جلسه 1389/06/28

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: هرگاه ماموم در دو ركعت اخير و قبل از ركوع امام اقتدا كند، خواندن حمد و سوره بر او واجب است.

المسألة الرابعة و العشرون

إذا أدرك المأموم الإمام في الأخيرتين فدخل في الصلاة معه قبل ركوعه، وجب عليه قراءة الفاتحة و السورة إذا أمهله لهما، و إلّا كفته الفاتحة علي ما مرّ الخ.

بحث ما در مسئله ي بيست و چهارم است و در آن دو فرع وجود دارد:

فرع اول

فرع اول اين است كه اگر من وارد شدم و ديدم كه امام در ركعت سوم و چهارم است، يعني يا ظهر و يا عشاء، اگر من بدانم كه اگر اقتدا كنم، امام را درك مي كنم يا هم حمد را مي توانم بخوانم و هم سوره را، چه بهتر، مي توانم اقتدا كنم، مثلاً امام تسبيحات اربعه را مي خواند و من حمد و سوره را و اگر نمي تواند هردو را ، لا اقل يكي را بخواند بنام فاتحه، اين فرع اول است.

فرع دوم

فرع دوم اين است، من اگر وارد شوم، مي دانم كه نه حمد را مي رسم و نه سوره را، فرض كنيد كه امام در تسبحه ي اخير است و اگر من اقتدا كنم، به او نمي رسم يعني نه حمد را مي توانم بخوانم و نه سوره را. آيا من مي توانم اقتدا كنم يا نه؟

بنابراين، در مسئله ي بيست و چهارم دو فرع داريم، فرع اول هم خودش خيلي روشن است و هم دليلش ، اگر امام را در ركعت سوم و چهارم درك كردم، مي دانم اگر اقتدا كنم، به حمد و سوره مي رسم، يا اقل به حمد مي رسم، دومي مشكل است، من اگر وارد بشوم، اصلاً امام را درك نمي كنم، يعني حمد را و نه سوره را، امام فوراً به ركوع مي رود و من در «الحمد لله رب العالمين» هستم، آيا من مي توانم در اينجا اقتدا كنم يا نه؟

ديدگاه مرحوم سيد در فرع اول

مرحوم سيد مي فرمايد: بهتر اين است كه اقتدا نكند و صبر نمايد تا امام به ركوع برود و آن وقت اقتدا كند، چون حمد و سوره در اين صورت ساقط است، اما دليل فرع اول، كه امام را من مي توانم درك كنم، هم حمد و هم سوره را يا تنها حمد را، در اين زمينه دو روايت داريم، يكي روايت زراره است كه قبلاً خوانديم، ديگري هم ذيل روايت عبد الرحمن بن حجاج، روايت زرارة:

1: و باسناده (بر مي گردد به اسناد شيخ) عن الحسين بن سعيد اهوازي، عن محمد بن أبي عمير، عن عمر أبن أذينه، عن زرارة عن أبي جعفر عليه السلام سند نور علي نور است ، قال: «إذا أدرك الرّجل بعض الصلاة و فاته بعض خلف إمام يحتسب بالصلاة خلفه جعل اوّل ما أدرك أوّل صلاته إن أدرك من الظهر أو من العصر أو من العشاء ركعتين و فاتته ركعتان قرء في كلّ ركعة ممّا أدرك خلف إمام في نفسه بأمّ الكتاب و سورة، فإن لم يدرك السورة تامّة أجزأته أمّ الكتاب فإذا سلم الإمام قام فصلّي ركعتين لا يقرء فيهما، لأن الصلاة إنّما فيها (في) بالأولتين في كلّ ركعة بأمّ الكتاب و سورة، و في الأخيرتين لا يقرء فيهما، إنّما هو تسبيح و تكبير و تهليل و دعاء ليس فيهما قراءة، و إن أدرك ركعة قرء فيها خلف الإمام، فإذا سلم الإمام قام فقرء بأمّ الكتاب و سورة ثم قعد فتشهد، ثم قام فصلّي ركعتين ليس فيهما قراءة» و رواه الصدوق باسناده عن عمر بن أذينة مثله إلّا أنّه اسقط قوله: فإن لم يدرك السورة تامّة أجزأته أمّ الكتاب، و ترك أيضاً من قوله: قلا يقرء فيهما إلي قوله: لا يقرء فيهما. الوسائل، ج5، الباب 47 من أّبواب صلاة الجماعة، الحديث4.

