جلسه 1389/07/24

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط: امام جماعت

المسألة الخامسة: يجوز الإقتداء بمن لا يتمكّن من كمال الإفصاح بالحروف، أو كمال التأديّة، إذا كان المتمكناً من القدر الواجب فيها، و إن كان المأموم أفصح منه

مرحوم سيد مي خواهد در اين مسئله يك مشكلي را حل كند و آن اين است كه اگر ماموم افصح است، يعني عرب است و حروف را به خوبي و زيبائي از مخرجش ادا مي كند، ولي امام عرب نيست، اما به مقدار لازم هم حروف را از مخارجش ادا مي كند و هم كلمه را، اگر واقعاً امام حروف و كلمات را به مقدار لازم ادا مي كند هر چند افصح نباشد، مي تواند ماموم افصح و اكمل، به امام فصيح و كامل اقتدا كند، در واقع مي خواهد آن مشكل را حل كند. چرا؟ فرض اين است كه مقدار لازم را مي گويد، مثلاً حروف «ضاد» و «ط» را خوب ادا مي كند، هر چند نمي تواند همانند لهجه ي يميني و حجازي قرائت را بخواند، مرحوم سيد به طور نا خود آگاه مسئله را حل مي كند و مي فرمايد: «يجوز الإقتداء بمن لا يتمكّن من كمال الإفصاح بالحروف، أو كمال التأديّة» نه اينكه «لا يتمكن من الإفصاح»، افصاح به معناي اظهار است، افصاح و تأديه دارد، منتها كمالش را ندارد، كي؟ إذا كان الإمام متمكناّ من القدر الواجب فيها، و إن كان المأموم أفصح منه.

ولي ماموم علاوه بر افصاح و تاديه، كمالش را هم دارد.

فرض اين است كه اين امام حد واجب را دارد، ولو اينكه آن حد افضل و حد مستحب را ندارد، و الا اگر قرار باشد كه همه ي ائمه جماعت افصح و اكمل باشند، خيلي از جاها نماز جماعت تعطيل مي شود و اين مطابق قاعده است.

فصاحت زبان عرب مراتب دارد، از اين رو اگر انسان حد واجب آن را داشته باشد براي امامت كافي است.

المسألة السادسة

لا يجب علي غير المحسن الإئتمام لمن هو محسن،

كسي كه حمد و سوره اش صحيح نيست، لازم نيست كه بر محسن اقتدا كند.

كلمه ي «محسن» هر چند از باب افعال است و باب افعال متعدي است، ولي در اينجا به معناي لازم است نه معتدي، «محسن» يعني بداند، «غير محسن» يعني نداند، «لا يجب علي غير المحسن الإئتمام لمن هو محسن» يعني شخصي كه سوره اش صحيح نيست، لازم نيست كه بر محسن اقتدا كند.

اشكال

ممكن است كسي اشكال كند كه اين حرف شما ضد آن چيزي است كه قبلاً گفتيد و آن اين بود كه اگر كسي وظيفه اش تعلّم است، اما تعلم نكرد تا اينكه نزديك غروب شد و نماز در حال قضا شدن است،يك امامي هم در آنجا نماز مي خواند، مي گويد حتماً بايد اقتدا كند، اين حرف شما با حرفي قبلي تان تعارض دارد، در آنجا گفت آدمي كه حقش تعلم بود، اما ياد نگرفت و وقت هم تنگ است و يك امامي هم نماز مي خواند، مي گويد حتماً اقتدا كند، اما در اينجا مي گوييد « لا يجب علي غير المحسن الإئتمام لمن هو محسن»

جواب

جوابش اين است كه مراد از اين «غير المحسن» عاجز است، المحسن، أي غير القادر، يعني العاجز (العاجز عن التعلّم»، مراد عاجز است، لا يجب علي غير المحسن (العاجز عن التعلّم) الإتمام لمن هو محسن، چرا؟ لأنّه «لا يكلّف الله نفساً إلّا وسعها» مثلاً پيره مردي است و به تازگي نور اسلام در قلبش تابيده و مسلمان شده، الان نمي تواند حمد و سوره ي صحيح را بخواند، عاجز است و ناتوان، يا ناتواني بدني و فكري دارد، عاجز است، فلذا لازم نيست كه عاجز بر قادر اقتدا كند. اين غير از فرع بعدي است، فرع بعدي يك جوان سر حال مي رود دنبال بازي گوشي، يعني به جاي اينكه حمد و سوره را ياد بگيرد، دنبال كار هاي ديگر مي رود، اين چنين آدمي اگر ديد كه يك امامي نماز صحيح مي خواند، حتماً بايد اقتدا كند.

«فكم فرق بين الصدر و الذيل»، صدر راجع است به عاجز، ذيل ناظر است به قادري كه تساهل في التعلّم. لا يجب علي غير المحسن (العاجز عن التعلّم) الإئتمام لمن هو محسن.

چرا واجب نيست؟ لأنّه «لا يكلّف الله نفساً إلّا وسعها».

نعم يجب ذلك علي القادر علي التعلّم جوان سر حال، نماز را ياد نگرفت تا اينكه نزديك غروب شد - إذا ضاق الوقت عنه، كما مرّ سابقاً.

