جلسه 1390/03/04

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع:حکم جایی که به وسیله سحر کسی را بکشد

المسألة الرابعة عشر

 لو سحره فقتل وعلم سببیة سحره له فهو عمد إن أراد بذلک قتله، و إلّا فلیس بعمد بل شبهه، من غیر فرق بین القول بأنّ للسحر واقعیه أو لا، و لو کان مثل هذا قاتلاً نوعاً یکون عمداً و لو لم یقصد القتل به.

 یکی از مسائلی که ایشان(حضرت امام) و دیگران مطرح کرده اند این است که اگر کسی دیگری را سحر کرد و در سایه ی سحر او کشته شود، تکلیف ساحر نسبت به این عمل چیست؟

 حضرت امام در این مورد سه فرع را مطرح می کند که بعداً به این سه فرع می رسیم.

آیا سحر حقیقت دارد یا نه؟

  قبل از آنکه ما وارد مقام دوم بشویم (که همین سه فرع باشد) در مقام اول بحث می کنیم، آن این است که آیا سحر حقیقت دارد یا اینکه سحر یک امر وهمی و خیالی است؟

دیدگاه شیخ طوسی

 مرحوم محقق از مرحوم شیخ طوسی نقل می کند که سحر حقیقت ندارد، بلکه یکنوع خیال و پنداری بیش نیست،یعنی واقعیت ندارد هر چه هست همان خیال است.

 بعد از آنکه مرحوم محقق این کلام را نقل می کند، می فرماید احتمال دیگری نیز در این مقام است و آن اینکه سحر دارای حقیقت است.

 البته ایشان می گوید کلام شیخ قریب است، اما اینکه حقیقت داشته باشد اقرب است.

 بنابراین، شیخ طوسی (از شیعه) اولین کسی است که می گوید سحر حقیقت ندارد، مرحوم محقق هم مسئله را مردد می گذارد، منتها قول شیخ را قریب می شمارد، اما از اینکه حقیقت داشته باشد، آن را اقرب می داند.

ادلّه ی کسانی که می گویند سحر حقیقت ندارد

 کسانی که می گویند سحر حقیقت ندارد با آیات قرآن استدلال کرده اند، آیات قرآنی را دلیل گرفته اند که سحر دارای حقیقت نیست، دو آیه را در اینجا وارد میدان کرده اند، یکی در باره سحره ی حضرت موسی است که می فرماید:

1:«قَالَ أَلْقُوا ۖ فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ» الأعراف/١١٦،

  دیدگان مردم را سحر کردند و در آن رعب و خوف ایجاد کردند «وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ»

  پس معلوم می شود که سحر حقیقت ندارد، انسان تصور می کند حقیقت را، یعنی سحرة چشم انسان را به گونه ای تصرف می کنند که غیر واقع را واقع می بیند.

2: « قَالَ بَلْ أَلْقُوا ۖ فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَىٰ» طه /٦٦،

  در باره خود موسی است، می فرماید وقتی که حضرت موسی سحر ساحران را دید، خیال کرد که این طناب ها حرکت می کنند، یخیل إلیه من سحرهم، به خیال آنها این است که این حرکت می کند « أَنَّهَا تَسْعَىٰ»

  معلوم می شود که خیالی بیش نبوده است، کسانی که می گویند سحر حقیقت ندارد، به این دو آیه استدلال می کنند.

نظریه ی استاد سبحانی

 اما آنچه را که ما می فهمیم با مجموع آیات دیگر، سحر حقیقت دارد، منتها ذو مراتب است، یک مرتبه از سحر تصرف در چشم انسان است، اگر این مرتبه حقیقت نداشت، چطور چشم من غیر واقع را واقع می بیند، پس یک مرتبه اش تصرف در چشم انسان است.

 گاهی تصرف در خیال انسان است، در خیال انسان تصرف می کنند، به گونه ای که خوفی یا شوقی به انسان دست می دهد.

  بنابراین، این آیات دلیل نمی شود براینکه سحر دارای حقیقت نیست، بلکه تصرف می کند، یک مرتبه تصرف در دیدگان است، در ذهن است و در خیال است.

  آیه ی اول که می گوید: «سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ».

  دلیل بر این است که در چشم تصرف کرده اند، دلیل بر این است که در خیال موسی هم تصرف کرده اند، يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَىٰ» تصور کردند که «أنَّهَا تَسْعَىٰ»

  اما یک مرتبه ای از سحر داریم که تصرف در خارج است، کما اینکه در قرآن داریم که آن دو ملک آمدند «يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ » البقرة/102، دو ملک آمدند به عنوان امتحان، اینها به مردم آموزش می دادند سحر را، کدام سحر را؟ سحری که به وسیله ی آنها بین زن و شوهر جدای می انداختند.

