جلسه 1390/01/16

بسم الله الرحمن الرحیم



آيا قاضي مي تواند قبل از مرافعه دست سارق را قطع كند؟

موضوع: آيا قاضي مي تواند قبل از مرافعه دست سارق را قطع کند؟
بحث ما راجع به تطهیر مخرج بول بود. در تحریر آمده است که «يجب غسل مخرج البول بالماء».
سه بحث درباره این عبارت مطرح کردیم. در ادامه می فرمایند: «مرتين على الأحوط»؛[1]

فرع دوم: بررسی تعداد دفعات غسل مخرج بول
در اینجا بحث تعدّد غسل برای تطهیر مخرج بول مطرح شده که آیا یک بار غسل کافیست یا مرّتین لازم است. درباره این مسأله در میان فقهاء اختلاف وجود دارد که آیا مرّه کافیست یا تعدّد لازم است. منشأ این اختلاف هم ادلّه وارده در این باب است. مرحوم صدوق، محقّق کرکی، شهیدین که همه از بزرگان هستند، قائل به لزوم تعدّد و امثال صاحب سرائر که از قدما محسوب می شود و علامّه که از متأخّرین است، قائل به کفایت مرّه می باشند. امّا مطلب عمده، بررسی ادلّه وارده در این باب است که یک به یک آنها را مطرح می کنیم:
روایت اوّل: حدیث پنجم باب نهم از ابواب احکام خلوت می باشد که روایت «یونس بن یعقوب» بوده و سندش هم خوب و معتبر است: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) الْوُضُوءُ الَّذِي افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ- لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ بَالَ- قَالَ: يَغْسِلُ ذَكَرَهُ وَ يُذْهِبُ الْغَائِطَ- ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ».[2]

