جلسه 1389/10/19

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: حكم زناي مريض و مستحاضة

يكي از دلائل انعطاف اسلام در اجراي سياسياتش همين مسائلي است كه الآن مي خوانيم و هر كدام از اينها مي تواند براي ما يك منبري باشد و يك سخنراني را تشكيل دهد، و آن اين است كه اگر «زانية» مريض است يامستحاضة و يا حائض،و سه حالت بيشتر ندارد، يعني يا مريض است يا مستحاضه، و يا حائض، (حكم المريض و المستحاضة رجماً و جلداً).

و هر سه حالت دو حكم دارد،يعني گاهي مشمول رجم است و گاهي مشمول جلد، اگر مشمول رجم باشد، «لا ينظر» يعني صبر نمي كنند. چرا؟ چون صبر اثري ندارد و بالاخرة آخرش قتل است.

خلاصه اگر زانية مريض است يا مستحاضه، و يا حائض، اين دو حالت دارد:

الف: اگر واقعاً مشمول رجم است، صبر كردن معنا ندارد كه طرف بهبودي پيدا كند يا خونش قطع، و پاك بشود.

ب: اما اگر مشمول رجم نيست بلكه مشمول جلد است، اينجا اسلام اجازه نمي دهد كه در اين حالت جلد را بر اين آدم اجرا كنيد.

چرا؟ چون يكي از دو اشكال را دارد، يا بيمار مي شود يا بيماري او شدت پيدا مي كند، البته اين عرائضي كه من بيان كردم مال مريض است و مستحاضه، ولي مرحوم جواهر و ديگران مي گويند حائض مرض نيست فلذا در حائض صبر كردن لازم نيست.

ولي من در اين استثناء آقايان تعجب مي كنم، زيرا حيض خودش يكنوع بيماري است، از اين رو قرآن مي فرمايد :« يسئلونك عن المحيض قل هو أذاً».

بنابراين، من در نوشتن حائض را جدا كردم، ولي امروز وقتي دو مرتبه مطالعه كردم، ديدم كه حائض هم حكم همين ها را دارد.

پس اگر رجم باشد، در هيچكدام از اينها صبر لازم نيست، چون صبر بي فائده است، اما اگر جلد باشد، در هر سه بايد بگوييم صبر بكنند، يعني هم در مريض صبر كنند و هم در مستحاضه و هم در حائض، چرا؟ چون طرف يا بيمار مي شود و يا بيماري او شدت پيدا مي كند، اين تجزيه و تحليل فقهي است، علاوه براين، رواياتي هم بر اين مسئله دلالت دارد.

روايات

إذا زني المريض و المستحاضه عن احصان يرجمان، لقول :« ليس في الحدود نظر ساعة»، أضف إلي ذلك عدم الفائدة في الانتظار فإنهما علي كل تقدير يقتلان .

و أما لو زنيا لا عن إحصان ، فلا يجلدان توقيّا من السراية و الموت .

و يدل علي تأخير الجلد ما يلي :

١. روي السكوني عن أبي عبد الله عليه السلام قال :« أتي أمير المؤمنين عليه السلام برجل أصاب حدّاً و به قروح (دمل و زخمي كه در بدن انسان پيدا مي شود) في جسده كثيرة، فقال أمير المؤمنين عليه السلام :أقرّوه - او را نگهداريد- حتي تبرأ، لا تنكؤها عليه فتقتلوه» كلمه ي «نكأ» در لغت عرب به معناي پوست كندن است، مي گويند نكئت القرحة، أي قشر قبل أن تبرأ، يك موقع قرحه بهتر مي شود، خود پوست مي افتد، يك موقع قبل از آنكه خوب بشود، خودمان پوستش را بكنيم، نكأ به معناي كندن پوست است أقرّوه - او را نگهداريد- حتي تبرأ، لا تنكؤها عليه فتقتلوه».

٢. خبر مسمع بن عبد الملك عن أبي عبد الله عليه السلام:« أنّ أمير المؤمنين أتي برجل أصاب حدّاً و به قروح و مرض و أشباه ذلك(مانند مستحاضه) فقال أمير المؤمنين : أخرّوه حتّي يبرأ، لا تنكأ قروحه عليه-پوستش كنده نشود- فيموت، و لكن إذا برء حدّدناه».

