مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، - ۱۳۲۳

عنوان و نام پدیدآور:عبرت های روزگار/ حسین انصاریان

مشخصات نشر:تهران: گفتگو، ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری:چهل و سه، ص ۳۴۲

فروست:(سلسله آثار۱)

شابک:964-91209-1-2

یادداشت:فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:اسلام -- مقاله ها و خطابه ها

رده بندی کنگره:BP۱۰/۵/الف ۸۲ع ۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۸

شماره کتابشناسی ملی:م ۷۹-۲۵۴۱۵

مقدمه

اینجانب از سال 1348 شمسی، در حالی که در حوزه مقدسه قم سرگرم تحصیل بودم، با توفیق حق قدم در راه تبلیغ قرآن و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و فرمایشات امامان معصوم علیهم السلام گذاردم، روشم در تبلیغ، که مایه از کتاب خدا، قرآن مجید، و پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت می گرفت توجه همگان، به خصوص نسل جوان را جلب کرد، حضور جمعیت از سطوح مختلف مسئولیتم را در پی گرفتن مطالعه گسترده در منابع اسلامی و الهی سنگین کرد و من هم بدون توجه به طاقت فرسا بودن کار، اغلب اوقاتم را وقف مطالعه و یادداشت برداری و انتقال ثمرات مطالعاتم به مردم نمودم. خوشبختانه اکثر منابری که در استان های کشور و برخی از ممالک خارج کشور داشتم به وسیله برگزار کنندگان جلسات ضبط می شد.

سال 1376 نورچشمان عزیزم، محمد و امیر، که هر دو به توفیق خداوند در مسیر تحصیل علوم اسلامی و تبلیغ آن هستند به جمع آوری نوارهای ضبط شده چه از ایران و چه از خارج پرداختند، و هم اکنون که سال 1379 شمسی است قریب به چهارهزار نوار سخنرانی بی تکرار در موضوعات گوناگون اسلامی جمع آوری شده و بنا دارند نوار سخنرانی های آینده را نیز جمع آوری کنند.

دو فرزندم، در عین اینکه اکثر نوارها در تمام مناطق کشور در دسترس مردم است برای اینکه مبلغان دین و دانشجویان علوم اسلامی و سایر مردم به خصوص آیندگان و نسل های بعدی از محتوای آنها بیشتر استفاده کنند بنا گذاشتند همه سخنرانی ها به صورتی منظم و بر اساس عناوین سخنرانی شده از نوار استخراج و به صورت کتاب منتشر شود. این موضوع را با حجة الاسلام جناب آقای رنجبر در میان گذاشتند و ایشان نیز مسئولیت این امر سودمند را پذیرفتند، به احتمال قوی پیاده شده این نوارها به بیش از یکصد جلد خواهد رسید، از حضرت محبوب عاجزانه درخواست می کنم که دو فرزند عزیزم و جناب آقای رنجبر را در پی گرفتن این کار، توفیق خاص، عنایت فرماید.

از باب «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» لازم می دانم از دوست با ایمان و معتقد جناب آقای حاج اکبر قدیری، که در زمینه انتشار این مجموعه، قدم عملی برداشتند، سپاسگزاری نمایم.

فقیر

حسین انصاریان

28/ 11/ 1379

اشارت

شیعه به میل و اراده خود تن به اقدام کاری نمی دهد، بل حدود و خطوط را از راهنمایان الهی می طلبد. و آنان نیز گرهگشایی می کنند.

نمونه ای از طلب، و نیز گرهگشایی انسان.

حکایت

و ملامت می گفت.

سلامت دین

اشاره

بهلول از چهره های ممتاز و برجسته و پُر آوازه و آگاهِ شیعه در زمان وجود مبارک حضرت موسی بن جعفر علیه السلام بود، که در بُرهه و دوره ای از زمان حکومت ظالمانه هارون به وی حاجت و نیاز افتاد.

از آنجا که شیعه به میل و اراده خود تن به اقدام کاری نمی دهد بلکه از امامان معصوم و یا از فقهای جامع شرائط ماجرا را جویا می شود، بهلول نیز که پیوسته همت خویش را به آبادی و آبادانی آخرت معطوف می داشت، به محضر امام نوشت که پایه و مقامی از سوی دولت هارون به او پیشنهاد شده است، و پرسید: آیا بپذیرد، و یا تمرد و سرپیچی کند، هر چند به بهای از دست شدنِ جان و نیستی او تمام شود.

شیعه باید گام به گام با امام خود همراه و هماهنگ باشد. و هرگز خودسرانه به کاری دست نیازد

مسلم بن عقیل فرصتی یافت که می توانست ابن زیاد را از میان بردارد، و بدینسان، سرزمین عراق را از جور و جفای او نجات و رهایی داده و دولت کریمه

اهل بیت علیهم السلام را بر پا سازد، اما از آنجا که راه ارتباط و دسترسی با امام خود نداشت تا نظر، خواست، و فرمان ایشان را جویا شود، دست به کار نشد. و انجام نداد.

کسی که در پی اقدام به هر عمل، عذری مقبول ندارد، مقبول نیز نمی افتد.

و راه نجات ندارد.

این بود که آنان بی آنکه آخرت را لحاظ کنند حتی گامی برنداشته، و پیش نمی رفتند.

و هیچگاه تنها بر پیش پای خود نظر نمی دوختند، بل تا اعماق ابدیت نظر داشته، و آنگاه راه را دنبال می کردند هر چند به زیان باشد، و جان نیز در خطر.

علی علیه السلام فرمود: اگر دشمنان خواستند که مرا باطل بدانید هرگز چنین نکنید.

حتی اگر جان هاتان در خطر هلاک باشد. و میثم بر اساس همین فرمان پیش رفت.

از او خواستند علی را ناسزا، ومردی بیهوده کار و باطل بداند، وگرنه جانش در امان نیست. بل دست و پایش را قطع، و او را به دار می آویزند. اما او به پاسخ گفت: باکی نیست. و آماده ام.

آری، او پایان کار را می دید و ابدیت را.

البته، پایان کار را نگریستن موهبتی عظیم است که تنها نصیب بندگان ویژه حق می شود. و در پرتو آن دل نیز به تمام حقایق مومن و مطمئن خواهد بود.