از این روایت خواسته اند کفایت مرّه در تطهیر مخرج بول را استفاده کنند. گفته اند ظاهر روایت در صدد بیان آن چیزی است که در استنجاء معتبر است و در عین حال روایت تقیید غسل مخرج بول به تعدّد را ترک کرده است؛ یعنی اوّلاً روایت در مقام بیان است و ثانیاً متعرّض بیان تعدّد نشده است. در حالی که اگر تعدّد غسل در تطهیر مخرج بول شرط بود، باید آن را ذکر می فرمود؛ ولی روایت تنها گفته: «یَغْسِلُ ذَكَرَهُ»؛ لذا این روایت ظهور در کفایت مرّه در غسل مخرج بول دارد. مضافاً این که در ذیل روایت، وضو را مقیّد به مرّتین می کند و این تقیید نشان می دهد که روایت از نظر مرّه یا تعدّد در صدد بیان است. حال آن که ما می دانیم که تعدّد و تکرار در وضو واجب نیست. لذا در این قسمت، فقهای ما دو دسته شده اند. یک دسته می گویند مرّه ثانیه که درباره وضو بیان شده مستحب است و دسته دیگر که قول مشهور هم همین است می گویند مرّه ثانیه مستحب نیست، بلکه فقط جایزاست. لکن آنچه برای ما در این جا مهم است این نکته می باشد که اگر چه ما می دانیم که وضوی ثانوی واجب نیست، ولی با این حال حضرت درباره وضو فرموده اند: «ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ» و این بیان باعث می شود که ما بگوییم حضرت در مقام بیان بوده اند و از این که درباره غسل مخرج بول فقط فرموده اند: «يَغْسِلُ ذَكَرَهُ»، ظهور کفایت مرّه تقویت می شود؛ یعنی ذیل روایت، ظهور صدر روایت را تقویت می کند که ما بتوانیم به اطلاق صدر تمسّک کرده و بگوییم برای غسل مخرج بول، غسل مرّه کافیست. لذا در تحریر هم آمده است: «و إن كان الأقوى كفاية المرة في الرجل»که دلالت بر کفایت مرّه در نظر ایشان می کند.
امّا در این استدلال و تقریب خدشه شده است؛ گفته اند روایت فقط در صدد بیان آن چیزی است که در وضو معتبر است و در مقام بیان آنچه در استنجاء معتبر می باشد نیست. قرینه این مطلب هم سؤال سائل است: «الْوُضُوءُ الَّذِي افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ- لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ بَالَ»؛ سؤال سائل درباره آن وضوئی است که شخص محدث می خواهد بگیرد. آن وضوئی که خداوند بر شخص محدث واجب کرده است؛ سائل می خواهد بپرسد آن وضوئی که خدا در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاَةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ»[3]
واجب کرده، چگونه است. لذا نمی شود به اطلاق «يَغْسِلُ ذَكَرَهُ» تمسّک کرد. بنابراین آقایان می گویند کسانی که برای اثبات کفایت مرّه به این روایت استدلال کرده اند، دچار مغالطه شده اند؛ زیرا روایت در صدد بیان ما یعتبر فی الوضوء است و نه ما یعتبر فی الاستنجاء. پس نمی توان به اطلاق روایت استدلال کرد و کفایت مرّه را اثبات نمود.
امّا عدّه ای در مقام بیان جواب به این خدشه فرموده اند ما هم قبول داریم که سؤال راجع به وضو است و این نکته قابل انکار نیست، ولی حضرت خواسته اند تفصیلاً هر آنچه را که در وضو و در مقدّمات وضو معتبر است از قبیل غسل مخرج بول و موضع غائط بیان کنند. پس درست است که مصبّ سؤال راجع به وضو است، ولی حضرت خواسته اند تفضّلاً هر آنچه در وضو و مقدّمات آن شرط بوده است را بیان نمایند، اگر چه سائل راجع به مقدّمات سؤالی مطرح نکرده است.
ظاهر این جواب زیباست امّا تالی فاسد دارد و تالی باطل و فاسد آن این است که قائل شویم در صحّت وضو، استنجاء قبل از وضو شرط است، «حَفِظتَ شیئاً و غابت عنک شیءٌ آخر»؛ لذا اگر چه بزرگانی از معاصرین در مقام پاسخ به خدشه فرموده اند حضرت تفضّلاً هر آنچه در وضو و مقدّمات وضو معتبر بوده را بیان کرده اند، امّا خود این پاسخ هم دارای تالی فاسد و مخدوش است؛ زیرا موجب این می شود که بگوییم یکی از مقدّمات وضو، استنجاء و غسل مخرج بول قبل از وضو است و این همان قولی است که اخیراً درباره آن بحث کردیم و روایات آن را مطرح کرده و گفتیم که استنجاء و غسل مخرج بول قبل از وضو معتبر نیست.
روایت دوم: صحیحه «جمیل بن درّاج» است که حدیث اوّل باب سی و یکم از ابواب احکام خلوت می باشد: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) قَالَ: إِذَا انْقَطَعَتْ دِرَّةُ الْبَوْلِ فَصُبَّ الْمَاءَ».[4]
و من مکرّر عرض کرده ام که سند شیخ به «حسین بن سعید» تمام است.
«دِرّه» در این روایت به معنای روانی است. استدلالی که به این روایت شده به این است که «صب الماء» اطلاق دارد و اطلاق آن اقتضاء می کند که مرّّّه در تطهیر مخرج بول، کافی باشد؛ یعنی همین که بول قطع شد، اگر یک بار آب بریزد، برای تطهیر آن کافی است. چون شکّی نیست که صب الماء به معنی ریختن آب است و ریختن آب هم بر یک مرتبه، صدق می کند و محقّق می شود؛ لذا تکرار در روایت نیامده است. پس همان مرّه کافیست.
امّا چه بسا روایت از این جهت اطلاق نداشته باشد؛ زیرا یکی از مباحث در تطهیر مخرج بول این است که آیا برای تطهیر مخرج بول استبراء هم معتبر است یا خیر؟ لذا چه بسا روایت در صدد بیان این نکته بوده که در تطهیر مخرج بول، استبراء معتبر نیست و چه بسا ظهور روایت هم در همین باشد که اگر بعد از انقطاع بول بخواهی تطهیر کنی، استبراء لازم نیست و صبّ ماء کافی است. لذا روایت هیچ ارتباطی به مسأله تعدّد و عدم تعدّد ندارد؛ یعنی اساساً در سدد بیان تعدّد یا مرّه نیست و فقط در مقام بیان این است که استبراء در تطهیر مخرج بول، مدخلیّت ندارد و این احتمال هم احتمالی عقلایی است. لذا نمی توان به اطلاق صب الماء تمسّک کرده و اثبات کفایت مرّه کنیم.
در باب بیست و ششم از ابواب احکام خلوت چند روایت وجود دارد که این روایات نظیر هم هستند که من آنها را می خوانم و بعد یکی از آنها را که اصل در این چند روایت است مورد بحث قرار می دهیم. روایت سوم: حدیث پنجم این باب است که مسند و موثّقه می باشد که البتّه من راجع به سند آن بحث دارم: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيِّ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ كَمْ يُجْزِي مِنَ الْمَاءِ فِي الِاسْتِنْجَاءِ مِنَ الْبَوْلِ- فَقَالَ مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ».[5]

سؤال سائل راجع به مقدار است و از این حیث متن روایت بسیار روشن و صریح است و دیگر استفاده از اطلاق روایت نیست که بگوییم متکلّم در مقام بیان نمی باشد. سائل از مقدار آب برای تطهیر مخرج بول سؤال می کند و حضرت هم می فرمایند: «مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ».
روایت چهارم: مرسله کلینی است که حدیث دوم این باب می باشد: «قَالَ الْكُلَيْنِيُّ وَ رُوِيَ أَنَّهُ يُجْزِي أَنْ يُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ- إِذَا كَانَ عَلَى رَأْسِ الْحَشَفَةِ وَ غَيْرِهِ».[6]

روایت پنجم: آن هم مرسله و از خود «نشیط بن صالح» است که حدیث هفتم این باب می باشد: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) قَالَ: يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ أَنْ يَغْسِلَهُ بِمِثْلِهِ».[7]

