جلسه 1390/03/07

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: اقسام قتل تسبیبی

 همان گونه که بیان شد، تسبیب بر چهار قسم می باشد، قسم اول این است که خود جانی مستقلاً و بدون همکاری و کمک دیگری سبب قتل است، قسم دوم این است که تنها جانی سبب قتل نیست بلکه فعل «مجنی علیه» هم ضمیمه به فعل جانی می شود و دوتای سبب قتل می شوند، پس در اولی جانی تنها بود، ولی در دومی جانی با همکاری و کمک «مجنی علیه» سبب قتل می شوند.

فروع سه گانه

 حضرت امام در اینجا سه فرع را مطرح می کند که هر سه فرع قریب الأفق هستند هر چند با هم فرق دارند.

 در فرع اول جانی یک غذای سمی را پیش مجنی علیه می گذارد و او هم می خورد، در حقیقت فعل جانی تقدیم عذا و فعل «مجنی علیه» اکل است.

 در فرع اول جانی سکوت مطلق می کند، ولی در فرع دومی سم را توصیف می کند، ولی هردو مشترکند در اینکه سم قاتل است.

 در سومی سم قاتل نیست، اتفاقاً سبب قتل شده است، هر سه فرع به همدیگر نزدیکند، با این تفاوت که در فرع اول و دوم، سم قاتل و کشنده است، اما در فرع سوم، سم قاتل نیست.

بررسی فرع اول

 لو قدّمه له طعاماً مسموماً بما یقتل مثله غالباً أو قصد قتله به.

  در اینجا جانی اصلاً صحبت نمی کند فقط غذای مسموم را در اختیار مجنی علیه می گذارد، بر خلاف فرع بعدی، چون در فرع بعدی علم است و آشنائی« لو قدّمه له طعاماً مسموماً بما یقتل مثله غالباً»، فعل قتالة است، «أو قصد قتله به». یا اینکه قصد قتل طرف را دارد.

  فلو لم یعلم الحال فأکل و مات فعلیه القود، و لا أثر لمباشرة المجنی علیه، و کذا الحال لو کان المجنی علیه غیر ممیّز، سواء خلطه بطعام نفسه و قدّم إلیه، أو أهداه أو خلطه بطعام الآکل.

  لو قدّمه له طعاماً مسموماً بما یقتل مثله غالباً فأکل الجاهل فمات.

 معلوم است که این قود و قصاص دارد، چرا؟ اگر قصد قتل را دارد، همان قصدش کافی است که این قتل از قبیل قتل عمد باشد، اگر قصد قتل را ندارد، آلت قاتل است و ما گفتیم که میزان در عمد این است که یا سبب قتالة باشد یا طرف قصدش قتل باشد

 لو قدّمه له طعاماً مسموماً بما یقتل مثله غالباً. منتها آکل عالم است بر اینکه این غذا مسموم است.

  أو قصد قتله به، فلو لم یعلم الحال، دلیل بر این است که در اولی آکل عالم است. اما اگر آکل نداند که این غذا مسموم است و بخورد، فعلیه القود.

  چرا؟ چون آیا آلت قتالة است یا قصد قتل دارد.

 بعضی ها در اینجا مناقشه می کنند و می گویند درست است که جانی یک غذای مسموم را در اختیار آکل نهاده، ولی جانی در این مسئله تنها نیست، بلکه خوردن او هم جزء سبب است، در حقیقت فعل «مجنی علیه» به فعل جانی ضمیمه شده است، جانی غذا را در مقابل مجنی علیه نهاده، او غذای مسموم را خورده، «فالعلة مرکب من فعل الجانی و فعل المجنی علیه».

 البته این مناقشه یک مناقشه بی جاست، چون قانون کلی همیشه در این گونه موارد این است که باید دید سبب اقوی است یا مباشر؟ مباشر در اینجا جاهل است، یعنی نمی داند که این غذا مسموم است، قهراً سبب در اینجا اقوی است، اگر این مناقشه درست باشد، باید در خیلی از جاها قود و قصاص نباشد، چون غالباً ظالمین همیشه غذای مسمومی را در اختیار مظلوم می گذارد و او هم می خورد، بگوییم اصلاً ضمانی نیست، این معنا ندارد، قاعده ی «المباشر أقوی و السبب أقوی» در اینجا جاری است و در ما نحن فیه سبب اقوی است و لذا می فرماید: و لو لم یعلم الحال فمات فعلیه القود و لا أثر لمباشرة المجنی علیه، و کذا الحال اگر غذای مسموم را در اختیار بچه ی غیر ممیز نهاد،در این صورت به طریق اولی سبب اقوی است. باز ممیز یکنوع تشخیص دارد و موقع غذا می فهمد که این سمی است یا سمی نیست، اما بچه ی غیر ممیز مانند بچه ای یک ساله و دو ساله هیچ نوع تمییزی ندارد.