بهلول شرح ماجرا را بر کاغذی نوشت، و به دست مردی محرم و رازدار سپرد، و خواست که وی از بغداد راهیِ مدینه شود، و آن را محرمانه و پنهانی به امام رساند.

از گناهان ناروا و نابخشودنی و سنگین و زشت، افشا و آشکار ساختن راز و اسرار مردم است. و چه آسیب ها که در پی دارد.

همچنانکه اگر این راز، پوشیده نمی ماند، چه بسا امام یا بهلول پیشتر کشته می شدند.

در روایات ما آمده است: کسی که پرده از اسرار و پوشیده ها و ونهفته های مردم برمی گیرد، خداوند نیز پرده از باطن و خلوت ها و خلاف ها و خطاهای نهانی و پنهانی او خواهد گرفت، و در معرض دید و تماشای دیگران قرار خواهد داد.

بی آنکه کسی با خبر شود نامه به دست امام رسید.

و امام به خوبی می دانست که آنچه به بهلول پیشنهاد شده است، چیزی به سود ستمدیدگان و مردم بی پناه تمام نمی شود. و ای بسا، هارون او را به اموری وادارد که بر کسانی دیگر نیز ستم رود.

چرا که هارون می خواست کارهای ناروا و ناصواب خود را رنگ دین داده، و وجهه دینی دهد. تا اگر کسی دهان به اعتراض گشاید، به پاسخ بگوید: آنچه می کنم تصدیق و امضاء دین به همراه دارد. چون به دست کسی همچون بهلول صورت پذیرفته است.

و بدترین خلق خدا کسانی هستند که جهت دست یافتن به هواها و امیال و آمال خود از دین پل و یا پله می سازند.

امام نامه را خواندند، و بر کاغذی دیگر پاسخ را نوشتند.

پاسخ امام تنها یک حرف بود.

ایشان به خط مبارک خود نوشتند: جیم «ج».

شیعه هشیار دل است، و دارای فطانت و ذکاوت، و با رمزی و کنایه ای و یا اشاره ای همه چیز را دریافت می کند.

نامه به دست بهلول رسید. و با پاسخ امام راه چاره را دانست و گره از کار او گشوده شد. چرا که فهمید امام از ایشان «جنون» خواسته است. و اجابت کرد. و از آن پس خود را به دیوانگی زد. جامه های خود را وارونه پوشید. و کلاهی نه آنچنانکه معمول بود ساخت، و بر سر نهاد. و چوبی به دست گرفت و به گونه کسی که بر اسبی سوار است، بر آن سوار شد، و عربده می کرد و می گذشت. و همه را می گفت، به کناری روند تا از لگد اسب و مَرکب او در امان باشند.

و مردم وقتی که او را می دیدند حسرت و افسوس می خوردند، و دریغا می گفتند. و پاره ای نیز دیوانگی و جنون وی را محصول تحصیل و خواندن بسیار می دانستند.

بهلول نیز پیش خود می گفت: دینم به سلامت باد. دیگران آنچه می خواهند بگویند.

تربیت

او در دنیای دیوانگی به تربیت مردم کوشید. و هرگز از بیان حقیقت ها باز نایستاد. و در ترویج فرهنگ امام بسی شگفت انگیز کار کرد، که اگر می خواست آنهمه را در عالَم هشیاری صورت دهد، کارش تمام بود.

زمان رضا خان و فرزند تبهکار او، یکی از عالمان اصفهان، همین شیوه را پیش گرفت. او خود را به جنون و دیوانگی زد تا همه چیز را به گوش مردم رساند.

و رسانید.

کارش این بود که هرکجا محفلی برپا بودوارد می شد. و جمعیت را می شکافت، و خود را به منبر می رسانید. و بر بالای منبر هر چه می خواست می گفت. و بعد پایین می شد و می رفت.

روزی که امام دستگیر شد و به زندان رفت، بالای منبر گفت: بارها و بارها، به این سید- امام- پیغام فرستادیم، که پا بر روی دم این سگ- شاه- نگذرد، اما گذاشت و دید آنچه دید.

روزی دیگر به مدرسه چهارباغ که ختم مادر استاندار در آنجا برگزار بود، وارد شد.

از مقابل تمام لشکری ها، کشوری ها، بازاری ها و دیگران که از تهران و دربار نیز شرکت نموده بودند گذشت، و مستقیم به بالای منبر رفت، و گفت: عرض، مختصر است. زیاده شما را معطل نمی کنیم.

گلایه ای است از جناب استاندار محترم! و ریاست محترم شهربانی، اگر اینجا

نگویم کجا بگویم. انشاء اللَّه فرجی می شود.

و آنگاه گفت: استاندار محترم! چند روزی است که تمام شهر اصفهان را زیر پا گذاشته ام، و به هر مغازیه ای که می روم و سراغ جَو می گیرم می گویند: نداریم.

و قاطر من چند روزی است که چیزی نخورده است. و وقتی می پرسم: جوها را چه کرده اند؟ می گویند: آقای استاندار، و ریاست شهربانی، و دیگران، جوها را جهت آبِ جو خریداری نموده، و برده اند. و کسی نیست که در این شهر بی صاحب فریاد کند و بگوید: آقای استاندار، و رئیش شهربانی، و دیگر مسئولان کشوری و لشکری، چرا و از چه روی غذا و خوراک یابُو و قاطر ما را می خورید؟ آیا چشمانتان خوردن یابوی ما را نمی تواند ببیند.

و این یعنی، مردم،! اینها که بر سر کارند، و بر شما حکومت دارند، شرابخواره اند و فاسق. و آلوده و بیدار باشید و ببینید و بدانید که چه مغزهایی بر شما حکم می رانند.

رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز

تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی

یک روز بهلول چوب خود را برداشت و به گورستان بغداد رفت.

گورستانی که پاره ای وزیران، وکیلان، و وابستگان دولت هارون، و نیز تاجران و سوداگران به خاک رفته بودند.

با چوب خود به جان قبرها افتاد، و بر آنها پیوسته می کوفت.

کسی آمد و گفت: بهلول! تو را چه می شود؟ با مردگان چکار داری؟

گفت: این سزای رَجَزهای نابجاست. و جزای لاف زنی ها و دروغ های بی حساب.

