جلسه 1390/01/21

بسم الله الرحمن الرحیم



معناي محارب در قرآن و احاديث

موضوع: معناي محارب در قرآن و احاديث
بحث ما درباره این مطلب بود که آیا برای تطهیر مخرج بول، تعدّد تغسیل معتبر است یا وحدت تغسیل کفایت می کند. کسانی که قائل به وحدت تغسیل هستند، به روایاتی استناد کرده اند که تعدادی از این روایات را بررسی کردیم.
ادامه مستندات قائلین به کفایت مرّه
روایت ششم: روایت دیگری که مورد استناد این عدّه قرار گرفته، حدیثی است که صاحب وسائل هم آن را نقل کرده است و حدیث هفتم باب بیست و ششم از ابواب احکام خلوت می باشد. این حدیث نیز از «نشیط بن صالح» نقل شده که جزء راویان حدیث پنجم هم بود: «بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) قَالَ: يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ».[1]
سند روایت تا «نشیط بن صالح» خوب و همه توثیق شده اند. ولی چون از بعض اصحابنا نقل می کند، حدیث مرسله است.
مرجع ضمیر در عبارت «يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ»
تقریبی که قائلین به وحدت تغسیل با استفاده از این روایت بیان کرده اند این است که گفته اند مرجع ضمیر در «بمثله» در این عبارت چیست؟ دو تصویر درباره مرجع ضمیر محتمل است:
تصویر اوّل این است که منظور از «بمثله»، «بمثل ما علی الحشفه» باشد. البتّه این مرجع در هیچ جای روایت ذکر نشده و علّت بیان این عبارت به عنوان مرجع، قرینه روایت مسندی است که از همین «نشیط بن صالح» به دست ما رسیده است. در آن روایت که قبلاً بیان کرده بودیم آمده «قَالَ: سَأَلْتُهُ كَمْ يُجْزِي مِنَ الْمَاءِ فِي الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ- فَقَالَ مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ»؛ گفته اند چون آن روایت «ما علی الحشفه» دارد، مرجع ضمیر «بمثله» هم در روایت ما نحن فیه، همان «ما علی الحشفه» است. در واقع چون هر دو روایت از «نشیط» نقل شده است، این آقایان گفته اند هر کدام می تواند قرینه برای فهم دیگری باشد.
امّا جواب این احتمال خیلی روشن است. ما به این آقایان عرض می کنیم شما همان معنایی را در که در مسنده وجود داشت در اینجا هم استفاده کرده اید، حال آن که ما عرض کردیم، معنای ظاهری مسنده دچار خدشه است؛ یعنی در عبارت مسنده آمده بود: «مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ»؛ اگر بخواهیم ظاهر این عبارت را قبول کنیم، یعنی دو برابر میزان رطوبت در حشفه آب ریخته شود که اگر مراد از این دو برابر، دو بار آب ریختن باشد که هر کدام از این دفعات به اندازه میزان رطوبت موجود در حشفه باشد که مجموع این دو دفعه، دو برابر میزان رطوبت در حشفه باشد، بار اوّلی که به میزان رطوبت آب ریخته می شود، این آب مضاف خواهد شد و اصلاً مطهِّر نیست و اگر مراد یک بار، ولی دو برابر باشد هم اصلاً غسل محسوب نمی شود.
لذا این اشکالات به «مثلا ما علی الحشفه» وارد است و به طریق اولی به «مثل علی الحشفه» هم که خیلی کمتر از «مثلا» است وارد می شود. پس به وسیله این احتمال نمی توان وحدت غسل را اثبات کرد.
امّا تصویر دوم این است که مرجع ضمیر«مثله» در «يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ»، بول باشد که در خود روایت مذکور است. ظاهراً این احتمال بهتر از احتمال قبلی است؛ یعنی بگوییم «يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَ البول بِمِثْلِ البول»؛ اگر این طور گفتیم باز دو احتمال در این عبارت وجود دارد:
احتمال اوّل در تصویر دوم: این که مراد از «بمثل البول» مقدار باشد؛ یعنی به همان مقدار بول، آب برای تغسیل مصرف کن. چه بسا ظهور این عبارت هم در همین باشد که مراد از مثل، مثلیت در مقدار باشد. امّا اگر این احتمال را بپذیریم، باز هم همان اشکالاتی که به مسنده کردیم، در اینجا هم جاری است. در ذیل مسنده آمده بود «مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ» و گفتیم اگر بخواهیم میزان ماء مصرفی برای تطهیر را دو برابر آن بلل بگیریم، اصلاً تغسیل صدق نمی کند. در این جا هم همین طور است؛ یعنی اگر به مقدار بول بخواهیم آب مصرف کنیم، باز هم غسل صدق نمی کند؛ یعنی اگر بول به اندازه یک قطره باشد و با یک قطره یا دو قطره آب بخواهیم آن را تطهیر نمائیم، اصلاً تغسیل صدق نمی کند. لذا باید در مسائل فقهی، مقداری واقع گرایی داشته باشیم. چون قاعدتاً این رطوبتی که بر سر حشفه باقی می ماند بیشتر از یک قطره نخواهد بود. پس چه طور با یک قطره ـ دو قطره، تغسیل صدق کند. مثلاً بحث آینده ما درباره استبراء است و این بحث درباره رجل مطرح می شود که به همین قید در همین مسأله تحریر اشاره شده، آیا پس از استبراء بیشتر از یک قطره بر سر حشفه باقی می ماند؟ خیر. پس نباید این احتمالات را مطرح کرد. فقیه باید تمام مباحث فقهی را در نظر بگیرد و بعد این حرف ها را بزند.
حتّی در روایت مسنده «بلل» آمده است که به معنای تری و رطوبت می باشد و از یک قطره هم کمتر است. لذا اگر این جا حمل بر مقدار کنیم و بگوییم «يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ»، قاعدتاً معنای عبارت این طور خواهد شد که «يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ مِنَ الماءِ» و همان اشکالاتی که در مسند وارد بود، وارد خواهد شد؛ زیرا با کمتر از یک قطره که نمی توان این میزان رطوبت را تطهیر کرد. این آب در اثر برخورد با آن رطوبت مضاف خواهد شد.
امّا احتمال دوم در تصویر دوم: این است که بگوییم «بمثله» در این روایت در صدد بیان این نکته است که بول مانند آب می باشد؛ یعنی همان طور که برای تطهیر ماء متنجّس، نیاز به دلک و مالیدن نیست و فقط با صبّ ماء بر آن پاک می شود، تطهیر بول هم همین طور است؛ یعنی نیاز به دلک و مالیدن ندارد و به صرف ریختن آب بر روی آن پاک می شود. بنابراین روایت در صدد بیان حکم مترتّب بر بول و تغسیل بول است که تطهیر بول نیاز به مالیدن ندارد و البتّه این تقریب لزوماً درباره مخرج بول نیست؛ بلکه اطلاق دارد و شامل هر چیزی که به وسیله بول متنجّس شده باشد و بخواهیم آن را تطهیر کنیم می شود که تطهیر آن نیاز به دلک ندارد و صبّ ماء بر آن کافیست.
مستندات طرح احتمال دوم
امّا بیان این احتمال ریشه در روایات دارد و این طور نیست که آن را از جانب خودشان ابداع کرده باشند. برای بیان این تقریب به دو مرسله استناد کرده و از آنها شاهد آورده اند:
روایت اوّل: مرسله مرحوم کلینی است که حدیث دوم باب بیست و ششم از ابواب احکام خلوت است: «قَالَ الْكُلَيْنِيُّ وَ رُوِيَ أَنَّهُ يُجْزِي أَنْ يُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ- إِذَا كَانَ عَلَى رَأْسِ الْحَشَفَةِ وَ غَيْرِهِ».[2]