2: اما روايت مرحوم عبد الرحمن بن حجاج را ديروز نقل كرديم، ولي آنكه مربوط به امروز است، نقل نكرديم ولذا از وسائل اضافه كنيم

«قال: و سألته عن الرّجل الذي يدرك الركعتين الأخيرتين من الصلاة كيف يصنع بالقراءة؟ فقال: إقرء فيهما فإنّهما لك الأوّلتان (يعني حمد و سوره را بخوان، ولي اين قسمت را ندارد كه اگر وقت براي خواندن سوره نداشت، اكتفا به فاتحة الكتاب بكند بلكه دارد كه هردو را بخواند) و لا تجعل أوّل صلاتك آخرها. الوسائل، ج5، الباب 47 من أّبواب صلاة الجماعة»، الحديث.

بنابراين، ما روايت روشني داريم كه اگر امام در ركعت سوم و چهارم است و من ركعت اولم هست، اگر توانستم هردو را مي خوانم و اگر نشد، صريح روايت زراره اين است كه فاتحة الكتاب را بخوان. اين فرع اول بود.

فرع دوم

فرع دوم اين است كه من رسيدم و ديدم كه امام در تسبيح اخير است و اگر بخواهم اقتدا كنم نه به سوره مي رسم و نه به فاتحة الكتاب، آيا مي توانم اقتدا كنم يا نه؟ اگر اقتدا كنم، دوتا دليل با هم متعارض است و آن دو دليل عبارت است از دليل متعابعت كه مي گويد بايد از امام متابعت كرد، اگر متابعت كنم، حمد را نمي توانم بخوانم، اگر حمد را بخوانم، متابعت نمي توانم بكنم، فلذا هردو دليل ساقط مي شود، وقتي هردو دليل ساقط شد، احتياط اين است كه اقتدا نكنم، امام برود به ركوع و در ركوع اقتدا كنم و حمد از من ساقط است و اگر اقتدا كنم، دو دليل با همديگر مي جنگند، دليل متابعت مي گويد برو همراه امام هر چند فاتحة الكتاب را نخواني، اما «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» مي گويد، حتما بايد فاتحة الكتاب را بخواني، هردو تعارض كردند و چون هيچكدام بر ديگري ترجيحي ندارد، ناچاريم كه عمل به احتياط كنيم و بعدا اقتدا كنيم، مگر اينكه كسي حرف ما را بزند و بگويد كه متابعت يك امر عرفي است، فلذا اگر امام را در ركوع درك نكرد، در سجود، در سجود هم درك نكرد، و در تشهد كرد، باز هم كافي است.

المسألة الرابعة و العشرون

إذا أدرك المأموم الإمام في الأخيرتين فدخل في الصلاة معه قبل ركوعه،(فرع اول) وجب عليه قراءة الفاتحة و السورة إذا أمهله لهما، و إلّا كفته الفاتحة علي ما مرّ (دليلش روايت صحيحه زراره و ذيل روايت عبد الرحمن بن حجاج بود، البته ذيل او گفت فقط حمد و سوره را بخواند، اما مهلت و عدم مهلت را بحث نكرد)، فرع دوم: و لو علم أنّه لو دخل معه لم يدخله لإتمام الفاتحة أيضاً، فالأحوط عدم الإحرام (چرا احوط عدم الإحرام است؟ چون دليل با همديگر تعارض مي كند، دليل متابعت مي گويد برو، حديث «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» مي گويد حمد و سوره را بخوان) إلّا بعد ركوعه، فيحرم حينئذ و يركع معه، وليس عليه الفاتحة حينئذ.

المسألة الخامسة و العشرون

إذا حضر المأموم الجماعة، و لم يدر أنّ الإمام في الأوليين أو الأخيرتين، قرأ الحمد و السورة بقصد القربة الخ.

