جلسه 1389/08/01

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: ماهيت و حقيقت عدالت

مرحوم آية الله بروجردي در حدود يك هفته در باره اين حديث( حديث ابن أبي يعفور) بحث كرد، بالأخرة اين حديث از احاديث مهم است، از اين رو بايد در آن دقت شود، من عصاره آنچه را كه اساتيدم ياد گرفته ام در اينجا آورده ام، منتها به صورت سهل التناول.

بنابراين، بايد حديث را از نو بخوانيم، رواي سوال مي كند:

1: «بم تعرف عدالة الرّجل بين المسلمين حتّي تقبل شهادتهم لهم و عليهم؟

راوي در اينجا از كاشف و اماره بر عدالت سوال مي كند، ولي حضرت فوراً از آنجا جواب نمي دهد بلكه از حقيقت عدالت را (كه ملكه است) در دو بخش تفسير مي كند مي كند و مي فرمايد:

2: «أن تعرفوه بالستر به كسر سين، به معناي حيا ست- والعفاف عفاف هم عبارت از اين است كه انسان بالذات خود داري كند از قبايح-، و كفّ البطن و الفرج و اليد و اللسان»

3: «و يعرف باجتناب الكبائر الّتي أوعد الله عليها النار من شرب الخمر و الزنا و الرّبا و عقوق الوالدين و الفرار من الزحف».

حقيقت عدالت در اين دو بخش خلاصه شده است:

الف: انساني باشد معروف به ستر و عفاف و كفّ بطن از قبايح،

ب: علاوه براين، از گناهاني كه در قرآن يا سنت به آن وعده آتش داده شده اجتناب كند.

ما معتقديم كه اين دو فراز، جواب سوال سائل نيست، بلكه مربوط است به بيان حقيقت عدالت، چرا؟ بخاطر چهارمي، چون در فراز چهارمي مي فرمايد:

«و الدّلالة علي ذلك كلّه أن يكون ساتراً لجميع عيوبه»، در چهارمي كلمه ي دلالت را به كار مي برد وحال آنكه در دومي و سومي كلمه ي «عرفان» را به كار برده است، در فراز چهارم و پنجم جواب سائل را مي دهد و مي فرمايد دو راه براي شناخت عادل است:

الف: أن يكون ساتراً لجميع عيوبه»، يعني عيب هاي او مستور باشد.

ب: و يكون منه التعاهد للصلوات الخمس». ديگر اينكه اين آدم در جماعت مسلمين حاضر بشود، فلذا ما (بر خلاف ديگران ) اين حديث را اين گونه معنا مي كنيم.

به بيان ديگر ما معتقديم كه حضرت متوازن صحبت كرده است، يعني هر چند سوال سائل از اماره و كاشف است، ولي حضرت مصلحت ديده كه ابتدا حقيقت عدالت را براي او روشن كند و سپس اماره و كاشف آن را بيان نمايد.

بنابراين، فراز دوم و سوم در بيان حقيقت عدالت است، اما چهارمي و پنجمي راجع به دليل و كاشف بر آن حقيقت است، دليل من اين است كه حضرت بيانش را عوض مي كند، يعني در دومي و سومي كلمه ي عرفان را به كار مي برد و حال آنكه در چهارمي و پنجمي كلمه ي دلالت را به كار برده است، معلوم مي شود كه دومي و سومي براي بيان حقيقت عدالت است، چهارمي و پنجمي براي بيان اماره و كاشف است.

توضيح مطلب

إذا علمت ذلك فلنرجع إلي توضيح الفقرة الثانية و الثالثة، فنقول: قوله: «أن تعرفوه بالستر به كسر سين، به معناي حيا ست-:فالستر فيها بمعني الحياء، و في اللسان: رجل مستور، و ستير أي عفيف، و يقال ما لفلان ستر و لا حجر، فالستر: الحياء، مي گويند فلاني نه حيا دارد و نه عقل، «حجر» به معناي عقل است، فالستر : الحياء، و الحجر: العقل. والعفاف عفاف هم عبارت از اين است كه انسان بالذات خود داري كند از قبايح، يعني از چيز هاي كه نزد عقلا زشت و قبيح است پرهيز كند، چيز هاي كه نزد عقلا زشت است عبارتند:

1: شكم خوارگي، يعني آدمي است كه فقط بنده ي شكم است.

2: بنده فرج و شهوت است،

3: دستش به سوي اموال مردم دراز است.

4:زبانش به عرض و آبروي مردم دراز است، هر چهار تا در حقيقت مفهوم عفاف را براي ما روشن مي كند.

پس ما با اين بيان خود در حقيقت فقره ي دوم را روشن كرديم.

آنگاه حضرت فقره ي دوم را بيان مي كند و مي فرمايد:

«و يعرف باجتناب الكبائر الّتي أوعد الله عليها النار من شرب الخمر و الزنا و الرّبا و عقوق الوالدين و الفرار من الزحف».