 آقایان می گویند خیال است، خیال نسبت به خارج خیال است، اما فی حد نفسه خودش واقعیتی است، تمام تخیلات انسان نسبت به خارج وهم است، اما در محیط خودش یکنوع واقعیتی است.

  بنابراین، حق این است که بگوییم سحر دارای حقیقت است، اما ذو مراتب می باشد،

  یعنی دارای مراتبی است، در یک مرتبه در چشم و خیال انسان تصرف می کنند، به گونه ای که غیر واقع را واقع می بیند، یا در انسان شوق یا خوفی ایجاد می کند، این یک مرحله از سحر است.

  یک مرحله دیگرش این است که در خارج تصرف می کنند، گاهی می بندند و گاهی می گشایند کما اینکه در حدیث می خوانیم، پس نباید ما منکر بشویم که سحر دارای حقیقت نیست بلکه دارای حقیقت است، منتها ذو مراتب است.

 علاوه براین، اصولاً اگر ما چشم خود را به خارج باز کنیم و نگاه کنیم، خواهیمم دید که سحر دارای مدرسه است، اساتید دارد و مدرسه دارد و سابقه هزاران سال دارد، کهنه مصر و کهنه موسی، اینها غالباً ساحران بودند و دارای مدرسه و دارای شاگرد بودند و دارای برنامه و کتاب بودند، آیا می شود یک چیزی با این سابقه بشود بدون حقیقت، بی حقیقت نیست، حقیقت دارد، البته حقیقتی است که در اسلام حرام است مگر اینکه در موارد انسان بیاموزد برای ابطال سحر.

 مرحوم صدوق روایتی دارد و می گوید:« أنّ التوبة الساحر هی أن یحلّ و لا یعقد»

  توبه ساحر این است که باز کند و نبندد، معلوم می شود که بعضی از سحره ها بین زن و مرد جدائی می انداختند و می بستند به گونه ای که مرد قادر بر آمیزش جنسی و نزدیکی نبود، ساحر اگر بخواهد توبه کند، توبه اش به این است که این گره و بستگی را باز کند، معلوم می شود که بستن هم حقیقت دارد، باز کردن هم حقیقت دارد.اگر به تفسیر آیه مبارکه نگاه کنیم که می گوید:

« قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ﴿١﴾ مِن شَرِّ مَا خَلَقَ ﴿٢﴾ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ﴿٣﴾ وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ ﴿٤﴾ وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ ﴿٥﴾

 از مجموع اینها می فهمیم که دارای واقعیتی است،منتها آموزشش حرام است مگر در بعضی از موارد، که آموزشش برای ابطال سحر واجب کفائی است.

نتیجه ی بحث

 ما به این نتیجه رسدیم که سحر دارای حقیقت است و مراتب دارد، مراتبش گاهی در ذهن است، گاهی در خارج است، ضمناً گفتیم خیال نسبت به خارج خیال است، اما در حد خودش حقیقت و واقعیتی است.

  از نظر فلسفی تمام اوهام انسان و افکار انسان که می گویند اوهام و خیال است، اگر با خارج بسنجیم اوهام است، اما در حد خودش یک مرتبه ای از واقعیت را دارد.

 پس بحث ما در مقام اول تمام شد که سحر دارای حقیقتی است، اما حقیقت ذو مراتب.

المقام الثانی

 مقام دوم در باره احکامی است که حضرت امام در این فرع می فرمایند، ایشان در این فرع و در این مسئله سه فرع دارد:

فرع اول

1: لو سحره فقتل و علم سببیة سحره له فهو عمد.

 اگر ساحر فردی را سحر کرد و فهمیدیم که سبب قتل این آدم سحر ساحر بوده است، اینجا آلت قتالة است،دیگر کار نداریم که آیا قاصد هم است یا قاصد نیست، قصد هم دارد یا نه؟ این جهتش برای ما مطرح نیست، همین مقدار که سبب قتالة است برای ما کافی است این در جایی است که سبب قتالة باشد.

  لو سحره فقتل و علم سببیة سحره له فهو عمد إن أراد به قتله، و إلّا فلیس بعمد بل شبهه، من غیر فرق بی القول بأنّ للسحر واقعیة أولا، و لو کان مثل هذا السحر قاتلاً نوعاً یکون عمداً و لو لم یقصد القتل به.

 فرعی را که من گفتم، حضرت امام آن را در آخر آورده و حال آنکه شایسته بود که از نظر تقسیم در اول بیاورد.