پرسید: کدام لاف! کدام دروغ!

گفت: چه لافی و دروغی گزافتر از این که همواره می گفتند: مال من. خانه من. پول من. جمال من. لباس من. مقام من. آیا اینها دروغ پردازی نبود؟ آیا

راست می گفتند؟ اگر راست بود، خانه شان کجاست؟ و پول شان کجا؟ و جمالشان کجا؟

آری، پایه و ریشه خطاهای بشر در این است که خود را مالک می انگارند، حال آنکه چیزی جز مملوک نیستند.

و خوشا بر احوال آنان که این حقیقت را از یاد نبرده و پیوسته می گویند:

«للَّهِ مُلْکُ السَّمَواتِ وَالارْض» ⁽¹⁾آنچه در زمین و آسمان است از آن خداوند است.

«للَّهِ مِیراث السَّمَواتِ وَالارض» ⁽²⁾آنچه هست به خدا خواهد رسید.

«الا لَهُ الْخَلْقُ وَالامْر» ⁽³⁾همه چیز آفریده اوست. و در پی فرمان او.

«لا حَولَ وَلا قُوَّةَ الَّا بِاللَّه»

توانایی و توانمندی از آن خداست.

«لا مُوثِّرَ فِی الْوُجُود الّا اللَّه»

جز خدا کسی تاثیرگذار نیست.

علی علیه السلام می فرمود: گاه اراده ام بر انجام کاری است، اما کاری به پیش نمی برم. و از همینجا برایم پیدا و آشکار است که هیچکاره ام. و کارگردان هستی کسی دیگر است. و آن خداست.

ادعای مَهْتَری

آری، دعوی سروروی، و ادعای مَهتری و اربابیت، مردم دنیا را به آتش نشانیده، و چه پلیدی ها که از همین کوره پدید آمده است.

موسی بن جعفر علیه السلام از کوچه ای می گذشت، به خانه ای رسید که دف زنان

و نوازندگان، مستانه، می نواختند، و زنان رقاصه با شادمانی و طرب به پایکوبی و رقص بودند، حضرت با متانت و احترام به کسی که مقابل خانه ایستاده تا میهمانان را خوش آمد گوید، فرمود: صاحب این سرا، بنده است و یا آزاد؟

پیشخدمت به گمان اینکه مقصود حضرت از «بنده» برده باشد، با پرخاش گفت: بنده؟ نه آقا! آزاد است.

حضرت به آرامی فرمود: بلی، آزاد است!

آری، اگر انسان خود را آزاد انگارد به هر کاری و کرداری دست می یازد.

و خود را به هر چیزی می آلاید.

اما کسی که فرمانبردار، و پرستنده، و بنده خدا باشد، داستان او داستانی دیگر است.

چنین کسی همزبان علی است که با جهانی سوز و شور می گفت:

«الهِی انْتَ الْمالِکُ وَانَا الْمَمْلُوک»

علی علیه السلام می دانست کیست.

و آنکه این را نداند، زشت و بی حساب قد می کشد. و تنها بدن و اندام او حجیم و فربه و پروار خواهد شد، اما روح او بی وزن و سبک می ماند.

و قیامت، روز بُروز این ناهماهنگی و ناهمسازی است.

و از این روست که بهشتیان در آنروز، پیوسته، به لب خنده دارند.

«فَالْیَوم الَّذینَ آمَنوا من الکفار یَضْحَکُون» ⁽¹⁾

چرا که بدقوارگی و ناموزونی، مُضحِک و مایه خنده است.

امام راه خود را گرفت، و رفت.

و پیشخدمت نیز به سوی صاحب خویش بازگشت. و ماجرا را بازگفت.

صاحب سرا به نشان شرم سر را فرو افکند. سپس پرسید: آن مرد از کدام سو رفت؟

پیشخدمت نشانی را داد.

و او پابرهنه، و شتابان به همان سو رفت. و خود را به حضرت رسانید. و بر قدم های وی افتاد. می گریید و ملتمسانه می گفت: ندانستم. خطا کردم. آزاد نیستم.

بنده ام.

عزیزان خود را بنده بدانید. و خدا را بنده باشید.

در کتاب خدا، آنجا که ما را به اسم یاد می کند، می گوید: «یا عبادی»، بندگان من.

و نمی گوید: ارباب ها، مالک ها.

در تشهد نماز بر ما واجب است که بالاترین شخصیت هستی را با عنوان بنده از او یاد کنیم.

«اشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»

نامه هایی که علی علیه السلام می نوشت، اینگونه آغاز می شد:

«مِنْ عَبْدِ اللَّه عَلِی بْنِ ابیطالِب» ⁽¹⁾از، بنده خدا، علی فرزند ابیطالب.

اشارت

انسان، جانشین خداوند در زمین است

حفظ حریم و حرمت خداوند بایسته و لازم است. و این، جز با اقتدا به هدایت معصومان گرام امکان پذیر نیست.

حکایت

جانشینی از خداوند

اشاره

میرزای شیرازی، از شمار شخصیت های برجسته و ممتاز در جهان اسلام است. عظمت، بزرگی، و حِشمت و شکوه این مرد بزرگ محصول خضوع، افتادگی و خاکساری در عموم امور و زمینه های حیات و زندگی بود.

در شرح احوال ایشان آمده است: روزی به قصد زیارت قبور امامان معصوم علیهم السلام راهیِ سرزمین عراق می شود، و به رسم معمول، نخست در شهر نجف، شهر نزول ملایک، منزل می کند.

نجف با آنکه عالمان برجسته ای در دامان خود داشت اما سرآمد سلسله عالمان و قدوه تقوی و فضیلت، حضرت شیخ اعظم مرتضی انصاری، از درخششی دیگر برخوردار بود.

مرحوم میرزا، که در میان نخبگان و عالمان ایران همان فروغ و روشنی و درخشندگی شیخ را داشت، به حرمت علم و نیز احترام و تکریم ایشان، یکی

از روزهای اقامت را به شرکت در یکی از دروس وی اختصاص می دهد. و در همانجا به کمال دانش و فرزانگی و آراستگی و قدر و گرانمایگی ایشان وقوف و اذعان می یابد و چنان مفتون و دلبرده ایشان می شود که هوای شاگردی را در سر می پروراند و چندان طولی نمی کشد که عزم خود را جزم نموده و از بازگشت به ایران که می رفت تا کرسی ریاست علم و معنویت شیعه را برنده باشد، چشم می پوشد.