چکیده ی مطلب

 خلاصه مطلب این است که اگر جانی عالم است و «مجنی علیه» جاهل، مسلماً در اینجا سبب اقوی است نه مباشر، و این قتل از قبیل قتل عمد شمرده می شود، من غیر فرق بین اینکه «مجنی علیه» مکلف باشد یا غیر مکلف، ممیز باشد یا غیر ممیز. در نحوه خوراندن هم فرق نیست، یعنی گاه غذای خودم را مسموم می کنم و در اختیار او قرار می دهم و گاهی غذای او را مسموم می کنم و او می خورد و گاهی غذای مسموم خودم را با غذای مسموم او مخلوط می کنم، این نوع ابزار و ادوات در مسئله فرق نمی کند.

قانون کلی چیست؟

  قانون کلی این است که: إذا کان الجانی عالماً و المجنی علیه جاهلاً، و جانی می داند که آلت قتالة است یا قصد قتل او را دارد، در اینجا جانی قود و قصاص دارد بدون اینکه بر گردن مجنی علیه چیزی باشد. این فرع اول بود و در این فرع هیچ نوع علمی در کار نیست، یعنی «مجنی علیه» اصلاً عالم نیست.

بررسی فرع دوم

 در فرع دوم گاهی از اوقات علم است، فرق این مسئله با مسئله بعدی این است که در اینجا «مجنی علیه» هیچ نوع آگاهی ندارد، اما در فرع بعدی گاهی «مجنی علیه» اطلاع دارد، یعنی در بعضی از صور عالم است، یعنی در مسئله هفدهم گاهی از اوقات مجنی علیه عالم است بر اینکه این غذا مسموم است.

متن مسئله هفدهم

 المسألة السابعة عشر: لو قدّم طعاماً مسموماً مع علم الآکل بأن فیه سمّاً قاتلاً فأکل متعمداً و عن اختیار فلا قود و لا دیة، امام این دو فرع ر ا دو مسئله کرده، در اولی آکل جاهل است و در دومی آکل در بعضی از صور عالم است.

  لو قدّم طعاماً مسموماً مع علم الآکل بأنّ فیه سمّاً قاتلاً فأکل و عن اختیار فلا قود و لا دیة، چرا؟ چون در اینجا مباشر اقوی است و می داند که این غذا مسموم است و در عین حال آن را می خورد.

 و لو قال کذباً أنّ فیه سمّاً غیر قاتل و فیه علاج لکذا فأکله فمات فعلیه القود، به مجنی علیه می گوید این غذا هر چند سم دارد، ولی سمش کشنده نیست بلکه برای پا دردی یا سایر امراض مفید هم می باشد.

 پس فرق این مسئله با مسئله قبلی روشن است، چون در مسئله قبلی مجنی علیه جاهل مطلق بود، اما در اینجا عالم است، در اولی عالم است که این مسموم است، حالا از کجا علم پیدا کرده؟ معلوم نیست، ولی در دومی خود جانی می گوید این سم دارد،اما سمش کشنده نیست بلکه برای بعضی از امراض مفید هم است، اما خود جانی می داند که این سم کشنده است، این را به این منظور می گوید که این آدم بخورد، مسلماً در اینجا هم قصاص دارد، چرا؟ لأن المباشر اضعف و السبب أقوی، چون «مجنی علیه» را فریب داده، فرض کنید مجنی علیه یا پا درد است یا جای دیگرش درد می کند، به او می گوید اگر این مقدار سم مار را بخوری، برای مرضت خوب است و کشنده هم نیست، او هم خورد و همین سبب قتل او شد، مسلماً در اینجا سبب اقوی است.

 پس در اولی آکل می داند، اما اینکه از کجا می داند؟ برای ما معلوم نیست، ولی در دومی آکل می داند، ولی او فریب داده که این سم نه تنها قاتل و کشنده نیست بلکه برای مرضت مفید هم است.

 در سومی می گوید فلانی! در این ظرف غذا هست و تویش هم سم است، ولی نمی گوید قاتل است یا قاتل نیست، یعنی کاملاً سکوت می کند بدون اینکه بگوید کشنده است یا کشنده نیست، مسلماً در اینجا مباشر اقوی است، چرا؟ چون او می داند که در این غذا سم است و با علم به اینکه سم است آن را خورد، قهراً خودش مسئول است نه جانی.