 خلاصه اینکه ما در اینجا سه فرع داریم، که هر سه فرع در کلام حضرت امام(قدّس سرّه) آمده است.

1:گاهی از اوقات سبب قتالة است، یعنی می دانیم که این سبب قتالة و کشنده است خواه طرف قصد قتل را داشته باشد یا نه؟

2: گاهی قصد قتل دارد هر چند سبب قتالة نیست، ولی اتفاقاً همان که قتالة نبود، در اینجا قتالة شد، در اینجا هم مسلماً عمد است.

 بنابراین، در دو صورت عمد است، یا سببیتش قطعی باشد و لو قاصد نباشد، یا این آدم قاصد باشد هر چند سببیتش قطعی نباشد.

3: اما اگر نه سببیتش قطعی است و نه این آدم قصد قتل را دارد ،اما اتفاقاً طرف کشته شد، این «شبه العمد» است.اینک هر سه فرع را از عبارت حضرت امام در می آوریم:

  لو سحره فقتل و علم سببیة سحره له فهو عمد إن أراد بذلک قتله.

  این فرعی است که طرف قصد قتل را دارد، ولی اگر قصد دارد، این کلمه سببیة سحره له، توضیح واضحات است، والا تنها اراده قتل کافی است، ارده قتل را دارد و می دانیم که سحر سبب قتل اوست، لابد باید بگوییم که در اینجا سبب، سبب قتالة نیست و الا باید در اینجا این سه فرع از هم جدا بشود، در فرع اول قاصد قتل است.«و إلّا فلیس بعمد بل شبهه، من غیر فرق بین القول بأنّ للسحر واقعیة أولا، و لو کان مثل هذا السحر قاتلاً نوعاً یکون عمداً و لو لم یقصد القتل به»

 اگر سبب قتالة است هر چند این آدم قاصد نیست، مسلماً این قتل، قتل عمداست.

فرع اول: لو سحره فقتل و علم سببیة سحره له فهو عمد إن أراد بذلک قتله.

  این قتل عمد است، چون قصد قتل دارد، البته رابطه هم باید محفوظ باشد بین قتل و سحر. این راجع به جایی است که قاصد قتل است، هر چند سبب قتالة نیست.

فروع دوم: و إلّا فلیس بعمد بل شبهه.

  اما اگر اراده و قصد قتل نکرده و آلت هم قتالة نیست، آن شبه العمد است.

فرع سوم: و لو کان مثل هذا السحر قاتلاً نوعاً یکون عمداً و لو لم یقصد القتل به.

  آلت قتالة است، ولی این آدم قصد قتل را نکرده است، این جزء عمد است. سوم در مقابل اولی است، چون در اولی اراده و قصد موثر است، در سومی آلت مؤثر است، در فرع سوم هیچکدام نیست، یعنی نه آلت قتالة است و نه قصد قتل را دارد.

 در عبارت حضرت امام یکنوع تناقض و تهافت است، چطور؟ از این طرف می فرماید:

  من غیر فرق بی القول بأنّ للسحر واقعیة أولا.

 اگر بگویید سحر واقعیت دارد، تمام این فروع سه گانه درست است، اما اگر بگویید سحر اصلاً واقعیت ندارد، همه این سه «فرع» فرو می ریزد، فلذا معنا ندارد که این همه فروع را بر آن مترتب کنیم.

 اتفاقاً این تنافی در کلام محقق هم وجود دارد، چون ایشان می فرماید:

  «لو سحره فمات لم یوجب قصاصاً و لا دیة».

 این تناقض است، ما ذکره الشیخ این بود که سحر واقعیت ندارد، شیخ گفت سحر واقعیت ندارد، اگر سحر واقعیت ندارد، پس این جمله برای چیست که می گوید:

  لو سحره فمات لم یوجب قصاصاً و لا دیة؟

 بنابراین، هم در کلام محقق و هم در کلام حضرت امام یکنوع بی دقتی دیده می شود، اگر ما بگوییم سحر اصلاً واقعیت ندارد، بحث در این فروع می شود یک بحث غیر صحیح، سحر می شود کالحجر فی جنب الإنسان.

 بنابراین، باید جمله ی «سواء کان له واقعیة أو لا»؟ حذف کنیم، مگر اینکه بگوییم این مربوط است به دومی، یعنی آنکه نه آلت قتالة است و نه قصد قتل را دارد، در آنجا ممکن است این جمله صحیح باشد، اما اگر این جمله مربوط به اول و سوم باشد، هیچ معنا ندارد.

 از این اشکالی که بر متن و کلام محقق کردیم گذشتیم، ولی من یک بحث دیگری دارم که باید حل کنیم، آیات و روایات که می فرماید:

« وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّـهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ۗ وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا».