البته مستحاضه هم در اشباه ذلك داخل است، ولي مستحاضه هم روايت دارد.

3:و يدّل علي حكم المستحاضة ما رواه السكوني عن أبي عبد الله عليه السلام قال :« لا يقام الحدّ علي المستحاضة حتي نيقطع الدّم عنها» البته همه ي اينها در جايي است كه جلد باشد و در غير جلد، انتظار معنا ندارد، اين روايات هر چند اطلاق دارند، يعني هم رجم را مي گيرد و هم جلد را، ولي ما گفتيم كه در رجم فايده ندارند. باز ما در اين مسئله توسعه مي دهيم گاهي از اوقات طرف بيمار است و اگر شلاق بزنيم، بيماريش افزايش پيدا مي كند، و گاهي بيماري پيدا مي كند، فرق نمي كند بين ايجاد بيماري و بين سرايت و افزايش بيماري.

خلاصه اگر فقيه اين روايات را ببيند، همه ي صور را مي تواند خودش درك كند.

مرحوم محقق يك مسئله را مطرح كرده است و فرموده:«و إن اقتضت المصلحة التعجيل، ضرب بالضغث المشتمل علي العدد- اگر مصلحت ايجاب كند كه ما اين حد را زودتر بزنيم، يعني از يك طرف مصلحت مي گويد كه اين حد را زودتر جاري كنيد، از طرف ديگر اين آدم مريض است و نبايد او را در اين حال شلاق زد.

ممكن است كسي سوال كند چطور مي شود مصلحت ايجاب مي كند كه حد را زدوتر جاري كنيم ؟

فرض كنيد كه يك خوني بين دو طائفه است، اگر ما اين را عقب بيندازيم، ممكن است بين دو طائفه آتش جنگ روشن بشود، از اين طرف اين آدم مريض است و بايد صبر كنيم، از آن طرف هم مصلحت ايجاب مي كند كه ما اجرا حد كنيم تا آتش فتنه خاموش بشود.

مرحوم جواهر در شرح اين عبارت مي فرمايد: «و لو اقتضت المصلحة و كان البرء غير متوقع»، مي گويد اگر اميد به خوبي نيست، اما مصلحت هم ايجاب مي كند كه حد را اجرا كنيم، چه كنيم؟ مي رويم صدتا چوب را مي گيريم و آن را دو بسته مي كنيم، يعني پنجاه دانه را در يك بسته و پنجاه دانه ديگر را در بسته ي ديگر قرار مي دهيم و با هر كدام يكبار مي زنيم كه در نتيجه مي شود صد تازيانه و شلاق.

سوال من اين است كه آيا عبارت شرائع را خوب معنا كرده، يا اينكه بگوييم عبارت در جايي است كه «و كان البرء متوقعاً»، منتها يكماه طول مي كشد كه برء و بهبودي برايش حاصل بشود، از آن طرف هم مصلحت ايجاب مي كند حد را هر چه زودتر اجرا كنيم، ايشان مي گويد غير متوقع، ولي من در شرح نوشتم «إذا كان البرء متوقعاً»، اما مصلحت ايجاب مي كند كه حد را اجرا كنيم، چرا؟ بخاطر اينكه آتش فتنه را بين دو طائفه خاموش كنيم.آيا چنين قانوني در دنيا است، مريض است، بايد حكم اجرا بشود، توان ندارد، مصلحت هم هست، اسلام به آن صورت اكتفا مي كند، و مي گويد صد دان چوب را به دو بسته تقسيم كن و با هر كدام يك مرتبه بزن، به اين صورت صد شلاق كامل شده است، كما اينكه حقتالي اين جريان را در باره ايوب دارد و اتفاقاً در حديث ما نيز آمده است كه اگر طرف مريض است و نمي توانيم حد را اجرا كنيم، از آن طرف هم مصلحت ايجاب مي كند كه حد را اجرا كنيم، يك نفر آمد و از حضرت پرسيد، حضرت فرمود اين مسئله از خودت است يا كسي از تو سوال كرده؟

گفت يك نفر سني به من گفت كه از شما سوال كنم، حضرت فرمود اين را از قرآن استفاده مي كنيم كه مي فرمايد:

«و خذ بيدك ضغثاً فاضرب به و لا تحنث» ص:44.