مفاد این روایت می گوید اگر بخواهید بول را تطهیر کنید، چه در رأس حشفه باشد، چه در غیر آن، «يُجْزِي أَنْ يُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ»؛ لذا اطلاقی که در این احتمال دوم بود را از این قسمت گرفته اند و بحث ما این است که آیا برای تطهیر مخرج بول، تعدّد لازم است یا مرّه کافیست و اطلاق این روایت شامل مخرج بول هم می شود.
امّا به نظر می رسد این روایت نمی تواند مطلب مورد نظر را اثبات نماید؛ زیرا این روایت در صدد بیان مرّه یا تکرار نیست. اگر بخواهیم خیلی مسامحه کنیم، می توانیم بگوییم اطلاق روایت اقتضاء می کند که یک بار کافی است و گرنه در خود روایت بحثی از مرّه یا تکرار نشده است و فقط اطلاق اقتضاء می کند که شست و شوی متنجّس به بول، چه مخرج بول باشد یا غیر مخرج بول باید این گونه باشد که «يُجْزِي أَنْ يُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ»؛
امّا استناد به اطلاق اشکالی ندارد؛ لکن هر اطلاق قابل تقیید است و در ما نحن فیه، روایات صحاحی که در جلسه گذشته قرائت کردم که دالّ بر غسل مرّتین بود، مقیِّد این اطلاق محسوب می شود. امّا این آقایان در احتمال قبلی گفتند که تطهیر بول مانند تطهیر متنجّس های دیگر است که در تطهیر آنها نیازی به دلک و مالیدن نیست. با استفاده از روایت دیگری هم این احتمال را بیان کرده بودند.
روایت دوم: این روایت مرسله کلینی است که حدیث سوم همین باب محسوب می شود: «قَالَ وَ رُوِيَ أَنَّهُ مَاءٌ لَيْسَ بِوَسَخٍ فَيَحْتَاجَ أَنْ يُدْلَكَ»[3]
؛ با استفاده از این روایت گفته اند بول هم مانند آب است که نیازی به دلک ندارد.
امّا بحث ما درباره مرّه و تکرار است و احتیاج به دلک یا عدم احتیاج به آن ربطی به ما نحن فیه ندارد. این روایت و این احتمال در صدد بیان حکمی است و ما نحن فیه مسأله دیگر و حکمی دیگر است و مصبّ این حکم فرق دارد. بنابراین این روایت هم نمی تواند مستند ما در مسأله مرّه یا تکرار قرار بگیرد.
ادامه مستندات قائلین به کفایت مرّه
روایت هفتم: روایت دیگر حدیث اوّل باب نهم از ابواب احکام خلوت است: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السّلام) قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ- وَ يُجْزِيكَ مِنَ الِاسْتِنْجَاءِ ثَلَاثَةُ أَحْجَارٍ- بِذَلِكَ جَرَتِ السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)- وَ أَمَّا الْبَوْلُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ».[4]