مسئله ي بيست و پنجم اين است كه من وارد شدم، ولي نمي دانم كه امام در ركعتين اولتين است تا من قرائت و فاتحة الكتاب را نخوانم، يا در ركعتين اخيرتين است تا من فاتحة الكتاب را بخوانم و گاهي براي انسان يك چنين اتفاقي مي افتد كه امام مشغول نماز است و نمي داند كه در ركعتين اولتين است تا من ساكت بشوم و قرائت را نخوانم يا در ركعتين اخيرتين است تا من به جاي تسبيحه ي او، فاتحه الكتاب را بخوانم؟

ايشان مي فرمايد: احيتاطاً اين آدم تكبير را بگويد و حمد و سوره را رجاءً بخواند، چرا؟ چون اگر ركعتين اخيرتين باشد، حمد و سوه اش مورد دارد و اين هم حمد و سوره را خوانده و اگر در ركعتين اولتين باشد، مضر نيست، كاري غير واجب را انجام داده است، پس حق دارد اين آدم اقتدا كند، حمد و سوره را رجاءً بخواند، اگر ركعت سوم و چهارم امام باشد، حمد و سوره ي اين آدم به موقع است، اما اگر اولتين باشد، در اولتين حمد و سوره واجب نيست، چه اشكال دارد كه من غير واجب را انجام بدهم؟

جايگاه مسئله

من در اينجا يك سوال دارم و آن اين است كه آيا جايگاه اين مسئله در صلوات جهريه است يا در صلوات اخفاتيه؟ من وارد مسجد بشوم و ندانم كه امام در كعتين اولتين است يا ركعتين اخيرتين، كه اگر اخيرتين باشد، حتما بايد بخوانم و اگر در اولتين باشد، خواندن واجب نيست، آيا جايگاه اين مسئله در صلوات جهريه است يا در صلوات اخفاتيه؟ در صلوات اخفاتيه، اصلاً در صلوات جهريه متصور نيست.چرا؟ زيرا يا صداي امام را مي شنوم يا نمي شنوم، اگر صداي امام را مي شنوم، مي فهمم كه امام يا در ركعتين است يا در اولتين، اما اگر صداي امام را نشنوم، به كساني كه به بغل دستم قرار دارند نگاه مي كنم، اگر ديدم كه ساكت هستند، مي فهمم كه در اولتين است و اگر ديدم كه زير لب چيزي مي خوانند، مي فهمم كه در اخيرتين است.

بنابراين ،جايگاه اين مسئله نمي تواند صلوات جهريه باشد، قهراً بايد صلوات اخفاتيه باشد، قطعاً بايد در صلوات اخفاتيه باشد، در صلوات اخفاتيه يك مشكلي است و آن اينكه بعضي ها حرام دانسته اند، گفتيم در صلوات اخفاتيه قرائت ماموم، در جايي كه همهمه ي امام را نمي شنود، بعضي ها حرام دانسته اند و بعضي مكروه،

بنابراين، من نمي توانم قصد قربت كنم و بگويم من حمد و سوره را مي خوانم، اگر در ركعتين اخيرتين است، جا دارد و اگر در كعتين اولتين است، پس قصد قربت مي كنم، مسئله اينطور نيست، بلكه اختلافي است، يعني در صلوات اخفاتيه سه قول وجود دارد:

الف: قول بالتحريم، ب: و قول بالكراهة،

ج: و قول بالجواز، فلذا مسئله به اين صافي و روشني هم نيست كه بگويد من حمد و سوره را مي خوانم و اگر ركعتين اخيرتين است كه چه بهتر، و اگر ركعتين اولتين است، جايز است، بلكه بنا به بعضي اقوال حرام است و بنا به بعضي از اقوال مكروه است و بنا به بعضي از اقوال جايز.

بنابراين، اين مسئله اصلاً موضوع ندارد، اگر در جهريه باشد، شك ندارم و رفع شك مي كنم، يا به وسيله ي امام يا به وسيله ي ماموم و اگر در صلوات اخفاتيه باشد، جاي شك است،اما احتمال مي دهم كه ركعت اول و دوم باشد و خواندن قرائت حرام باشد، اين مشكل است، چون اين مشكل است، مرحوم آية الله حكيم و آية الله خوئي گفته اند كه ما رفع شك از جاي ديگر مي كنيم،يعني به وسيله استصحاب رفع شك مي كنيم و ما استصحاب مي كنيم وثابت مي كنيم كه اين دو ركعت، ركعت اولتين است، پس وارد شود و حمد و سوره را نخواند، چطور استصحاب مي كنند؟

