیه می شود.
بله! اگر واقعاً تغریر نباشد، آنجا قصاص است، پس فرق این مسئله با مسئله قبلی روشن است، مسئله قبلی در جایی است که اندازه گیری ممکن است یا ممکن نیست، اگر از اندازه تجاوز کنیم، ضرری به نفس نمی زند، ولی در اینجا ضرر به نفس می زند ولذا فقیه باید تشخیص بدهد که کجا تغریر است و کجا تغریر نیست، این بستگی دارد که آقایان چهار اصطلاح را حفظ کنند در برخی از این چهار اصطلاح قصاص است و در برخی دیگر قصاص نیست و آن چهار اصطلاح عبارتند از:
1:الهاشمة، و هی الّتی تهشم العظم و تکسره.
المسألة التاسعة، کدام قصاص است که خطرناک است، کدام قصاص است که خطرناک نیست، اول این چهار اصطلاح را بخوانیم:
الهاشمة، «هاشمه» این است که استخوان را بشکند، مثلا جانی استخوان دست مرا شکسته، آیا من می توانم استخوان دست او را قصاصاً بشکنم، یا در استخوان قصاص نیست؟
2: المنقلة، و هی الّتی تنقل العظم من الموضع الّذی خلقه تعالی فیه إلی موضع آخر.
«منقله» این است که استخوان ها را جا به جا کند.
3: المأمومة، و هی الّتی تبلغ أمّ الدماغ
مأمومه،
به «أمّ الدماغ» می گویند:« أم»، یعنی مادر و ریشه، اساس انسان و ریشه انسان در دماغش است، کسی (زید مثلاً) دیگری را(عمرو) به گونه ای با چاقو زده که به امّ الدماغ رسیده، یعنی به مغز، آیا این قابل قصاص است یا نه؟
4: الجائفة، و هی الّتی تصل الجوف أو رمیة و لا تختص بما یدخل جوف الدماغ بل نعم الداخل فی الصدر و البطن.
«جائفه» مربوط به سر نیست، بلکه با نیزه به شکم طرف زده، یا به روده و کبد یا بر جای دیگر زده، یعنی ایجاد زخم کرده است.
حضرت امام (ره) می فرماید:
ایشان در این مسئله دو فرع را بیان می کند: فرع اول
فرع اول این است که هر کجا که تغریر نفس باشد که اگر بخواهیم قصاص کنیم ممکن است طرف (جانی) بمیرد، آنجا قصاص نیست. البته فرع اول سه قید دارد، در سه جا نمی شود قصاص کرد، یکی در جایی که اگر قصاص کنیم، طرف کشته می شود،
دیگر اینکه اگر قصاص کنیم، عضو دیگر از بین می رود، هر چند جانش محفوظ است، ولی عضو دیگر از بین می رود.
سوم اینکه اگر قصاص کنیم، قابل کنترل نیست، بلکه کم و زیاد می شود کرد، یعنی یا کمی بیشتر می شود یا کمتر، در اینجا نمی توانیم قصاص کنیم، اما در غیر این سه صورت ما می توانیم قصاص کنیم.
متن تحریر الوسیلة:
«لا یثبت القصاص فیما فیه تغریر بنفس أو طرف، وکذا فیما لا یمکن الاستیفاء بلا زیادة و نقیصة کالجائفة و المأمومة ، و یثبت فی کل جرح لا تغریر فی أخذه بالنفس و بالطرف و کانت السلامة معه غالبة فیثبت فی الحارصة و المتلاحمة و السمحاق و الموضحة و لا یثبت فی الهاشمة و لا المنقلة و لا لکسر شیء من العظام ، و فی روایة صحیحة إثبات القود فی السن و الذراع ، إذا کسرا عمداً. و العامل بها قلیل»
یعنی اگر ما قصاص کنیم کشته می شود یا ممکن است عضو دیگرش از بین برود، سوم: و «کذا ما لا یمکن الإسیتفاء بلا زیادة و نقصیة»
امام مثال می زند و می گوید: «کالجائفة و المأمومة»، جائفه، شکم را می گویند، این قابل کم و زیاد شدنی نیست، اما «مأمومة» خیلی خطرناکتر از این است، چون «أمّ الدماغ» است، خون ریزی مغزی می کند، طرف از بین می رود، باید دومی مثال بزنیم به جایی که تغریر نفس است، اما در «جائفه « تغریر نفس نیست ولی نمی شود کم و زیاد کرد: «کالجائفة و المأمومة».