روايت

١. روي يحيي بن عباد المكي قال : قال لي سفيان الثوري- سفيان ثوري از فقهاي عصر امام صادق عليه السلام- ، إنّي أري لك من أبي عبد الله عليه السلام منزلة فسله عن رجل زني و هو مريض ، إن أقيم عليه الحدّ مات ، ما تقول فيه؟ فسألته ، فقال :

« هذه المسألة من تلقاء نفسك؟ يعني اين سوال مال خودت است؟ أو قال لك إنسان أن تسألني عنها »؟ فقلت : سفيان الثوري سألني أن أسألك عنها؟ فقال أبو عبد الله عليه السلام :« إنّ رسول الله أتي برجل احتبن (احتبن، اصلش حبن است، حبن اين است كه شكمش ورم و باد كند) مستسقي البطن ، قد بدت عروق فخذيه، و قد زني بامرأة مريضة فأمر رسول الله بعذق(چوب) فيه شمراخ(چند شاخه دارد) ، فضرب به الرجل ضربة ، و ضربت به المرأة ضربة ، ثم خلّي سبيلهما ، ثم قرأ هذه الآية «و خذ بيدك ضغثا فاضرب به و لا تحنث»

حضرت ايوب نذر كرده بود كه اگر چنين و چنان بشود، صد شلاق به زنش بزند، بعداً پشيمان شد، البته زن هم نسبت به ايشان خدمت كرده بود، خداوند منان بخاطر خدمت اين زن، حكم را تخفيف داد، خيال نشود كه اين فرار از حكم است، بلكه چون حسن سابقه داشت و شوهر را در دروان بيماري معالجه كرده بود، البته ترك اولاي هم از او سر زده بود، بخاطر آن خدماتش، اسلام قائل به تخفيف شد، شمراخ، آن شاخه هاست، يك ساقه دارد و يك تركه دارد، تركه ها بايد صدتا يا پنجاه تا باشد. لازم نيست كه تك تك آنها به بدنش بخورد،(كه هر گز هم نمي رسند چون روي هم قرار گرفته اند) غرض اين است كه قانون حفظ شود و در عين حال مقامات طرف هم محفوظ.

پس حكم مستحاضه، حائض و مريض روشن است كه در رجم انتظار نيست، اما در جلد انتظار است و اگر روزي مصلحت ايجاب كرد كه در عين حالي كه مريض است بايد حد اجرا بشود، بايد به همين نحو عمل شود كه بيان شد.

الجنون الطارئ علي الحدّ

بحث ديگر اين است كه اگر كسي بعد از زنا ديوانه شد، آيا حد از او ساقط است يا نه؟

به بيان ديگر آيا جنون بعدي، حكم قبلي را ساقط مي كند يا نه؟

اگر جنونش مطلق است، ساقط نمي شود، اما اگر جنونش اداوري است، بايد صبر كنيم، موقعي كه سر حال مي آيد حد را اجرا كننم.

البته در نظر آقايان خيلي بعيد است كه آدمي كه عاقل بوده و بعداً ديوانه شده است، چرا ما حد را اجرا كنيم؟

جوابش اين است كه هدف از حد تنها آزار و ايذاء طرف نيست بلكه عبرت ديگران هم است، «و ليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين».

بنابراين، هدف اين است كه اسلام نسبت به قوانين خود پايبند است حتي و اگر مجنون هم بشود، از قانون خودش نمي گذرد تا عبرت براي ديگران باشد.

لو وجب الحدّ ثم جنّ أو ارتدّ ، لا يسقط الحدّ رجماً كان أو جلداً، لسبق سبب الحدّ علي الجنون، مضافاً إلي صحيحة أبي عبيدة عن أبي جعفر عليه السلام في رجل وجب عليه الحدّ، فلم يضرب حتي خولط(قاطي كرده) ، فقال :« إن كان أوجب علي نفسه الحد و هو صحيح لا علة به من ذهاب عقل ، أقيم عليه الحدّ كائناً ما كان».

البته اگر جنونش ادواري است، بايد صبر كنيم تا اينكه خوب بشود، آنگاه اجراي حد كنيم.