در فقره ي دومي محرمات عقلائيه را بيان مي كند كه شرع هم موافق است، در فقره ي سوم محرمات شرعي را بيان مي نمايد.

در واقع امام صادق عليه السلام در يك عبارت كوتاه توانسته است كه براي ما حقيقت عدالت را معنا كند و بفرمايد حقيقت عدالت قائم به اين است كه اولاً حيا داشته باشد، ثانياً از قبائح عقلائي اجتناب كند، ثالثاً از چيز هاي كه خدا حرام كرده اجتناب كند، يعني

پايه ي عدالت حيا است، پايه عدالت اجتناب از قبائح عقلائي است و نيز پايه ي عدالت اجتناب از محرماتي است كه خدا وعده ي آتش داده است مانند: ربا، ترك صلات و ...،

حيا مقدمه ي آنها است، يعي آدمي كه حيا داشته باشد، سبب مي شود كه به دنبالش اين چيز ها بيايد، اما عفاف است، عفاف از عفت است، قرآن در اين زمينه بهترين تعبير را دارد و مي فرمايد كساني هستند كه تمكن مالي دارند فلذا زن مي گيرند، ولي افرادي هم وجود دارند كه فاقد تمكن مالي مي باشند و توان زن گرفتن را ندارند، از خود عفت به خرج مي دهند، عفت خودراي از چيز هاي است كه انسان برايش كاري ميسوري نيست، عفت غير از غير «ستر» است، ستر به معناي حياست، عفت در حقيقت خود داري از كار هاي قبيح يا كار هاي كه نمي تواند «وليستعفف الّذين لا يجدون نكاحاً».

پس تا اينجا با حقيقت عدالت آشنا شديم، و من هنا يعلم، آيا عدالت ملكه است يا اينكه يك حالت نفساني است كه مي آيد و مي رود، مثلاً الآن از چيزي ترسيدم، دو ساعت ديگر اين ترسم از بين مي رود.

اما ملكه اين گونه نيست، بلكه ريشه در نفس انسان دارد و به اين زودي از نفس زايل و كنده نمي شود.

عدالت از منظر صاحب جواهر

اما صاحب جواهر بسيار خودش را به آب و آتش زده تا عدالت را از قبيل ملكه نداند، ولي به نظر ما عدالت از قبيل ملكه است، «ستر» به معناي حياست، حيا از قبيل ملكه است نه از قبيل حالت. البته حيا هم داراي مراتبي است، يعني كم و زياد دارد.

عدالت يك ملكه و حالت خدا ترسي است كه انسان را از از ارتكاب بر كبائر و اصرار بر صغاير باز مي دارد.

بنابراين، ما عدالت را از قبيل ملكه مي دانيم، چون ستر به معناي حياست، عفاف ملكه است، قهراً بايد در درون انسان يك واقعيتي باشد كه او را از اين كار ها باز بدارد.

فرق عادل با معصوم

فرق عادل و معصوم عليه السلام اين است كه در معصوم مطلقا ممكن نيست كه گناه كند، اما عادل ممكن است گاهي گناه كند، مثلاً غيبت كند يا غيبت را گوش بدهد، اما اين عمل بر خلاف فطرتش است، عمل را انجام مي دهد، و لي فوراً پيشمان مي شود، افرادي هستند كه مثل ريگ دروغ مي گويند بدون اينكه پشيمان بشوند يا در ته دل ناراحت بشوند، در مقابل افرادي هم داريم كه هر گاه دروغ بگويند، در عين حال در درون شان انفعال احساس مي كنند، اين عدالت است، آدمي كه مثل ريگ دروغ مي گويد بدون اينكه پروا داشته باشد، اين اصلاً عادل نيست.

ولي انسان عادل ممكن است يك روزي هم يك دورغي بگويد يا يك غيبتي بكند، يا يك كار خلافي را هم انجام بدهد، اما هم موقع عمل از درون ناراحت است و هم بعد از عمل نادم و پشيمان است و هذا هو الفرق بين المعصوم و العادل، معصوم يك علم الهي دارد كه او را در مقابل گناه بيمه مي كند.

مثلاً اگر كسي را به يك ستوني ببندند و به او بگويند اگر به نامحرم نگاه كردي، حتماً اعدام مي شوي، آيا يك چنين آدمي نگاه مي كند يا نه؟ حتماً نگاه نمي كند، چون مي داند كه نگاه كردن همان و اعدام شدن همان.

معصوم يك چنين حالتي دارد و به تعبير بهتر يك چنين علمي به واقعيات دارد، به گونه اي كه آتش را مي بيند، جنهم و بهشت را هم مي بيند، در مقابل گناه بيمه است ولذا ما عصمت را از مراحل علم معصوم مي دانيم يعني علم به عواقب گناه.