  این راجع به قتل به اسباب عادی است و آن اینکه با شمشیر، تیر، کمان، گلوله، کارد، سنگ و ...، بکشد. اما کشتن با ابزار معنوی که اصلاً چشم انسان آن را نمی بیند، آیا آیات اینجا را هم می گیرد؟ مثلاً من دعا کردم و به وسیله دعا یکی را کشتم، دعا کردم که خدایا! فلانی را بکش، و کشت. آیا ولی این آدم حق دارد که بگویند شما ضامن هستید چون به وسیله دعای شما کشته شد؟

  آیات و روایات ممکن است ناظر باشد به آن ابزار و ادوات عادی، اما ابزار و ادوات غیر عادی، گرفتنش جای بحث است، اللّهم اینکه بگویید میزان نتیجه است که همان کشته شدن باشد، بالأخره این آدم گاهی با دستش کسی را می کشد و گاهی با نفس قویش می کشد، ساحر با نفس قویش تصرف می کند و می کشد، مگر بگوییم ما تابع نتیجه هستیم و آن اینکه قتل مستند به ساحر است و می گویند ساحر او را کشت، در غیر این صورت جای بحث است که آیا این نوع ابزار و ادواتی که جنبه ی رسمی و حسی ندارد، آیا ادله و روایات اینها را می گیرد یا نه؟

 فإن قلت: در روایت داریم ساحر المسلمین یقتل، پس معلوم می شود که سحر سبب می شود که ساحر کشته بشود.

قلت: ساحر المسلمین یقتل لإفساده، چون مفسد است لا قوداً، و حال آنکه بحث ما در قود و قصاص است.

 ضمناً من یک نقدی کردم و گفتم اگر من نفرین کردم و کسی کشته شد، طرف حق دارد که ما را بگیرد؟ ممکن است فرق بگذاریم بین سحر و بین نفرین، سحر عمل مبغوض است، اما نفرین محبوب است، یعنی من مستجاب الدعوة هستم و خدا دعوت ما را استجابت کرد، ما نباید سحر را با نفرین قاطی کنیم.

المسألة الخامسة عشر

  لو جنی عمداً فسرت فمات فإن کانت الجنایة مما تسری غالباً فهو عمد، أو قصد بها الموت فسرت فمات فکذلک، و أمّا لو کانت ممّا لا تسری و لا تقتل غالباً و لم یقصد الجانی القتل ففیه إشکال، بل الأقرب عدم القتل بها و ثبوت دیة شبه العمد.

 در این مسئله سه فرع است، اگر کسی جنایت کرد، یعنی با چاقو به شکم یا ران دیگری زد، و این جنایت کشنده نبود، اما سرایت کرد و همین سبب قتل او شد، این سه حالت دارد:

1: یک موقع از اول قصد من کشتن این آدم بود، اگر قصد من کشتن او بود، این جنایت که سرایت کرد، مسلماً عمد است، چون اراده و قصد قتل، خودش عمد بودن عمل است.

2: گاهی من اراده قتل را ندارم، اما آلت قتالة است، به قلبش زدم یا به جای حساس دیگرش زدم، قصد قتل را نداشتم، منتها آلت قتالة است، مسلماً در اینجا باز هم عمد است، پس در دو صورت عمد است:

الف: از اول قصد قتل را داشتم.

ب: قصد قتل را نداشتم، اما آلت قتالة بود.

3: اما اگر هیچکدام نباشد، یعنی نه آلت قتالة است و نه من اراده قتل را دارم، دراینجا ایشان می فرماید:« ففیه اشکال»، ولی به نظر اشکال نیست بلکه مطلب همان است که ایشان اختیار کرده است، یعنی این شبه العمد است.

  لو جنی عمداً فسرت فمات، فله صور ثلاث: 1: فإن کانت الجنایة ممّا تسری غالباً فهو عمد.

  2: أو قصد بها الموت فسرت فمات فکذلک.

3: و أمّا لو کانت ممّا لا تسری و لا تقتل غالباً و لم یقصد الجانی القتل(فمات إتفاقاً) ففیه إشکال، بل الأقرب عدم القتل بها و ثبوت دیة شبه العمد.

 چرا اشکال است، سابقاً بعضی می گفتند این هم عمد است، یعنی سرایت هم فعل این آدم است، می خواستند سرایت را ضمیمه کنند به عمل و هردو سبب قتل این آدم شده است، و با این وسیله می خواستند این را جزء قتل عمد بشمارند و لذا حضرت امام می فرماید: «ففیه إشکال».