آری، تواضع و انکسارِ انسان های فروتن و بیدار هیچ اجازه نمی دهد که ایشان در حدی محدود از دانش و معنویت دربمانند، و توقف یابند.

تواضع سر رَعت افرازدَت

تکبر به خاک اندر اندازدت

آری، پس از پایان درس وقتی از ایشان پرسیدند: درس شیخ را چگونه یافتید؟

به پاسخ می گوید: بر خود واجب می دانم که در حلقه شاگردان ایشان باشم.

و از آن پس، پانزده سال، زانوی شاگردی زد. بی هیچ ادعا.

و در حقیقت، معنای این آیه شریفه که می فرماید: «اللَّه اعلم حیث یجعل رسالت» ⁽¹⁾می توان در همینجا دریافت.

اساساً، بسیاری از آیات کتاب خدا از طریق دانش لغت نمی توان دریافت بلکه حوادث و اتفاقاتی باید روی داده تا در سایه آنها مفهوم و مراد آیات، آفتابی و نمایان شود.

همین آیه را، یکی از مردم شام که تحت تاثیر فرهنگ معاویه بود، با اتفاق یک واقعه دانست. او که برای نخستین بار سفر به مدینه داشت، مردمی را دید، که در گرداگرد یکی حلقه کرده اند، و نیز به گونه ای شایسته وی را اکرام و تکریم

می نمایند.

پرسید: ایشان کیست؟ به پاسخ گفتند: حسن بن علی است.

امامان ما، خوی و اخلاق خدا در زمین بودند.

مرد شامی شتابان خود را به امام رسانید و تا آنجا که می توانست پدر بزرگوارش را ناسزا گفت.

اوج عظمت همینجاست که انسانِ قادر و قدرتمند و نیرومند، توان و زور خویش را نابجا و به ناروا به کار نبندد.

امام، کلام ایشان را قطع نساخت، و بُردبارانه، تاب آورد. و تحمل کرد. تا آنجا که مرد شامی برای گفتن چیزی نداشت.

آنگاه امام آرام و با ملایمت فرمود: مسافرید؟

با شگفتی گفت: آری مسافرم.

فرمود: اگر خانه ندارید، و یا پول، و یا غذا، میهمان من باشید. و اگر مشکلی نیز هست می گشایم.

مرد شامی با شرم و حیرت همین آیه را فهمید و تلاوت کرد:

«اللَّه اعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَ» ⁽¹⁾یعنی خدا خوب می داند که چه کس را امام و یا پیامبر نماید.

و گفت: مشکلی ندارم جز آنکه زمین را بخواهید دهان باز کند و مرا فرو برد.

از این دست خطاها در جامعه ما رایج است.

برادران و خواهران! شما را در حق عالمان دین به خطا و اشتباه واندارند.

هرگز به شنیده های خود مُهر باور نزنید. که این، بفرموده قرآن کریم حرام است.

«إنْ جائَکُمْ فاسِقٌ بنَبَأ فَتَبَیَّنُوا» ⁽²⁾

قرآن مجید می فرماید: نسبت به شنیده های خود، هرگز، حق تصمیم گیری را ندارید.

آنکه نسبت به شنیده های خود تصمیم می گیرد در مقابل خداوند قد عَلَم ساخته است.

در شهر مدینه، در مسجد قبا نشسته بودم، و کسی که خود مصری بود از من پرسید: اهل کجایید؟

گفتم: ایران.

گفت: همانجا که هر روز تاراج و غارت است و زنان را شکنجه می کنند و سینه هاشان را می بُرند و...

گفتم: این خبرها را از کجا شنیده اید؟!

گفت: رادیوها، رسانه ها.

گفتم: کتاب خدا را خوانده ای؟

گفت: مگر شما نیز با قرآن سروکار دارید؟ آیا از عالمان ایرانید؟

گفتم: از جاهلانم.

گفت: پس چگونه از قرآن باخبرید؟!

گفتم: امام، مردم ایران را به تمامی، با قرآن آشنا ساخت.

و آنگاه پرسیدم: شما قرآن را می دانید؟

گفت: می دانم.

و من همین آیه را برای او خواندم که مگر نه آنکه خداوند فرمود: بر حرف های فاسق هیچ گوش فرا ندهید.

گفت: آری، از این آیه با خبرم.

پرسیدم: آیا این رسانه ها اهل تقوی و فضیلتند. و یا فاسق و منحرف؟

ولی او پاسخی نداشت. و شرمنده شد. و از من پوزش طلبید.

جهان شیعه

آری، خداوند بی جهت کسی را میرزای شیرازی نمی کند.

هر چه در این بزم نشانت دهند

گر نستانی بِه از آنَت دهند

میرزا، از مرجعیت ایران گذشت، خداوند نیز مرجعیت جهان شیعه را بر عهده او نهاد.

حریم اهل بیت

روزی مرحوم میرزا نشسته بود، و عالمان دیگر نیز در گرداگرد ایشان.

و سید حیدر حلّی از شاعران برجسته عراق، یکی از سروده های خود را در رثای اهل بیت مکرم قرائت می کرد. سروده ها رسا و ناب و دلنشین بود. و میرزا و نیز حاضران را سخت به وجد و ذوق آورده بود. میرزا به عموزاده خود، سید اسماعیل شیرازی، که مردی خردمند و بصیر و آگاه بود رو کرد و گفت: می خواهم بیست لیره عثمانی به سید حیدر حلّی بابت این سروده بلند هدیه کنم.

سید اسماعیل گفت: خطاست. و اشتباه. و هرگز، این کار را نکنید.

میرزا پرسید: چرا؟!

گفت: اکنون، مرجعیت شیعه با شماست. و به واقع در جایگاه رفیع امامان گرام و گرانمایه نشسته اید. و از شما همان چشم داشت و توقع و انتظار می رود که از ایشان می رفت. و خود بیش از من وقوف داشته و دارید که آن بزرگواران به شاعرانی همچون: دِعبل خزاعی و یا سید حِمیری و یا کُمَیت زیاد اسدی، بابت سروده ای که می سرودند و به پاسداشت فرهنگ و ادب و ترویج خوبی و خوبان، هزاران دینار طلا به ایشان هدیه می کردند.