إقامة الحد في شدّة الحرّ و البرد

مسئله ي ديگر اين است كه بايد اجراي حد در هواي معتدل باشد، يعني نه در سرماي گزنده باشد و نه در گرماي كشنده، بلكه در هواي معتدل اجرا بشود، فلذا اجرا آن در صبح زود بسيار بد است، يا در هواي بسيار گرم هم نبايد حد جاري بشود. بايد هوا متناسب باشد، در عين اينكه اجراي حد بشود، بايد انسانيت و حقوق انسان هم رعايت بشود. اتفاقاً در اين زمينه روايت نيز داريم.

و يدّل عليه خبر هشام بن أحمر عن العبد الصالح(موسي بن جعفر) عليه السلام قال:

« كان جالساً في المسجد و أنا معه، فسمع صوت رجل يضرب صلات الغداة في يوم شديد البرد، فقال: ما هذا؟ قالوا رجل يضرب، فقال: «سبحان الله! في هذه الساعة إنّه لا يضرب أحد في شيء من الحدود في الشتاء إلّا في أحرّ ساعة من النهار، و لا في الصيف إلّا في أبرد ما يكون من النهار».

خلاصه اسلام مي خواهد دوتا فشار بر او وارد نشود، هم فشار شلاق و هم فشار سرما و يا گرما، چه بسا ممكن است كه اين فشار ها سبب توليد مرض و بيماري بشود. تنها شلاق ايجاد مرض نمي كند، اما هنگامي كه با سرما همراه شد، ايجاد مرض مي كند، ما حق نداريمم از حد خود مان تجاوز كنيم، «تلك حدود الله فلا تعتدوها».

إقامة الحدود في أرض العدو

فرض كنيد مسلمانان به سوي جهاد رفتند و شهري را از كفار گرفتند، كفارّ آن طرف است و ما در اين طرف واقع شده ايم، در اين ميان يك نفر سرباز عمل منكر و زنا را انجام داد، اسلام مي گويد در سر زمين دشمن حد جاري نكنيد، چرا؟ چون سبب مي شود كه اين شخص بعد از حد به دشمن بپيوندد، بلكه صبر كنيد كه در سر زمين خود بيايد و در آنجا اجراي حد كنيد.

روايت

غياث بن إبراهيم، عن جعفر، عن أبيه عن علي عليه السلام أنّه قال: «لا أقيم علي رجل حدّاً في أرض العدو حتّي يخرج منها مخافة أن تحمله الحمية (تعصب) فيلحق بالعدو».

حكم من التجأ إلي الحرم

اگر كسي در جد ه عربستان زنا كند و سپس به حرم برود و در آنجا پناهنده شود، مي فرمايد اگر اين آدم در خارج از حرم گناه كرد، و سپس پناه به حرم ببرد، در حرم بر اين آدم حد نمي زنند، چرا؟ احترام زمين را حفظ مي كنند، حرم احترام دارد و بايد صبر كنند ، بلكه به اين آدم آب و غذا نمي دهند، تا ناچار بشود و از حرم بيرون بيايد و آنگاه حد را بر او جاري مي كنند.

اما اگر كسي در خود حرم گناه كرد، در اينجا مي شود حد را حتي در حرم جاري كرد، چون با اين كارش احترام حرم را از بين برده است و در اين زمينه روايت هم داريم:

«لو أنّ رجلاً دخل الكعبة فبال فيها معانداً أخرج من الكعبة و من الحرم و ضربت عنقه».

اين مسئله بر خلاف آن است كه ما گفتيم، چون ما گفتيم اگر در حرم مرتكب گناه شد، در حرم كشته مي شود، ولي اين عكس گفته ي ما را مي رساند فلذا ناچاريم بگوييم مراد از اين حرم، حرم مكه است، يك حرم كلي داريم و يك حرم مكه، مكّه براي خودش يك حرم خاصي دارد، از مكه بيرون مي روند و در حرم چهار فرسخي آن گردنش را مي زنند.

من اجتمع فيه حدّان أو حدود

اگر كسي دو حد بر گردنش آمده است، چگونه اين حد ها را اجرا كنيم؟

اگر در عرض هم هستند، فرض كنيد هم غصب كرده و هم زنا مجرد را مرتكب شده است، زناي مجرد حدش صد تازيانه است، غصب هم هشتاد تازيانه است، اينها در عرض هم هستند، در اينجا هر كدام را كه خواستند مقدم مي كنند، هر چند بعضي ها گفته اند حقوق الله مقدم است و بعضي هم عكس اين را گفته اند، يعني حقوق الناس مقدم دانسته اند.