حدیث قبلی که از «نشیط» نقل کردیم، مسند بود و در سند آن آمده بود: «عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام)»؛ ولی این روایت مرسله است: «عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام)» که کأنّه خود «نشیط» از امام نقل نمی کند.
این سه روایت، از نظر این که یک بار آب ریختن برای تطهیر مخرج بول کافیست، یکسان هستند؛ از نظر مرّه یکسانند؛ ولی بحث مقدار آب، یک بحث دیگری است که نباید آن را با مرّه و تکرار خلط کرده و علّت این که من این سه روایت را با هم آوردم هم همین است که هر سه از نظر دلالت بر مرّه یکسانند؛ ولی این که این یکبار، چقدر آب باشد، بحث دیگری است.
درباره این روایت آخر همین تقریبی که بنده عرض کردم، از طرف برخی از آقایان مطرح شده؛ چون متن روایت صراحت دارد و راجع به مقدار سؤال شده است.
بررسی معنی عبارت «مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ» در روایت سوم
البتّه راجع به متن روایت پنجم و پاسخی که حضرت داده اند، خدشه ای شده است. برخی گفته اند باید ببینیم این بیان حضرت: «مِثْلَا مَا عَلَى الْحَشَفَةِ مِنَ الْبَلَلِ»، به چه معنی است. حضرت فرموده اند دو برابر بلل و رطوبتی که در مخرج بول است باید آب ریخته شود. درباره دو برابر دو تصویر می توان کرد: دو برابر یا به معنی دو دفعه است یا به معنی یک دفعه؛ با توجّه به این که از این روایت برای اثبات مرّه استفاده شده است، اگر بگوییم مثلاً به معنی دو بار و دو دفعه است، آیا صحیح است؟ خیر. چون معنایش این می شود که اگر در هر بار، به مقدار رطوبتی که در مخرج وجود دارد آب بریزیم کافی است. در حالی که در دفعه اوّل که به مقدار رطوبت در حشفه آب می ریزیم، این آب تطهیر نمی کند و بلکه به دلیل ملاقات با بول و رطوبت در حشفه تبدیل به ماء مضاف می شود. چون مقدار این آب و آن رطوبت یکسان است. لذا این مقدار آبی که در دفعه اوّل ریخته می شود، نه تنها باعث تطهیر نمی شود، بلکه منجِّس هم هست و کسی به ریختن یک قطره آب بر روی آن رطوبت، تطهیر نمی گوید؛ لذا «مثلا» که در این روایت آمده به معنای دو دفعه نیست و این روایت هم دلالت بر تعدّد نمی کند. بنابراین یک بار مطرح است و سائل چون درباره مقدار سؤال کرده است، حضرت هم مقدار را فرموده اند که دو برابر آب بریز، ولی در همان یک دفعه اگر دو برابر بریزی پاک است. لذا ظهور روایت در مرّه است و ظهور تمامی دارد.
امّا در سند این روایت هم خدشه ای شده است. عدّه ای در «هیثم بن ابی مسروق» خدشه کرده اند. البتّه «نجاشی» ایشان را توثیق نمی کند و ما هم قبول داریم. ولی «علّامه» راجع به اسناد روایات «من لا یحضر» می فرمایند: سند شیخ صدوق در «من لا یحضر» به «ابی فاخته» صحیح است که در سند شیخ صدوق به «ابی فاخته»، همین «هیثم» هم وجود دارد. لذا این که برخی از علما محکم گفته اند که سند این روایت ضعیف است را قبول نداریم. بقیّه افرادی هم که در این سند وجود دارند توثیق شده اند: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيِّ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَشِيطِ بْنِ صَالِحٍ»؛ هم «مروک» توثیق دارد و هم «نشیط». البتّه ممکن است نتوانیم بپذیریم که «شیخ طوسی» مستقیماً این روایت را از «شیخ مفید» نقل کرده باشد. ولی علی ایّ حالٍ من قبول ندارم که به راحتی بتوان در سند این روایت خدشه کرد. ولی بر فرض هم که در سند این روایت خدشه شد، مهم این است که تقریباً همه فقهاء وقتی وارد بحث تطهیر مخرج بول می شوند به همین روایت استناد می کنند و این استناد علی رغم وجود روایات دیگر، برای ما حجّت است و کأنّه اصلاً در السنه فقهاء می چرخد که «مثلا ما علی الحشفه» و در تمام کتب فقهای ما هست و عمل اصحاب به این روایت برای ما کافی است و جابر ضعف سند روایت است. بنابراین این روایت از نظر سندی قابل خدشه نیست.
 

[1] تحرير الوسيلة؛ ج: 1، ص: 18 .

[2] وسائل الشيعة؛ ج: 1، ص: 316 .

[3] المائدة، الآية: 6 .

[4] وسائل الشيعة؛ ج: 1، ص: 349 .

[5] همان؛ ص: 344 .

[6] همان؛ ص: 343.

[7] همان؛ ص:344.