در میان ایشان یکی همچون فرزدق که از شاعران دربار بود. روزی شعری در باب امام سجاد علیه السلام سرود و قرائت کرد. و دربار تحمل نکرد. او را به زندان افکند. امام توسط واسطه ای به فرزدق پیغام فرستاد که: اندوهی جهت قطع مزایا و حقوق خویش از سوی دربار نداشته باشد که من خود از این پس تا چهل

سال آن را به عهده می گیرم.

و البته، فرزدق بیش از چهل سال نیز عمر نکرد.

آری سید اسماعیل به میرزا گفت: حرمت و حریم اهل بیت را باید حفظ نمود.

مرحوم میرزا، تحسین کرد. و پذیرفت. و فرمود به اتفاق به حضور ایشان می رویم. و رفتند. نخست، میرزا قامت را خم کرد و دستان سید حیدر حلی را بوسه زد. و آنگاه صد لیره عثمانی به او هدیه کرد.

و صد لیره عثمانی مبلغ بالایی است.

عموی ما، مرحوم آیة اللَّه العظمی حاج شیخ موسی خوانساری، در عراق، مرجع تقلید بود. در همان زمان نامه ای به پدر بزرگِ من می نویسد و در آنجا احوال مردم عراق را شرح می کند و می گوید: سخت در فقر و فاقه ایم. و گرانی بیداد می کند. در همین سال هزینه زندگی ما به دلیل رفت و آمد بسیار، به یک تومان می رسد.

حال، مرحوم میرزا که چهل سال قبل از ایشان می زیسته است در همان شهر عراق صد لیره عثمانی به سید حیدر حلی به هدیه می دهد.

دو نکته

و البته در این رفتار زیبا و جذاب مرحوم میرزای شیرازی، دست کم دو نکته ناب موج می زند، که باید بیاموزیم.

فیض مُدام

راستی، ما بر جایگاه چه کس تکیه کرده ایم؟!

پاسخ را از زبان قربن بشنوید:

«وَاذْ قالَ رَبُکَ لِلْمَلائکة انِّی جاعِلٌ فِی الارضِ خَلِیفَة» ⁽¹⁾خداوند فرشتگان را فرمود: می خواهم جانشینی جهت خود برگزینم.

و آنگاه انسان را آفرید.

بنابراین، جانشین کسی هستیم که ستم را هرگز روا نمی دارد. و نه دروغ.

و نه خُلف وعده. و نه بخل. و نه آنچه نارواست. و فیض و فضل او پیوسته بر بندگان خویش جاری است.

«یا دائِمَ الْفَضْلِ عَلَی الْبَرِیَّه»

ما جانشین کسی هستیم که نان کسی را آجر نمی کند.

ای کریمی که از خزانه غیب

گبر و ترسا وظیفه خور داری

خوان یغما

امام صادق علیه السلام از مکه باز می گشت. و در راه کسی را دید که تشنه بود. و از تشنگی در آستانه هلاک. به یکی از یاران که با خود آب داشت فرمود: بشتاب. و به او آب رسان. گفت: او مسلمان نیست. و از مسیحیان است. فرمود: به دینش کار ندارم، او تشنه است.

آری، امام علیه السلام خود را در جایگاه خداوند می دید که روزی رسان است، و روزی خویش را به ایمان مشروط نساخته است.

بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست

اهل بیت

حال، که جایگاه خویش را دانستید، با مشاوران خود نیز آشنا شوید.

مشاورانی که تنها یک سوی سکه را و نیز تنها اکنون را نمی بینند. و از هر آلایش و پلیدی و دنائت، پاک و آراسته اند. و ایشان، به صراحت آیات، پیامبران و آل پاکیزه جان رسول مطهرند.

این بزرگواران، پیشاپیش، راه را بر ما گشوده و روشن نموده اند.

و این روشنی و نور در کتاب خدا فراهم آمده است. و از همین روی از اسماء مبارک این کتاب، نور است، که هر ظلمتی را از میان خواهد برد.

عصاره کلام ایشان در این فراز بلند گرد آمده است:

«ان اعْبُدوا اللَّه واتَقُوه وَاطِیعُون» ⁽¹⁾1. خدا را بنده باشید. و حرمت او را نگاه دارید.

و البته از گذشته ها و کرده های شوم خود نیز هراسناک نباید بود که خود فرموده است:

«یَغْفِر لَکُم ذُنُوبَکم» ⁽²⁾و کسی نگوید که گناهان من افزون و سنگین و سهمگین است و خداوند نمی تواند نادیده گیرد. وگرنه با این سخن، خود را به کفر آلوده است.

«وهُوَ عَلی کُلِ شی ء قَدِیر» ⁽³⁾او بر هر کاری توانا و توانمند است.

او تنها قادر بر بخشش گناهان خُرد و ناچیز نیست. بلکه، توان گذشت معاصی و ذنوب کلان و عظیم و بزرگ را نیز داراست.

من اگر فرصتی بود برای شما می گفتم که خداوند چگونه آمرزنده است، و چه کسانی را آمرزش نموده است، از شدت شادی و شعف قرار و آرام نداشتید.

بیابان بود، و آفتاب بر خاک حجاز آتش می بارید.

پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب فرمود: چه می بینید؟ گفتند: آتش را. فرمود: می بینم سواری در راه است، و روز و شبانی چند است که به سوی مدینه می آید.

ساعتی بعد مردی سوار از راه رسید.

حضرت فرمود: به کجا می روید؟ گفت: به سوی مدینه. شنیده ام مردی به پیامبری خداوند مبعوث شده است، هوای زیارت او را به سر دارم.

دوست نزدیکتر از من به من است

وین عجبتر که من از وی دورم

فرمود: درست شنیده ای. پیامبری هستم که از سوی خداوند مبعوث شده است.

و آنگاه با دنیایی از مهر فرمود: از بت پرستانی؟ گفت: آری! فرمود: قامت خویش را پیش کسی خم کن که از کارت گره بگشاید. و بت ناتوان است، ناتوانتر از انسان. مرد سوار گفت: شش شبانه روز است در راهم. آماده ام راه را بیابم.

