جلسه 1389/07/10

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: حكم نماز ماموم در صورتي كه بداند نماز امام نقص دارد

بحث در جايي است كه ماموم بفهمد كه امام نمازش نقصي دارد، در اين صورت تكليف ماموم چيست؟

مرحوم مصنف در اينجا چهار فرع را مطرح كرده است و ما فرع اول را خوانديم، سه فرع ديگر را در اين جلسه مورد بررسي قرار مي دهيم.

فرع اول

فرع اول اين است كه اگر بعد از نما بفهميم كه امام قرائتش باطل بوده يا ركني را ترك كرده است، يا جلسه ي استراحت را انجام نداده است.

«علي كلّ تقدير» نماز امام باطل بوده و ما هم بعد از فراغ از صلات بفهميم، در اينجا تكليف چيست، امام تكليف خودش را مي فهمد كه اگر به او گفته بشود، تكليف خود را متوجه مي شود، بحث در تكليف ماموم است؟

همان گونه كه قبلاً گفتيم، نماز ماموم درست است، اما به شرط اينكه ركني را اضافه نكرده باشد، چون جماعت باطل است، اضافه ي ركن براي ماموم مجوزي ندارد.

اگر واقعاً ركني را اضافه نكرده باشد، نقص نماز امام مضر نيست، حتي قرائتش هم مضر نيست. چرا؟ چون بعد از نماز است.

فرع دوم

فرع دوم اين است كه اگر در اثناء نماز فهميديم، بايد تذكر بدهيم و اگر تذكر داديم و امام هم به تذكر ما عمل كرد، يعني نقصي را كه نمازش داشت، با تذكر مامومين آن نقص را برطرف كرد، اگر واقعاً آن نقص را برطرف كرد، «نور علي نور» فرض كنيد امام در حال ركوع به جاي ذكر ركوع(سبحان رّبي العظيم و بحمده) ذكر سجود (سبحان الله أعلي) را گفت، من تذكر دادم و تذكر مرا متوجه شد و به آن عمل كرد.

«علي أيّ حال» امام نقص را بر طرف كرد، اگر امام نقص را برطرف كرد، هم نماز امام درست است و هم نماز ماموم، و باز هم نماز درست است و هم جماعت.

ثمره ي بحث

ثمره اين است كه اگر ماموم روزي و روزگاري ركني را اضافه كرده باشد، نماز ماموم درست است. چرا؟ چون جماعت درست است.

آيا تنبيه بر ماموم واجب است؟

ماموم كه مي داند نماز امام نقص دارد، آيا تنبيه بر ماموم واجب است يا واجب نيست، ماموم مي بيند كه نماز امام نقص دارد، آيا تنبيه امام بر ماموم واجب است يا واجب نيست؟

از بعضي از روايات استفاده مي شود كه تنبيه بر امام واجب است و روايت عبارت است از موثقه ي سماعة: «سألته عن الإمام إذا أخطأ في القرآن فلا يدري ما يقول، قال: يفتح عليه بعض من خلفه»الوسائل:ج5، الباب 7 من أبواب صلاة الجماعة، الحديث 3.

كلمه ي «يفتح عليه» در اين حديث كنايه از تذكر است، يعني راه تذكر را بر امام باز مي كند و امام را متوجه اشتباهش مي كند.

آيا از اين روايت استفاده مي شود تنبيه بر امام واجب است يا نه؟ از اين روايت استفاده نمي شود، بلكه اينجا خصوصيت دارد، زيرا امام متحمل قرائت ماموم است و ماموم مي خواهد جماعت را ادامه بدهد فلذا در صورت اشتباه، بايد تذكر بدهد.

اما اگر اشتباه ماموم در غير اين مورد (قرائت) باشد مانند اينكه در ركوع به جاي ذكر ركوع، ذكر سجده را بگويد، در اينجا تذكر واجب نيست.

پس اگر دليل ما فقط همين روايت باشد، فقط در مورد قرائت صحيح است آنهم به شرط اينكه بخواهد قصد استمرار جماعت را داشته باشد نه قصد انفراد را، در غير اين صورت اصل عدم وجوب تنبيه است. يعني اصل برائت مي گويد تنبيه واجب نيست.

اما روايات ديگري داريم در باب جماعت كه مي گويند در صف اول جماعت عالم ها، عارف ها و فاضل ها بنشينند.چرا؟ چون اگر روزي امام اشتباه كرد، اشتباه امام را جبران كنند.