من استصحاب را تقرير مي كنم، كساني كه مبناي ما را در استصحاب ازلي مي دانند، مي توانند اشكال كنند، من نخست بيان اين دو بزرگوار را عرض مي كنم و سپس اشكال مي كنم، اين دو بزرگوار مي گويند ما از طريق استصحاب رفع شك مي كنيم، رفع شبهه و ثابت مي كنيم كه اين ركعت امام، ركعت اول است، سابقاً امام در ركعت اول بود، نمي دانيم كه از ركعت اول خارج شده يا نه؟ اصالة بقاء امام در ركعت اول، پس اقتدا كن و حمد و سوره را نخوان، از اين راه وارد مي شوند، ما نسبت به اين استصحاب اشكال داريم،

اشكال اين است كه اقتدا بر امام در صورتي مسقط حمد و سوره است كه من اقتدا كنم به امام، موصوفاً بأنّه في أحد الأولتين، حمد و سوره موقعي ساقط است كه من اقتدا كنم به امام در حالي كه در يكي از دو ركعت اول است، اين حالت سابقه ندارد، آنكه حالت سابقه دارد، امام در ركعت اول بود و اصل بقاء او در ركعت اول است، ولي اين موضوع اثر نيست، موضوع اثر، اقتدا به امامي است كه در ركعت اول بود، اولي اين است كه امام در ركعت اول بود، اين اثر ندارد، آنكه اثر دارد، من اقتدا كنم به امامي كه در ركعت اول است، اين حالت سابقه ندارد، من كي به اين امام اقتدا كردم كه در ركعت اول بود؟

به بيان ديگر موضوع ما مركب از دو چيز است:

1: الإقتداء خلف الإمام،

2: اقتدا في زمان كان في الركعتين الأولتين، اين دومي محرز نيست، اقتدا خلف الإمام محرز است، اما اقتدا به امامي كه در ركعتين اولتين است، اين حالت سابقه ندارد، كي من به اين اقتدا كرده بودم كه امام در ركعتين اولتين است، اين اشكال ما به مرحوم حكيم و خوئي در استصحابات ازلي وارد است وكساني كه استصحابات ازلي را درست خوانده اند، استصحاب عدم قرشيت، اين اشكال را بهتر متوجه مي شوند، هميشه وحدت حكم، تابع وحدت موضوع است، موضوع بايد واحد باشد، تا وحدت حكم باشد، ثبوت القراءة رفته روي يك موضوع مركب و آن موضوع مركب عبارت است از: الإقتدا خلف الإم و هو في الركعتين الأولتين، اين مركب حالت سابقه ندارد، اما اينكه امام در ركعتين اولتين بود، اين به درد من نمي خورد، امام در ركعتين اولتينش موضوع براي ثبوت قرائت نيست، ثبوت قرائت موضوعش مركب است: الإقتداء خلف إمام و هو في الركعتين الأولتين، اين حالت سابقه ندارد، هميشه اين آقايان خلط مي كنند و مي گويند دو چيز داريم، اقتدا هست، امام هم كه در ركعت اول است.

ما مي گوييم اين فايده ندارد، چون يكي در شرق و ديگري در غرب است.

به بيان ديگر ما هم قبول داريم كه هم اقتدا هست و هم اولتين، استصحاب اولتين كرديم، ولي اين استصحاب فائده ندارد، چون اقتدا اين طرف واقع شده، ركعت اولتين هم در طرف ديگر، و حال آنكه اين دو را با همديگر جوش بدهيم و بگوييم اقتديت بإمام و هو في الأولتين، اين مركب، حالت سابقه ندارد، يكي در شرق ا ست و ديگري در غرب، اقتدا كردم و وارد شدم و تكبير را گفتم، امام هم در ركعتين اولتين است، استصحاب كردم، مي گوييم استصحاب اولتين يك طرف، اقتدا يك طرف، موضوع حكم نيست، بلكه بايد اين دو مركباً حالت سابقه داشته باشد، يسقط القراءة، كي؟ در اقتداء به امامي كه در ركعتين اولتين است، اين صفت و موصوف حالت سابقه ندارد.