نشانم دهید. فرمود: خدایی جز خدای یگانه نیست. و من نیز پیامبر خدایم.

او نیز به جان پذیرفت. و همین را بر زبان آورد.

و ناگاه بی آنکه چیزی دیگر بگوید چشمان به هم گذارد و لب ها را فرو بست، و به سمت خاک خم شد. حضرت فرمود: جان خویش را تسلیم کرد.

و آنگاه آب خواست و دست به کار غسل شد.

آری، مرد بت پرست به همین آسانی و سهولت، گذشته ای سیاه و شوم را پاک کرد، با آنکه در تمام روزگار عمر خود بت را به جای خداوند بنده بود.

اشارت

زشت ترین و خطرخیزترین بیماری ها که دامنگیر بشر است «خود فراموشی» است.

راه علاج و چاره این بیماری مهلک و هولناک.

حکایت

یاد نعمت ها

اشاره

جاسوسان، محمود غزنوی را خبر کردند که ایاز که بیش از همه مورد مدارا و احسان و انعام و اهتمام شما بوده و هست، و از هیچگونه موهبت در باب ایشان دریغ نداشته و ندارید، چندی است که مشکوکانه با خانه ای در یکی از محلات قدیمی شهر در رفت و آمد است، و هیچ دور نمی نماید که در پی این ماجرا دسیسه و توطئه و نیرنگی باشد، که البته برای دولت و دربار شما بسی زیانبار است.

محمود، بی آنکه شیوه خود را تغییر داده باشد، با ایاز گفت: شنیده ام، گاه گاه، به یکی از خانه های این شهر آمد و شد داری، و من بی علاقه نیستم که آنجا را با چشمان خود ببینم.

ایاز بی آنکه کمترین بیم و هراس را به خود راه دهد با بی باکی تمام پذیرفت.

و گفت: هیچ مانعی در کار نمی بینم. و در این زمینه درنگ و کندی روا نیست.

هر دو به راه افتادند. و به خانه رسیدند. ایاز درب را گشود. تعارف کرد.

وارد شدند. خانه ای محقّر بود. و بر زمین پرخاک و غبار آن نیز گلیمی پاره، که حتی به کمترین بها مشتری و خریدار نداشت. و در گوشه ای دیگر نیز پوستینی فرسوده، که تهیدستان نیز آن را خوش نمی داشتند. و گوشه ای دیگر نیز اسباب منزل، که هیچ به کار نمی آمد.

محمود که در شگفتی فرو بود، با حیرت تمام پرسید: در این خانه، چیزی دیگر نیست؟!

ایاز گفت: جز آنچه پیش چشمان شماست چیزی دیگر وجود ندارد.

پرسید: هر روزه، پیش از آنکه به دربار بیایی، به اینجا می آیی. چرا؟! این خانه گلِین و بی مقدار کجا و آن دربار شکوهمند کجا؟ و نیز این پوستین کهنه کجا و آن جامه های زربافت، حریر، اطلس، و فاخر کجا؟

ایاز آهی کشید و گفت: محمود! آن بیماری که دامنگیر بشر است، و نیز زشت و خطر خیز، خود فراموشی است. و برترین دانش و زیباترین آن آگاهی و وقوف بر خویشتن است.

محمود! اگر روزی خود را به اینجا نرسانم بیم آنست که به همین بیماری مُهلک و هولناک آلوده شوم.

وقتی به اینجا می آیم انحراف و اختلالی در خود نمی بینم. و رذیلت های اخلاقی همچون: خود پسندی، کبر، و منیت ها سراغم را نمی گیرند. چون همین خانه گلین و آن گلیم کهنه، و پوستیم پُر و صله فرسوده، روزی خانه و فرش و جامه من بوده اند. و هیچ گمان نمی بردم که دست تقدیر مرا در زمره درباریان تو قرار دهد و نه در خیالم می گنجید که نسیم مهر تو را اینگونه نصیب بَرَم. و غرقه این همه نعمت های بیشمار باشم.

پس، آنچه اکنون دارم نه از خود که از تو دارم. و برای اینکه این همه، فراموشم نشود، هر روزه به اینجا می آیم، و با خود می گویم: ایاز! تو این بودی، و نه بیشتر. و آنگاه به دربار می آیم، و با خود می گویم: آنچه داری نه از توست، که

از محمود است.

محمود که سراسر وجد و نشاط بود گفت: ایاز! اکنون ذره ذره های وجودم مالامال از مهر توست.

سلطان هستی

حال، داستان محمود و ایاز شرحی است بر احوال ما و پروردگار عزیز عالم که سلطان هستی است.

آری، پیش از این آنچه داشتیم چیزی کمتر از داشته های ایاز بود.

بلکه چیزی نبودیم. جز خاک.

«مِنْها خَلَقْناکُمْ» ⁽¹⁾قسمتی از خاک زمین بودیم. دانه ها پاشیدند. سبزه ها بر آمد. گوسفندان چریدند. و آنگاه به مسلخ، و سپس ذبح، و طعام مادران و پدران ما شدند. و بخشی از آن نطفه، و از نطفه خون، و نیز استخوان پدید آمد. و بر آن گوشت نشست. و بر آن نیز پوست. و قیافه ای پدید آمد، و رشد کرد. سپس از آن فضای تاریک و کم وسعت به جهانی فراخ و واسع در آمدیم. چندی در نجاسات خود غوطه می خوردیم که اگر مهر مادر که شِمَّه ای از مهر خداوندی است بر ما سایه نداشت، با همان نجاسات، بدن هامان زخم، و زخم ها چرکین، و خون مان را آلوده می ساخت، و کارمان تمام بود.

چه شب ها که مادران، خسته و در خواب بودند، و فغان و فریادمان بالا گرفت. هراسان از خواب بیدار می شدند، بی آنکه پرخاش کنند که چرا از خوابی ناز و شیرین بیدار شده اند، با دریایی از مهر و دنیایی از سوز، سینه در دهانمان می گذاشتند، و با نوازشی ناگفتنی می گفتند، بنوشیم.

و پدر نیز در پی کار و تلاش تا سفره مان را رنگین سازد. و تن هامان به

جامه های زیبا پوشیده و گرم دارد.