 خلاصه اینکه این مسئله با مسئله قبلی فرق کرد، چون در مسئله قبلی مجنی علیه کاملاً جاهل است، ولی در این مسئله مجنی علیه عالم و آگاه است، در اولی آگاهیش روشن نیست ، مسلماً مباشر اقوی است، در دومی آگاهیش از ناحیه سبب است، ولی سبب او را فریب داد و گفت نه تنها کشنده نیست بلکه برای مرضت هم خوب است، در سومی علم به جامع پیدا کرد و آن اینکه در این غذا سمی هست و اما اینکه کشنده است یا کشنده نیست،بیان نکرد، مسلماً در اینجا هم مباشر اقوی از سبب است.

 در اولی لا قود و لا دیة، در سومی باز هم نه قود است و نه دیه(فلا قود و لا دیة) اما در وسطی قود و قصاص است.

 تا اینجا هردو مسئله به پایان رسید، در مسئله اول آگاهی مجنی علیه مطرح نیست، ولی در دومی آگاهی مجنی علیه مطرح است، امام در اینجا خیلی ظرافت به کار برده و حال آنکه در شرائع هردو به هم مخلوط شده است.

 بد نیست که ما در اینجا یک فرع دیگری را اضافه کنیم و آن اینکه طرف می داند که در این غذا یک چیزی کشنده ای است، منتها نمی داند که حتماً سم است، یعنی احتمال می دهد که آن چیزی کشنده غیر سم باشد، فقط می داند که یک چیزی کشنده ای است، مسلماً در اینجا هم قصاص است، چرا؟ چون وسیله موضوعیت ندارد، وسیله می خواهد سم باشد یا غیر سم.

المسألة الثامنة عشر

 لو قدّم إلیه طعاماً فیه سم غیر قاتل غالباً فإن قصد قتله و لو رجاء فهو عمد لو جهل الأکل، و لو لم یقصد القتل فلا قود.

 فرق این مسئله با دو مسئله قبلی چیست؟ فرق مسئله اول با دومی در علم و جهل بود، یعنی در اول جهل بود و در دومی علم، فرق این مسئله سوم با مسئله اول در این است که در اولی سم قاتل و کشنده است، ولی در اینجا سم قاتل نیست ولی اتفاقاً طرف را کشت.

  لو قدّم إلیه طعاماً فیه سم غیر قاتل غالباً فإن قصد قتله و لو رجاء فهو عمد لو جهل الأکل، و لو لم یقصد القتل فلا قود.

 اگر سمی را به خورد طرف داد که غالباً قاتل نیست، فرض کنید یک سم کمی است که کشنده نیست، یعنی موذی است اما کشنده نیست، اگر این آدم قصد قتل را دارد، مسلماً قود و قصاص دارد هر چند آلت قتالة نیست.

 اما اگر این آدم قصد قتل را نداشته، آلت هم که قتاله نیست، مسلماً قود نیست، بلکه این از قبیل شبه العمد حساب می شود.

المسألة التاسعة عشر

 لو قدّم إلیه المسموم بتخیّل أنّه مهدور الدم، فبان الخلاف، لم یکن قتل عمد و لا قود.

 اگر کسی به خیال اینکه مهدور الدم است، غذای مسموم را جلوی رویش گذاشت و هم خورد و کشته شد،بعداً معلوم شد که او مهدور الدم نیست، بلکه مصون الدم می باشد.

 آقایان می گویند این قتل عمد نیست، ولی ما می گوییم دو مسئله است، یکی اینکه آیا قتل عمد است یا نیست، یکی اینکه آیا حکم عمد را دارد یا نه؟

  قطعاً قتل عمد است، یعنی قصد کرده کشتن زید را و زید را هم کشته، فلذا نمی شود گفت که این قتل عمد نیست.

  بله! حکم قتل عمد بر او جاری نمی شود، چرا؟ چون در قتل عمد عدوان شرط است، من خیال کردم بر اینکه این مسلمان نیست، بلکه مرتد است و کشتن او جایز است، بنابراین، عمل من عمل عدوانی نیست، بلکه عمل غیر عدوانی است (به عقیده خودم).

  بله! حاکم می تواند مرا تعزیر کند، چرا؟ چون این کار، کار فرد نیست بلکه کار حکومت است، خیلی از فروعی که ما در آینده می خوانیم اصلاً مال دورانی است که یک نظام حکومتی نباشد، اما اگر یک نظام حکومتی در کار باشد، بسیاری از این فروع موضوع پیدا نخواهد کرد. خیلی از فروعی که امام مطرح می کند یا در جواهر، مسالک و سایر کتب فقهی است، مال جایی است که یک نظام حکومتی و دستگاه قضائی قوی نباشد، اما اگر یک دستگاهی باشد، نوبت به یک چنین فروع نمی رسد.