بنابراين، از اين راه هم ما نمي توانيم موضوع را احراز كنيم، پس مسئله را بگويم، مسئله اين است كه من وارد مسجد شدم، نمي دانم كه امام در ركعت اولتين است يا در ركعتين اخيرتين، ما عرض كرديم سيد مي فرمايد كه وارد بشود، قرائت را بخواند قربة إلي الله، لو صادف الإخيرتين، قرائت به مورد است، لو صادف الأولتين، قرائت امر مستحب است، ما تجزيه و تحليل كرديم و گفتيم اولاً در صلوات جهريه، مسئله موضوع ندارد، چون امام درك مي كند كه امام در اولتين است يا در اخيرتين، اگر در اولتين باشد، يا صداي امام را مي شنود يا سكوت مامومين را، اگر اخيرتين باشد، هر چند صداي امام را نمي شنود، اما حرف زدن ماموم را مي شنود، و اگر در صلوات اخفاتيه باشد، بفرماييد كه من در آنجا نمي توانم حمد و سوره را بخوانم، چون بعضي ها حمد و سوره را در ركعتين اولتين حرام مي دانند،از اين رو من نمي توانم حمد و سوره را بخوانم قربة إلي الله، اگر اخيرتين باشد، مي توانم بخوانم، اما اگر اولتين باشد، بنا به عقيده ي بعضي حرام است، بهتر اين است كه اين آدم اقتدا نكند، مرحوم حكيم و خوئي مي گويند ما با استصحاب احراز موضوع مي كنيم،يعني امام در ركعتين اولتين است، چطور؟ مي گوييم سقوط قرائت رفته روي دو موضوع:

الف: به امام اقتدا كن، ب: امام هم در ركعتين اولتين است، اقتدا را بالوجدان احراز مي كنيم، ركعتين اولتين را هم بالأصل احراز مي كنيم، موضوع مركب، احدهما را بالوجدان احراز كرديم، موضوع، اقتداست، يعني اقتدا به امام وجداني است، آن ديگري را هم كه امام در ركعت اول است، بالإصل احراز مي كنيم، ما مي گوييم موضوع دو چيزي جدا از هم نيستند، كه بگوييم يكي اقتدا است كه بالوجدان محرز است، آن ديگري ركعتين اولتين است و آن را بالأصل احراز كنيم،بلكه بايد اين دو با همديگر جوش بخورند، موضوع واحد باشند براي حكم واحد، حكم واحد كدام است؟ تسقط القراءة،اين حكم است، موضوع بايد واحد باشد، واحد چيه؟ الأقتداء بإمام، هو في الركعتيين الأولتين، اين حالت سابقه ندارد.

بله! به صورت تك تك، محرز هستند، يعني يكي بالوجدان و ديگري بالأصل محرز است، ولي تك تك موضوع نيست، موضوع مركب است، هميشه حكم واحد، موضوع واحد مي خواهد، حكم واحد كدام است؟ تسقط القراءة، اين حكم است، موضوعش كدام است؟ موضوعش دو چيز پراكنده نيست تا بگوييم يكي اقتداست، ديگري هم امام در ركعتين اولتين است، بلكه صفت و موصوف است، اقتدا بإمام،هو في الركعتين الأولتين، مجموع حالت سابقه ندارد.

بنابراين، راهي كه اين دو بزرگوار انتخاب كرده اند، موضوع را ثابت نمي كند، از نظر ما امر داير است بين جواز و حرمت، زيرا در صلوات اخفاتيه، بعضي ها خواندن قرائت خلف الإمام را حرام مي داند، امر داير است بين وجوب و حرمت، قصد قربت متمشي نمي شود، پس اين آدم اقتدا نكند حتي تتبيّن له الحال، معلوم بشود كه آيا در ركعتين اولتين است يا در اخيرتين.

خلاصه مسئله را در استصحابات عدم ازلي ببينيد، ما كراراً در آنجا گفته ايم كه وحدت حكم، وحدت موضوع مي خواهد، به قول حضرت امام رحمة الله عليه يكي در شرق و ديگري در غرب فايده ندارد، بلكه بايد اين دو با همديگر جوش بخورند و اگر جوش بخورند، صفت و موصوف حالت سابقه ندارد، تك تك شان حالت سابقه دارد، منتها يكي بالوجدان محرز است و ديگري بالأصل، اما جفت شان را يكي قرار بدهيم، حالت سابقه ندارد، جفت شان كه الأقتداء بإمام و هو في الركعتين الثانية أو الأولي، اين حالت سابقه ندارد، پس از نظر ما بهتر اين است كه صبر كند حتي تتبيّن له الحال.