روي المفضل بن صالح عن جابر، عن أبي جعفر عليه السلام قال: «ليكن الذين يلون الإمام منكم، أولي الأحكام منكم و النّهي(صاحبان عقل) فإن نسي الإمام أو تعايا، قوّموه» الوسائل:ج5، الباب 7 من أبواب صلاة الجماعة، الحديث2.

كلمه ي «تعايا» در اين حديث از ماده «عي» است و به معناي عجز است.

از اين حديث مي شود استحباب را فهميد، زيرا احدي نگفته است كه واجب است، قهراً در صف اول افراد فاضل و وارسته و عاقل و دانا باشد، استحباب را مي شود استفاده كرد.

بله! فقط تنبيه و تذكر در قرائت واجب است، آنهم در صورتي كه بخواهد جماعت را ادامه بدهد، در جهر واخفات هم تنبيه واجب است و بايد امام را تنبيه كند و به او بفهماند، مثلاً اين آية را قرائت كند: «فلا تجهر بصلاتك و لا تخافت بها و ابتغي بين ذلك سبيلاً»، امام متوجه خواهد شد.

فرع سوم

فرع سوم اين است كه تدارك ممكن نيست، فرض كنيد كه قرائت بود و الآن در ركوع رفته است، يا تذكر داديم و لي امام متنبه نشد يا تذكر داديم، ولي به حرف ما اعتنا نكرد، پس سه صورت پيدا كرد.

الف: تدارك ممكن نيست، مثل اينكه اشتباه در قرائت بود، ولي الآن در ركوع رفته است.

ب: تذكر داديم، ولي او متنبه نشد.

ج: تذكر داديم، و امام به تذكر ما اعتنا نكرد.

در دو صورت بايد اين آدم قصد فرادا كند:

1: إذا كان المنسيّ ركناً.

2: إذا كان الإشتباه في القراءة.

چون اگر ركن باشد، پس نمازش باطل است و من نمي توانم به نماز باطل امام اقتدا كنم.

اشتباهش در قرائت است و متحمل از من است، ولي الآن از عهده ي ضمان بر نمي آيد.

پس در دو صورت بايد قصد فرادا كند:

الف: ترك الركن، ب: اشتباه در قرائت است و قابل جبران نيست.

فرع چهارم

فرع چهارم اين است كه «منسي» نه از قبيل ركن است و نه قرائت(إذا كان المنسيّ غير الرّكن و لا القراءة، مثلاً در حال ركوع به جاي ذكر ركوع، ذكر سجود را بخواند يا جلسه ي استراحت را ترك كند.

در اينجا نماز او صحيح است، به جهت اينكه اگر بعد از صلات بفهمد، اعاده بر او واجب نيست. چرا؟ «رفع عن أمّتي تسعة، الخ» يا اينكه «لا تعاد الصلاة إلّا من خمسه»، در جايي كه غير ركن و قرائت را ترك مي كند، مرحوم سيد در اينجا مي گويد اقتدا كند و ادامه بدهد و نماز او «عنده في الواقع» صحيح است، حتي اگر من هم به جاي او بودم، نماز من هم صحيح بود، البته به عنوان ثانوي اقتدا كند، امام مي فرمايد احوط اين است كه ادامه بدهد و بعدا اعاده هم بكند.

خلاصه مسئله ي سي و چهارم

1: بعد از صلات فهمديم كه نماز امام اشكال داشت، در اين صورت نماز من(ماموم) صحيح است، منتها اگر نماز او فاقد ركن است، جماعت هم باطل است.

2: در اثناي نماز فهميديم كه نماز امام اشتباه است، به او تذكر مي دهيم.

3: در اثناء تذكر داديم، ولي او متوجه نشد، در اين صورت اگر ركن را ترك مي كند يا قرائتش اشكال دارد من بايد قصد انفراد كنم، چون اگر ركن را ترك كند، نمازش باطل است و اگر قرائت را اشتباه بخواند، از عهده ي ضمان بر نمي آيد.

4: نه ركني را ترك مي كند و نه چيزي را كه به من مربوط است، بلكه به خودش مربوط است، در اينجا دو وجه وجود دارد:

الف: ادامه بدهد، ب: ادامه بدهد و بعداً هم احتياطاً اعاده كند.

المسألة السادسة و الثلاثون

إذا تبيّن للإمام بطلان صلاته من جهة ك ونه محدثاً، أو تاركاً لشرط أو جزء، ركن أو غير ذلك، فإن كان بعد الفراغ لا يجب عليه إعلام المأمومين، و إن كان في الأثناء، فالظاهر وجوبه.