این روایت صحیحه زراره است که معروف بوده و در السنه فقهاء هم هست. استدلالی که به وسیله این روایت برای اثبات قول کفایت وحدت و مرّه در تغسیل مخرج بول شده این طور است که گفته اند در این روایت آمده «وَ أَمَّا الْبَوْلُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ» و اگر تکرار غسل لازم بود می فرمود «لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ مرّتین»؛ چون قبل از بحث شست و شوی بول، بحث تطهیر مخرج غائط را کرده و در آن قید «َثلَاثَةُ أَحْجَارٍ» آورده شده. لذا اگر در غسل بول، تکرار لازم بود باید مانند بحث مخرج غائط آن را هم بیان می کرد و چون بیان نکرده اند ، معلوم می شود یک بار کافیست.
امّا درباره این روایت هم باید بگوییم بر فرض این که فرمایش شما درست باشد که این روایت دلالت بر مرّه کند، امّا باز هم این دلالت را از اطلاق روایت استفاده کرده اید؛ یعنی شما می گویید چون در استنجاء، قید سه سنگ ذکر شده، معلوم می شود متکلّم در مقام بیان بوده است و وقتی در غسل مخرج بول، لفظ مرّتین را نگفته، سکوت او دلالت بر این می کند که برای تطهیر مخرج بول، یک بار آب ریختن کافی است.
امّا جواب این اطلاق هم مانند اطلاق های سابق این است که ما روایات صحاح زیادی داریم که مقیِّد این اطلاقات است.
امّا بحث این روایت به طور کلّی درباره تفاوت استنجاء در دو مخرج است؛ یعنی حضرت خواسته اند تفاوت این دو نحوه استنجاء مخرج غائط و بول را ذکر کنند. درباره مخرج غائط می فرمایند با سه سنگ هم استنجاء حاصل می شود، امّا استنجاء مخرج بول فقط با آب امکان پذیر است و اگر ده سنگ هم باشد باز هم تطهیر به وسیله آنها صورت نمی گیرد. لذا امام اصلاً در مقام بیان مرّه یا تکرار نیستند که بخواهیم از این روایت اطلاق گیری کنیم. بلکه در مقام بیان تفاوت این دو نحوه استنجاء هستند. لذا نمی توان از آن مرّه یا تکرار را استنباط کرد. لذا چون این روایت اصلاً اطلاقی از ناحیه مرّه یا تکرار ندارد، نوبت به پاسخ به وسیله ذکر آن مقیِّدات هم نمی رسد. پس اساساً به این صحیحه هم نمی توان برای اثبات وحدت و مرّه استناد کرد.
 

[1] وسائل الشيعة؛ ج: 1، ص: 344 .

[2] همان؛ ص: 343.

[3] . همان.

[4] همان، ص: 315.