در مسئله ي اول مي شود يك اشكالي كرد و آن اينكه اول كه گفت آدم عاجز، در آنجا مي شود يك اشكالي كرد و آن اين است كه آدم عاجز، بايد حمد را تحويل خدا بدهد، اگر يك فردش متمكن نيست و از فرد ديگرش متمكن است، چرا نبايد اقتدا كند؟ من بايد حمد صحيح را تحويل خدا بدهم «و له فردان»، فردي مقدور نيست كه فرادا باشد ،اما به صورت جماعت برايم مقدور است، خود شما در واجب تخييري مي گوييد، اگر احد العدلين ممتنع شد، عدل ديگر محقق است، الآن فرض كنيد من مي خواهم كفاره ي عمدي بدهم، فعلاً عتق رقبه ممكن نيست، يتعين صوم ستين يوماً أو إطعام ستين مسكيناً، عتق رقبه ممكن نيست، از آن طرف مال هم ندارم كه ستين مسكيناً را اطعام بدهم، قهراً بايد ستين يوماً روزه بگيرم، شما در واجب تخييري مي گوييد إذا امتنع أحد الأعدال، تعين العدل الآخر، در اينجا هم بگوييم هر چند اين آدم نسبت به يك فرد كه فرادا باشد، عاجز است، اما نسبت به فرد ديگر كه جماعت باشد، عاجز نيست.

به بيان ديگر من اصالتاً قادر به تحويل نيستم، اما نيابة قادر به تحويل هستم، و آن اينكه امام نائب از من بشود، ولذا مرحوم سيد مي فرمايد:« و إن كان هو الأحوط ».

در حقيقت از نظر مرحوم سيد احوط مي شود استحبابي، اما از نظر ما شايد احوط بشود وجوبي.

المسألة السابعة

لا يجوز إمامة الأخرس لغيره، و إن كان ممن لا يحسن، نعم يجوز إمامته لمثله و إن كان الأحوط الترك، خصوصاً مع وجود غيره، بل لا يترك الإحيتاط في هذه الصورة.

فروع مسئله

ما در اين مسئله دو فرع داريم:

فرع اول

فرع اول اين است كه آيا انسان لال مي تواند براي غير لال امامت كند؟ مرحوم سيد مي فرمايد لال براي غير لال نمي تواند امامت كند.

فرع دوم

فرع دوم اين است كه آيا لال مي تواند براي مثل خودش امامت كند، يعني هم امام لال است و هم ماموم؟

مرحوم علامه هردو مسئله را گفته، منتها پس و پيش كرده، سيد مي گويد اول لال براي غير لال، اخرس براي غير اخرس، دوم اخرس براي اخرس، ولي علامه پس و پيش كرده.

عبارت علامه

قال العلّامة: يجوز أن يؤمّ الأخرس مثله خلافاً للأحمد.

و قال أيضاً: هل للأخرس أن يؤمّ الأمّي الّذي لا يحسن شيئاً؟

فيه نظر أقربه الجواز عملاً بالعموم، و لو قيل لا يجوز لعدم قدرته علي التكبير مع قدرة المأموم، قلنا التكبير لا يتحمله الإمام و قد استويا في القراءة. منتهي المطلب:/

عبارت علامه را به اين منظور خوانديم تا معلوم شود كه اين مسئله سابقه در كلمات فقها دارد.

بررسي فرع اول

آيا اخرس و لال مي تواند بر هردو صنف امام بشود، يعني هم بر محسن و هم بر غير محسن؟

از نظر ما نمي تواند، چرا؟ به جهت اينكه حمد و سوره ي اخرس در روايت است كه: «يحرّك لسان و يشير باصبعه» نماز اخرس اين است كه زبانش را تكان بدهد و با انگشتش اشاره كند، حمد و سوره اخرس اصلاً حمد و سوره نيست، قرائت نيست، بلكه يك عملي است كه غير از آن از دستش بر نمي آيد.

بنابراين، اخرس نمي تواند امام بشود، زيرا قدرت تحمل حمد را از ديگران ندارد، پس اخرس نبايد براي غير اخرس امام بشود، خواه محسن باشد يا غير محسن. چرا؟ لأنّ الإمام يتحملّ القراءة عن المأموم، اخرس اصلاً قرائت ندارد.

إن قلت: شما سابقاً گفتيد: «يجوز إمامة الناقص للكامل»،

قلت: ناقصي كه ما گفتيم، جاي است كه ما لا يتحمل باشد، اما فيما يتحمل ما نگفتيم، اينجا قرائت است.

بله! اگر اخرس يك اخرسي است كه مي تواند حمد و سوره را بخواند، اما سبحان ربي العظيم را نمي تواند بگويد، من اقتدا مي كنم، اما اينجا امامة الناقص للكامل، جايي است كه امام نقصش مربوط به قرائت نباشد. اين بود فرع اول

بررسي فرع دوم

فرع دوم اين بود كه اخرس براي اخرس امامت كند، اين ظاهراً اشكالي ندارد، به جهت اينكه چيزي كم نمي آورد، چون اگر تنها هم بخواند زبانش را تكان مي دهد و با انگشت اشاره مي كند، و اگر با امام هم بخواند باز هم زبانش را تكان مي دهد و با انگشت اشاره مي كند.