اما انسان عادل يك چنين علمي ندارد، بلكه يك ملكه دارد كه نود درصد يا كمتر و بيشتر دور گناه نمي گردد، ولي گاهي پايش مي لزد و مرتكب گناه مي شود،اما هنگام گناه دوتا اثر دارد، اولاً يكنوع حالت انفعالي در خود احساس مي كند و مي بيند كه مرتكب خلاف مي شود، بر خلاف آدم هاي كه سرمايه و كار شان دروغ است و از دروغ گفتن شان كيف مي كنند و لذت مي برند، ولي آدم عادل ممكن است دروغ بگويد، اما از درون ناراحت، و بعداً پشيمان مي شود.

فقره ي چهارم روايت

4: «و الدّلالة علي ذلك علي ذلك كلّه أن يكون ساتراً لجميع عيوبه، و يكون منه التعاهد للصلوات الخمس»

سوال

سوال من اين است كه حضرت براي شناخت عادل، چرا دو راه معين كرده يا يك راه دو شاخه؟

جواب

چون گناهان انسان دو نوع است:

الف: گناهاني كه در خلوت و در درون خانه صورت مي گيرد، به گونه اي كه ديگران نمي فهمند كه آيا اين آدم مرتكب گناه مي شود يا نمي شود؟

حضرت مي فرمايد همين مقداري كه بروز نكند كافي است، يعني يا عيب ندارد و گناه نمي كند يا اگر هم عيب داشته، ولي بروز نكند كافي است، زيرا راهي بر اطلاع و پي بردن نداريم، از طرفي تفتيش عورات مردم حرام است، چيز هاي كه در درون خانه افراد صورت مي گيرد، ديگران حق ندارند كه تفتيش كنند تا ببينند كه فلان كس در درون خانه اش چه مي كند، تفتيش در اين موارد حرام است، حضرت در يك چنين جايي مي فرمايد شما مكلّف به واقع نيستيد، همين مقداري كه پوشش دارد كافي است، يعني يا ندارد يا اگر دارد، تحت پوشش است كافي است.

ب: بعضي از گناهاني داريم كه انسان مي تواند درك كند كه آيا اين آدم انجام مي دهد يا نه، مانند نماز، «نماز» از چيز هايي است كه مربوط به خانه نيست، و لذا در قسمت دوم مي فرمايد اقلاً اين آدم در نماز جماعت حاضر بشود تا ديگران بفهمند كه اين آدم اين اعمال را انجام مي دهد.

پس اعمال انسان بر دو قسم است: قسمي كه در خلوت و درون خانه انجام مي گيرد، در اينجا تفتيش حرام است مگر اينكه يك مصلحت برتري باشد و حاكم شرع هم اجازه بدهد «و الدّلالة علي ذلك علي ذلك كلّه أن يكون ساتراً لجميع عيوبه»،

يعني همين كه نديديم براي ما كافي است.

قسم ديگر از گناهان داريم كه راه بر آنها داريم، مثلاً نمي دانيم كه فلان كس مصلّي است يا مصلّي نيست، يعني نماز مي خواند يا نمي خواند، اقلاً ببينيم كه آيا در نماز جماعت حاضر مي شود يا حاضر نمي شود؟

يك كسي كه اصلاً در جماعت و مراسم عبادي حاضر نمي شود، به او نمي توان عادل گفت، چون لعل كه اصلاً مصلي نباشد و نماز نخواند.

اما اينكه زكات و حج را نگفته، علتش اين است كه زكات را حاكم شرع مي گيرد، حج هم در تمام عمر يك مرتبه واجب مي شود آنهم براي كساني كه استطاعت پيدا كنند.

در هر صورت ما روايت اين گونه معنا كرديم.

نعم أن صاحب الجواهر أتعب نفسه في نقد هذه النظرية عدالت را از قبيل ملكه نمي داند- وبسط الكلام، و أكثر ما ذكره غير تام بالنظر إلي ما ذكرنا.فما هو المنقول عن العلّامة و الشهدين من تفسير العدالة بالملكة و أنّ حسن الظاهر كاشف عنه هو المتعيّن .

فقد خرجنا بالنتيجة التالية: أنّ العدالة ملكة نفسانية تقوم بالستر(حيا) والعفاف و امتلاك البطن و الفرج و اليد و اللسان عن الخروج عن حدّ الاعتدال، كما أنّها تقوم بالاجتناب عن الكبائر الّتي أوعد الله عليها النار.

و لا يصل الإنسان إلي هذا المقام إلّا إذا كان فيه ملكة تصدّه عن القبائح العقلية (العقلائية) و الشرعية .

و التعبير بالكفّ و الاجتناب دليل علي أنّ ابتعاد الإنسان عن القبائح و المعاصي لا لعدم القدرة علي الاقتراف أو لعدم وصول اليد إليها، بل لوجود ملكه تصده عن القبيح و الحرام رغم كونه قادراً علي اقتراف هذه الأعمال لكنّه يكون في منأي (بعد) عنها.

ما تا اينجا روايت ابن أبي يعفور را معنا كرديم، و تنها دليلي كه در روايات ما راجع به تفسير عدالت آمده، همين روايت است.

بله! يك مشت رواياتي داريم كه اين روايت را توضيح بيشتر مي دهد و ما آنها را در جلسه ي آينده خواهيم خواند.