پس اگر عرض هم هستند، جاي بحث نيست، «إنّما الكلام» اگر در طول هم هستند، فرض كنيد سرقت كرده، غصب كرده، زناي محصنه را هم مرتكب شده است، چه كار كنيم، غصب كرده، هشتاد تازيانه دارد، سرقت كرده، دستش را مي برند، زناي محصنه را مرتكب شده است، رجم مي كنيم، الجمع مهما أمكن أولي من الطرح

اول دستش را مي برند، يا اول شلاقش مي زنند، بعد دستش را مي برند و سپس رجم مي كنند، تا بتواند جمع كنند كه اينها بهم نخورد، عرض كرديم اگر اينها در عرض هم باشند، آنجا فرق نمي كند هر كدام را كه خواستند مقدم مي كنند هر چند بعضي ها مي گويند حقوق الناس كه غصب است مقدم بر چيز ديگر است.

اما اگر اينها قابل جمع نباشد، به گونه اي كه اگر رجم را انجام بدهيم، بقيه سالبه به انتفاء موضوع مي شود، پس بايد (مهما أمكن) به گونه اي شروع كنيم كه موضوع از بين نرود.

قال الشيخ: من اجتمع عليه حدود أحدها القتل، بدأ أوّلاً بما ليس فيه القتل، ثمّ قتل مثلاً أن يكون قتل و سرق و زني و هو غير محصن، أو قذف، يجلد أوّلاً للزنا أو للقذف ثمّ تقطع يده للسرقة، ثمّ يقاد منه للقتل»

مرحوم محقق نيز همين را مي گويد، روايات هم همين را مي گويد:

للصحاح المستفيضة و غيرها من المعتبرة في رجل اجتمع عليه حدود فيها القتل، قال عليه السلام: «يبدأ بالحدود الّتي هي دو القتل، و يقتل بعد»

علي أي حال تا جايي كه جمع ممكن است بايد جمع كرد.

عبارت شيخ مفيد

قال الشيخ المفيد: و إذا قامت البيّنة علي رجل حرّ مسلم بالزنا أو أقرّ بذلك علي نفسه و كان محصناً وجب عليه جلد مائة ثمّ يترك حتي يبرأ جلده، ثمّ تحفر له حفيرة إلي صدره».

چرا اينها جمع شده اند، اين آدم يك زناي محصنة كه بيشتر نكرده است، در عين حال مي گويد هم شلاق مي زنيم و هم رجم مي كنيم، چرا هم شلاق مي زنند و هم رجم،؟ چون «زاني و مزني بها» شيخ و شيخة هستند،عبارت مرحوم مفيد را بايد حمل كنيم بر شيخ و شيخة.

عمده دليلش همان است كه عرض كرديم، الجمع مهما أمكن، ما بايد جمع بين احكام كنيم، اگر اجراي يك حكم، سبب انهدام موضوع مي شود، قاضي يك چنين حقي را ندارد كه اعدام موضوع كند.

گاهي مي گويند علت اينكه اول جلد و تازيانه مي زنيم و سپس رجم مي كنيم، اين است كه بيشتر عذاب ببيند، چون اگر يكباره اعدام كنيم، عذابش كمتر است، اما اگر اول جلد بزنيم و سپس رجم كنيم، عذابش بيشتر است.

ولي اين دليل يك دليل روز پسند نيست، ما خيلي دشمني با اين آدم نداريم، عمده همان است كه من گفتم، يعني ما در اينجا در مقابل دو خطاب قرار گرفته ايم، اسلام مي گويد هم رجم كن و هم جلد، و ما بايد زمينه را به گونه اي ترتيب بدهيم كه هردو انجام بگيرد.

حالا اگر آمديم شراب هم خورده، تهمت هم زده است، حد شراب هشتاد تازيانه است، تهمت نيز هشتاد تازيانه، در اينجا كدام مقدم است؟

مي گويد حقوق الناس مقدم بر حقوق الله است.