اما اگر يك امامي در آنجاست كه نمازش صحيح است و يك اخرس هم در آنجا هست،

بعيد است كه بگوييم اخرس برود به اخرس اقتدا كند با وجود امام محسن، چرا؟ چون در واجب تخييري اگر احد الفردين ممتنع شد، فرد ديگر متعين مي شود، در اينجا من نمي توانم حمد و سوره را بخوانم، اما نيابة مي توانم بخوانم.

متن عروة الوثقي

لا يجوز إمامة الأخرس لغيره، و إن كان ممن لا يحسن، نعم يجوز إمامته لمثله و إن كان الأحوط الترك، خصوصاً مع وجود غيره، بل لا يترك الإحيتاط في هذه الصورة.

با وجود غير اخرس، اگر من به اخرس اقتدا كنم، اين كمال بي لطفي است، چرا؟ چون قانون كلي در واجبات تخييري اين است كه : إذا امتنع أحد العدلين، يتعين العدل الآخر،

المسألة الثامنة

يجوز إمامة المرأة لمثلها و لا يجوز للرّجل و لا للخنثي.

زن مي تواند براي زن امام باشد، ولي زن براي مرد نمي تواند امام باشد، زن براي خنثي هم

نمي تواند امامت كند.

اما اينكه زن مي تواند براي زن امامت كند، دليلش قبلاً گذشت و گفتيم اشكال ندارد، در اينجا سه گروه روايت بود و ما گروه مشهور را انتخاب كرديم.

و باز گذشت كه زن نمي تواند براي مرد امامت كند، پس اين دو را قبلاً خوانديم.

اما اينكه زن نمي تواند براي خنثي امامت كند، دليلش چيست؟

چون ممكن است خنثي مرد باشد و ما گفتيم كه زن نمي تواند براي مرد امامت كند و خنثي هم ممكن است در واقع مرد باشد فلذا امامت زن براي خنثي جايز نيست.

المسألة التاسعة

تجوز إمامة الخنثي للانثي دون الرّجل بل و دون الخنثي.

تا كنون بحث ما در باره امامت زن براي زن يا امامت زن براي مرد بود، ولي در اين مسئله نهم، بحث ما در باره امامت خنثي براي زن يا براي مرد و يا براي خنثي است، آيا خنثاي مشكل مي تواند براي زن يا براي مرد يا براي خنثي امامت كند يا نه؟

ايشان مي فرمايد خنثاي مشكل براي زن مي تواند امامت كند، اما نه براي مرد و نه براي خنثي،

تجوز إمامة الخنثي للأنثي، چرا؟ چون اگر اين خنثي اگر در واقع زن است، مامومش هم زن است و اگر در واقع مرد است، مامومش هم مرد است و لذا «تجوز إمامة الخنثي للأنثي».

اما خنثي نمي تواند براي مرد و خنثي امامت كند.

اما خنثي براي مرد نمي تواند امامت كند، چون لعل اين خنثي زن است، مامومش مرد است، امامت زن براي مرد جايز نيست، حتي خنثي براي خنثي هم نمي تواند امامت كند. چرا؟ چون لعلّ اين خنثاي امام زن است، خنثاي ماموم مرد.

ولي در عين حال يك مشكلي است كه من به آن اشاره كردم و آن اين است كه ماموم فقط يك نفر است، اگر مرد است، بايد طرف سمت راست امام بايستد، و اگر ماموم زن است، پشت سر امام بايستد. ما اين احتياط را داريم و مرحوم آية الله خوئي نيز همين احتياط را دارند.

اما اگر زن بخواهد براي زنان امامت كند، بايد وسط بايستد، حالا در اينجا يك مشكل پيش مي آيد، اينكه مي گوييد: « تجوز إمامة الخنثي للأنثي»، اگر خنثي مرد است، انثي پشت سرش است، اما اگر اين خنثي زن است و ماموم هم زن است، بنا شد كه در امامت دوتا زن، پس و پيشي نباشد، بلكه بغل هم بايستند، اگر كسي آن فتوا را لازم مي داند، در اينجا مشكل پيدا مي كند.

با وجود اين علم اجمالي كه بايد پشت سر بايستد يا در وسط بايستد، اين مشكل پيدا مي كند. چرا؟ چون اگر خنثي مرد است، زن بايد پشت سرش بايستد، اما اگر خنثي زن است و ماموم هم زن است، نبايد مقدم و مؤخر باشند، بلكه بايد كنار هم بايستند، با وجود اين علم اجمالي كه: إمّا يجب علي المأموم يا پشت سر بايستد يا در كنار، با وجود اين علم اجمالي نمي تواند اقتدا كند، علم اجمالي دارد كه اين ماموم يا پشت سر باشد يا كنار امام باشد و اين دوتا چون قابل جمع نيست، فلذا احوط ا ين است كه اقتدا نكند.