در همین میان، دختری نیز با همین احوال، در دامان مادر و پدری دیگر پرورش می یافت. و سالها پس از این به یکدیگر رسیدیم. و ازدواج.

پای به پای یکدیگر پیش رفتیم. و پیشرفت ها نمودیم. و کمی بعد به ریاستی و یا تجارتی و یا... دست یافتیم.

راستی، جوانمردان! این همه موهبت ها از کجاست؟ و از کیست؟

چرا گذشته خویش را از یاد برده ایم؟

چرا به خاک بودن خویش نظر نمی افکنیم؟

و چرا نعمت ها را که از ماست، یاد نمی کنیم؟

هزاران مرحبا بر مولانا علی، که در اوج علی بودن، صورت بر خاک داشت.

و از خود اینگونه یاد می کرد:

«انَا عَبْدُکَ الضَعِیف الذَلِیل الْحَقِیر الْمِسْکِین الْمُسْتَکِین» ⁽¹⁾خدایا! ناتوانم. و خوار. و کوچک. و نیازمند. و زمینگیر.

و در یک سخن، پوچم و هیچ. و آنچه دارم روزی از کفم خواهد رفت و هیچ خواهم شد.

هیچ

کسی به یک مرد الهی گفت: از خدا برایم چیزی بخواه.

پرسید: چه بخواهم؟

گفت: می خواهم سرهنگ بشوم.

پرسید: بعد چی؟

گفت: سرتیپ.

پرسید: بعد؟

گفت: سپهبد.

پرسید: پس از آن؟

گفت: ارتشبد. و نخست وزیر. و کودتا. و در آخر نیز شاه بشوم.

پرسید: بعد از این همه؟

گفت: هیچ.

گفت: عزیز من، اینهمه راه و سر بالایی چرا؟ تو که همین الان هیچ هستی.

پس چرا اینهمه زحمت؟!

آموزگاران سخن

در سحرگاهان این ماه- رمضان- امام زین العابدین علیه السلام چیزهایی بر زبان دارد که کافی است سینه های سپر شده، سپر نشوند. و شاخ های کشیده، شکسته شوند. و از کبر و خود بزرگ انگاری، باز ایستند.

بخدا سوگند، اگر امامان سخن نمی گفتند، سخن گفتن را نمی آموختیم.

البته، گویندگان و هم نویسندگان اروپا و آمریکا فراوان می گویند و هم می نویسند، اما درصدی بالا از گفته ها و نوشته های ایشان به حکم وجدان و عقل مردود و نارواست، و اندکی نیز که مقبول است ریشه در کتب آسمانی، و هم حکمت حکیمان، و نیز فطرتی که خداوند خود بر اینان ارزانی داشته است، دارد.

می فرماید:

«انَا الصَّغیرُ الَّذِی رَبَّیْتَهُ»

خدایا! همان کوچکی هستم که مرا پروردی.

و همه چیز در پرورش من به کار بستی.

آری، در عهد نوزادی و کودکی که توان هضم خوراکی ها را نداشتم، از میان آنهمه غذاهای رنگ در رنگ که مادرم می خورد، شیری سپید و گوارا در سینه اش جای دادی، تا بنوشم. و نوشیدم. و قد کشیدم. و سپس خود از آنها بهره بردم.

چه زیبا سخن می گوید:

«الصَّغیرُ الذی ربَّیْتَهُ»

نمی گوید: کوچک بودم. بلکه می گوید: همان کوچکی هستم...

یعنی همچنان نیز کوچکم.

«وَانَا الْجاهِلُ الَّذِی عَلَّمْتَهُ»

خدایا! همان نادان بی دانشم که هیچ از هیچ نمی دانستم.

اگر پدرم می گفت: مرا چه میزان دوست داری؟ می گفتم: دو تا!

یعنی که حتی معنای همین عدد را نیز نمی دانستم.

و نفرمود: همان نادان بی دانشی بودم. بلکه می گوید: هستم.

چرا که آنچه را از دانش در سینه دارد، جوشیده از درون خویش نمی داند.

آری، دانش و بینش ما چیزی است که خداوند به امانت در نزد ما نهاده است.

و اگر چنین است- که هست- پس چرا سینه سپر کنیم؟!

چرا سنگ می دانم بر سینه ها بکوبیم؟!

مگر چه می دانیم؟ و یا چه می دانستیم؟

و آیا همین دانستنی ها کافی نیست که قامت ما را در برابر او خم کند؟

مرگ

یکی از دوستان روحانی برای من می گفت: کسی با من تماس گرفت، و خواست به مجلس ختمی جهت منبر بروم. پرسیدم: کدام مسجد؟ گفت: در مسجد نیست، در خانه برگزار می شود.

چون از مسجد گریزانند، لذا ختم های مردگان خود را هم در خانه برگزار می کنند.

گفتم می روم. و رفتم. خانه ای مجلل بود و سیاه پوش. و مالامال از آدم های شیک و کراواتی.

وارد شدم. بر یکی از صندلی ها نشستم. و کسی آمد و خوشامد گفت و پس از عذرخواهی مکرر و تعارفات تکراری، گفت: چقدر بنای صحبت دارید؟

گفتم: تا نظر شما چه باشد.

گفت: ربع ساعت کافی است. اما محبت کنید از مرگ هیچ نگویید.

گفتم: چرا؟!

گفت: میهمانان ما مکدر می شوند.

با خود گفتم: چرا از مرگ نگویم؟

آیا ایشان نمی میرند؟

و یا ملک الموت اینان را استثناء کرده است؟

آیا اینان در حکومت خدا زندگی نمی کنند؟

می گوید: بالای منبر رفتم. و پایین آمدم. یادم آمد نماز ظهر و عصر را نخوانده ام، و چیزی هم به غروب آفتاب نمانده بود. به یکی گفتم: مُهر می خواهم.

رفت بیاورد. و هرچه منتظر ماندم نیامد. گفتم بر کاغذی نماز می گزارم. در همین میان با شتاب آمد. و مهر را به من داد. نمازم را خواندم.

بعد از نماز پرسیدم: کجا رفتی، نمازم قضا می شد!

گفت: به هر خانه ای سر زدم کسی مهر نداشت، جز آخرین خانه که پیرزنی درب را گشود و این مهر را به من داد.