  «علی أی حال» اگر انسانی را به عنوان مرتد بکشد و لی در واقع مرتد نباشد، آقایان می گویند قتل عمد نیست، ولی ما می گوییم قتل عمد است، منتها قود ندارد، زیرا در خیلی از موراد داریم که قتل عمد است بدون اینکه قود داشته باشد، مثلاً شخص قاتل پدر خود را می کشد، این قتل عمد است، اما قودی در کار نیست.

  لو قدّم إلیه المسموم بتخیّل أنّه مهدور الدم، فبان الخلاف، لم یکن قتل عمد و لا قود.

 اگر غذای مسموم را جلوی او بگذارد به گمان اینکه خون او هدر است، پس خلاف آن آشکار شود قتل عمد نمی باشد و در آن قودی نیست، چون قود در جایی است که عدوانی در کار باشد.

المسألة العشرون

 لو جعل السم فی طعام صاحب المنزل فأکله صاحب المنزل من غیر علم به فمات فعلیه القود لو کان ذلک بقصد صاحب المنزل، و أمّا لو جعله بقصد قتل کلب مثلاً فأکله صاحب المنزل فلا قود بل الظاهر أنّه لا دیة أیضاً. و لو علم أنّ صاحب المنزل یأکل منه فالظاهر أنّ علیه القود.

 فرض کنید کنید که در منزل کسی رفتم و سم را در لابلای غذای او گذاشتم، یعنی صاحب منزل غذایی را در یخچال گذاشته بود، من رفتم سم را در غذایی او نهادم، او هم این غذا را خورد، آیا در اینجا قود است یا نیست؟ مسلماً قود است، چه فرق می کند که در غذای خودم بگذارم و دعوتش کنم یا در غذای او بریزم، یا شربتی را برای خودش آماده کرده و من سم را در شربت او ریختم، این شربت را خورد، اینها همه اش اسباب هستند، میزان در اینجا همان اقوائیة السبب أو أقوائیة المباشر است، یعنی ببیند مباشر اقوی است یا سبب اقوی است؟ در اینجا صاحب منزل به خیال اینکه غذا دست نخورده است آن را خورد، این از قبیل قتل عمد است کما اینکه جعده همین کار نسبت به امام حسن مجتبی انجام داد، یعنی سم را در شیر یا در آب آن حضرت ریخت و به این طریق حضرت را به شهادت رسانید.

 اما اگر من در غذای او سم ریختم، برای کشتن سگ هاری که در خانه اش است، اتفاقاً صاحب خانه آمد و از آن غذا خورد،یعنی من سم را در غذای او قاطی کردم، اما در جای نهادم که سگ بخورد و کشته بشود، اتفاقاً به جای اینکه سگ بخورد، خود صاحب خانه خورد ومرد، آیا من در اینجا ضامن هستم یا نه؟

 اگر می داند یا احتمال می دهد که صاحب خانه هم از این می خورد، اینجا باز از قبیل عمد است، هر چند به قصد اینکه سگ از آن بخورد غذا را مسموم کردم، ولی در عین حال احتمال می دهم که صاحب خانه هم از این بخورد، باز در اینجا قود است.

 اما اگر احتمال ندادم بر اینکه صاحب خانه از این بخورد، فقط برای سگش تهیه کردم، در اینجا ضمانی در کار نیست

  لو جعل السم فی طعام صاحب المنزل فأکله صاحب المنزل من غیر علم به فمات فعلیه القود لو کان ذلک بقصد صاحب المنزل.

  و أمّا لو جعله بقصد قتل کلب مثلاً فأکله صاحب المنزل فلا قود، بل الظاهر أنّه لا دیة أیضاً- به شرط اینکه احتمال ندهم که صاحب خانه از این بخورد-. و لو علم أنّ صاحب المنزل یأکل منه، فالظاهر أنّ علیه القود.

 زیرا در اینجا سبب اقوی است، چون صاحب منزل جاهل است.

 بله! اگر احتمال ندهم که صاحب منزل از آن بخورد، یعنی غذا را در یک جای کثیفی بردم که محل عبور سگ است به این گمان که خودش نمی خورد، ولی اتفاقاً خودش آمد و از آن خورد، این نه قصاص دارد و نه دیه. علت اینکه دیه ندارد برای این است که هیچ گونه انتسابی به او ندارد« مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِن سَبِيلٍ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»التوبة: ٩١،

 من سگ هاری را که صاحب خانه و همسایه را گاز می گیرد و اگر گاز بگیرد ممکن است بیماری هاری ایجاد کند، من غذای مسموم را برای کشتن او گذاشتم، اتفاقاً صاحب منزل آمد و از آن خورد و مرد «مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِن سَبِيلٍ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ » از این رو حضرت امام- قدّس سرّه- فرموده که حتی دیه هم ندارد.