مسئله ي سي و ششم در باره اين است كه هر گاه امام بعد صلات فهميد كه نمازش مشكل داشته است، آيا لازم است كه به مامومين اعلام كند و بگويد نماز من مشكل دارد و شما نماز خودتان را اعاده كنيد يا اعلام لازم نيست؟

اعلام لازم نيست، چرا؟ روايات را خوانديم كه اگر امام فهميد كه جنب است يا محدث، نماز مامومين درست است، ولي امام بايد نماز خودش را اعاده كند.

بله! از عمر نقل مي كنند كه عمر به مامومين اعلام كرد كه نماز من باطل است چون من وضو نداشتم فلذا شما نماز خودتان را از سر بخوانيد و يك چنين نسبت دروغي را به حضرت علي عليه السلام نيز داده اند كه درست نيست و با عصمت آن حضرت سازگاري ندارد و ما آن روايات را قبول نكرديم و گفتيم اعلام لازم نيست، چرا؟ چون بعد از صلات مشمول حديث «لا تعاد» است.

بله! اگر در اثناي نماز باشد، فوراً بايد قطع كند و بعد اعلام كند و بگويد بقيه ي نماز را فرادا بخوانيد و يا دست يكي از مامومين را بگيرد و به جاي خودش بنشاند.« إذا تبيّن للإمام بطلان صلاته من جهة كونه محدثاً، أو تاركاً لشرط أو جزء، ركن أو غير ذلك، فإن كان بعد الفراغ لا يجب عليه إعلام المأمومين - مگر در يك صورت كه بايد به ماموم بگويد و آن وقتي است كه ماموم ركني را اضافه كرده باشد، وقتي امام جماعت نمازش باطل است و امام هم مي داند كه اين ماموم ركني را اضافه كرده است، بايد تذكر بدهد و بگويد نمازت را از سر بخوان- و إن كان في الأثناء، فالظاهر وجوبه».

اما اينكه مرحوم سيد چرا كلمه ي «فالظاهر» مي گويد، وجهش را نمي دانيم و حال آنكه قطعاً بايد بگويد، به جهت اينكه ادامه دادن با اين نماز باطل تشريع است، علاوه براين، رواياتي داشتيم كه اگر امام در اثناء محدث باشد و حدثي از او سر بزند يا قبلاً بفهمد كه محدث بود، دست كسي را مي گيرد و به جاي خود مي نشاند تا نماز را ادامه بدهد.

نعم لو عرض للإمام ما يمنعه من إتمام صلاته من موت، أو جنون، أو إغماء، أو صدور حدث، بل و لو تذكّر حدث سابق، جاز للمأمومين تقديم إمام آخر و إتمام الصلاة معه».

المسألة السابعة و الثلاثون

لا يجوز الإقتداء بإمام ير نفسه مجتهداً و ليس بمجتهد مع كونه عاملاً برأيه. و كذا لا يجوز الإقتداء بمقلد ليس أهلاً للتقليد إذا كان مقصرين في ذلك، بل مطلقاً علي الأحوط.

مسئله ي سي و هفتم اين است كه من پشت سر امامي اقتدا مي كنم كه خودش را مجتهد مي داند و حال آنكه مجتهد نيست، هر چند مقصر است، خيال مي كند كه مجتهد است و حال آنكه مجتهد نيست، يعني اگر پيش اهل فن مي رفت، حتماً به او مي گفتند كه شما مجتهد نيستيد، يا اينكه من پشت سر كسي نماز مي خوانم كه او از آقاي تقليد كرده كه او اهل اجتهاد و مرجعيت نيست، آيا من مي توانم پشت سر اين دو نفر نماز بخوانم؟

مرحوم سيد مي فرمايد شما حق ندارد كه پشت سر كسي نماز بخوانيد كه خود را مجتهد مي داند و حال آنكه مجتهد نيست، يا پشت سر كسي نماز مي خواند كه از كسي تقليد مي كند كه او اهل اجتهاد و تقليد نيست، ولي مقصر باشند نه قاصر، يعني واقعاً نرفته اند كه تحقيق كنند.

چرا ما نمي توانيم پشت سر اين دو نفر اقتدا كنيم؟

چون اگر اولي پيش اهل فن مي رفت و آنان چند مسئله از باب علم اجمالي مطرح مي كردند، معلوم مي شد كه آيا چيزي بارش هست يا بارش نيست، هم چنين دومي نرفته است كه از اهل تحقيق بپرسد آيا اين كسي كه من از او تقليد مي كنم، مجتهد است يا مجتهد نيست، فلذا هردو مقصر هستند، وقتي كه هردو مقصر شدند، پس مي شوند فاسق و پشت سر فاسق نمي شود اقتدا كرد (صارا فاسقين)، اين در صورتي بود كه هردو مقصر باشند.

اما در جايي كه هردو قاصرند، يعني واقعاً اين آدم خيال كرده مجتهد است تحقيق هم كرده، اما مقصر هم نيست، بلكه قاصر است. يك چنين كسي كه از امامي تقليد مي كند كه به خيال اينكه او مجتهد است و حال آنكه مجتهد نيست، ولي هردو قاصرند، قاصر يعني مدارك عقلي شان ضعيف است فلذا فوراً يقين پيدا مي كند به اجتهاد خودش يا به اجتهاد رفيقش، اگر قاصر باشند، باز هم اقتدا كردن مشكل است. چرا؟ به جهت اينكه اين دو نفر كه يا خودش مجتهد نيست يا مرجع تقليدش مجتهد نيست، مسلماً اين دو نفر (كه يا مجتهد نيست يا مرجع تقليدش مجتهد نيست) در شرائط و اجزاء نماز با من كه يا مجتهد واقعي هستم يا مقلد مجتهد واقعي هستم، اختلاف است، و مع العلم الإجمالي كه اينها در شرائط و اجزاء با ما اختلاف دارند، من چطور اقتدا كنم؟!

فرض اين است كه مجتهد نيست يا مرجع تقليدش مجتهد نيست، غاية ما في الباب قاصر هستند فلذا عادلند و در محضر شان مي شود صيغه ي طلاق را جاري كرد، اما نمي شود به آنان اقتدا كرد. قهراً در شرائط و اجزاء نماز اختلاف پيدا مي كنند و من با وجود علم اجمالي كه اين دو نفر در اجزاء و شرائط با من اختلاف دارند، نمي توانم اقتدا كنم.

بله! مرحوم سيد فقط يك صورت را استثنا مي كند.

متن عروة

لا يجوز الإقتداء بإمام ير نفسه مجتهداً و ليس بمجتهد مع كونه عاملاً برأيه. و كذا لا يجوز الإقتداء بمقلد لمن ليس أهلاً للتقليد إذا كان مقصرين في ذلك (اين صورت اول)، بل مطلقاً علي الأحوط.(اين صورت دوم) حتي اگر قاصر هم باشند، چون علم اجمالي داريم كه اينها در اجزاء و شرائط با همديگر اختلاف دارند، با اين حال چه گونه من به آنان اقتدا كنم.

مرحوم سيد فقط يك صورت را استثنا كرده است و آن صورتي است كه هر چند طرف مجتهد نيست يا تقليد از كسي دارد كه واقعاً مجتهد نيست، ولي عمل به احتياط مي كند، يعني آراء معاصرين را در نظر مي گيرد تا با آنها اختلاف پيدا نكند. اگر واقعاً قاصرند، پس عادل هستند، و اگر چنانچه در مقام عمل، عمل به احتياط مي كنند، علاوه براينكه عادل هستند، ما مي توانيم به آنان اقتدا هم بكنيم.

از اينجا ما مي فهميم كه چرا مرحوم مصنّف فرمود كه : «لا يجوز الإقتداء بإمام يري نفسه مجتهداً و ليس بمجتهد مع كونه عاملاً برأيه.(مع كونه عاملاً برأيه) را گفت تا صورت سوم را خارج كرده باشد، چون در صورت سوم هر چند اين «شخص» آدمي است كه خيال مي كند مجتهد است و حال آنكه مجتهد نيست يا مرجعش مجتهد نيست، ولي آن دو بزرگوار عمل به احتياط مي كنند، يعني آراء مجتهدين خود را در نظر مي گيرند و بر خلاف احتياط عمل نمي كنند، قهراً اجزاء و شرائطي را كه من معتقدم، او بجاي مي آورند هر چند كه اعتقاد به و جوبش ندارد.

« و كذا لا يجوز الإقتداء بمقلد لمن ليس أهلاً للتقليد إذا كان مقصرين في ذلك (اين صورت اول)، بل مطلقاً علي الأحوط.»

«علي أيّ حال» اگر مقصر باشند، مطلقا نمي شود به او اقتدا كرد، و اگر قاصر باشند و عمل به فتواي خودش بكند، باز هم نمي شود به او اقتدا كرد، ولي اگر قاصر باشند و عمل به احتياط كنند، در اين صورت اقتدا كردن اشكال ندارد.