آیا این شیوه جوانمردی است؟

آیا این شکرانه آن همه موهبت های بی حساب است؟

آیا ما چیزی نداریم؟

و یا آیا داشته های ما از خدا نیست؟

که گفت آن تشنه کامان آب جستند

در این تاریک شب، مهتاب جستند

که گفت آن عندلیبان را به گلزار

نکو ذکر و نکو فکر و نکو کار

باز هم بشنوید نجوای زین العابدین علیه السلام:

«وَانَا الضالُّ الَّذِی هَدَیْتَهُ»

من همان گمشده ام که راه را نشانم دادی.

«وَانَا الخائف الَّذِی آمَنْتَهُ»

همان ترسویم و بیمناک که ایمنی را از تو دارم.

روزگاری بود که حتی تاریکی شب برایم هراسناک می نمود. اما اکنون، و به تعلیم تو، حتی از مرگ بیمی ندارم.

چون به من آموختی که مردن پایان فراق است، و نیز روز وصال.

«وَالجائِعُ الَّذِی اشْبَعْتَهُ»

همان گرسنه ام که سیرم ساختی.

«وَالْعَطْشانُ الَّذِی ارْوَیْتَهُ»

همان تشنه ام که سیرابم نمودی.

«وَالْعارُ الَّذِی کَسَوتَه»

همان برهنه ام که مرا پوشاندی.

«وَالْفَقِیرُ الَّذِی اغْنَیْتَهُ»

همان نیازمند تهیدستم که دارایم نمودی.

«وَالضَّعِیفُ الَّذی قَوَّیْتَهُ»

همان ناتوانم که مرا تقویت و نیرومند ساختی.

«وَالذلیل الَّذِی اعْزَزْتَهُ»

همان خوار، زبون، و حقیرم که مرا عزیز و گرامی نمودی.

«وَالسَقِیمُ الَّذِی شَفَیْتَهُ»

همان ناخوش و بیمارم که مرا بهبودی و شفا بخشیدی.

«وَالسائِلُ الَّذِی اعْطَیْتَهُ»

همان گدای نیازمندم که دستانش پر از کرم توست.

«وَالْمُذْنِبُ الَّذِی سَتَرْتَهُ»

همان آلوده ام که آلودگی هایم را به رحمت خویش پوشاندی.

«وَالْخاطِیُ الَّذِی اقَلْتَهُ»

همان خطاکارِ تَر دامنم که خطاهایم را نادیده گرفتی.

اشارت

تنها، سایه رحمت حق مدام است. و دیگر سایه ها، به تمامی، ناپایدارند.

کسانی که در پناه سایه خداوند، پناه می گیرند، مواهبی بس فراوان نصیب می برند.

ذکر پاره ای موهبت ها.

حکایت

هُمای رحمت

اشاره

محمود غزنوی به همراهِ همراهان خود به شکار می رفت.

گرمای سوزان در آن بیابان بی سایه و بی سایبان همه را رنجیده و آزرده می ساخت.

در همین میان، «هما» که از مرغان هوایی است و پرهایی پُر پهنا و گسترده دارد، در آسمان پیدا و نمایان شد.

همراهان، با خود گفتند: خود را به سایه هما می رسانیم، تا بیش از این آفتاب بر تن ما نتابد.

و پر شتاب رفتند.

تنها کسی که محمود را رها نکرد، و نرفت، نامش ایاز بود.

محمود، با حیرت و شگفتی او را گرفت: از گرما به ستوه نمی آیی؟ و از آن بیتاب، و رنجه و آزرده نیستی؟

گفت: آری، آفتاب، تاب و توانم را برده است.

پرسیده: چرا به سایه هما نمی روی؟!

گفت: وقتی سایه ای چون سایه وجود شما بر سر من است، بی معنا و نارواست که سایه ای دیگر بخواهم. زیرا به زیر این سایه راحتم. و ایمن.

و بی ترس. و آسوده. و سلامت. و مشکلات و سختی ها و دشواری هایم یکی پس از دیگری گشوده و مرتفع است.

محمود، با شنیدن این سخن اندیشه کرد، و به تامل فرو رفت. و دید که سخن ایاز بسی نغز و پر مغز و با معناست. با خود گفت: کسی که اعتقاد و رابطه قلب و باطن او، با من، این گونه باشد، پس بر من ضرور و لازم است که تمام خواست ها و حاجات و گره ها و مشکلات او را بگشایم. و از میان همراهان، نسبت به او، نظر عنایت و لطفی دیگر داشته باشم. و محبتی و میلی دیگر.

نویسنده کتاب مصابیح القلوب، به دنبال طرح این قطعه زیبا، می نویسد: اگر کسی، در این دنیا، سایه ای جز سایه خدا را نخواهد، و رحمتی جز رحمت او را تمنا و آرزو ننماید، در اینکه خدا با او چه خواهد کرد، تنها خود می داند، و بس.

آری، اینجا، جایی است که پای اهل خِد و بصیرت و تامل، لنگ و ناتوان است. و کسی نتوانسته، و نمی تواند. عنایت و لطف خداوند را نسبت به کسی که جز سایه خدا را نمی خواهد، ارزیابی و اندازه گیری کند.

قرآن مجید نیز خود به این سخن قایل است که آنچه خداوند، در فردای روزگار، بر چنین فردی ارزانی خواهد داشت در حساب نمی گنجد. که عدد نیز در اینجا ناتوان است. و قادر به بیان میزان مرحمت و لطف و موهبت پروردگار به چنین بنده ای نمی تواند باشد.

سایه خدا

حال، اساساً ببینیم جز خداوند سایه ای هست که خود را به پناه آن برسانیم؟

اولین سخنی که در این زمینه باید گفت سخن ابراهیم است.

ابراهیم، حرف آخر را گفته است.

ملت بابِل، ابراهیم را به هرچه خواندند و دعوت نمودند، پاسخ نگفت.

و سکوت کرد. تا آنکه آنچه او را به آن دعوتو نمودند از پا درآمد و غروب کرد، و آنگاه رو به ملت نمود و گفت:

«لااحِبُّ الآفِلین» ⁽¹⁾چیزی را که بقا ندارد، و جاودانه نیست، و نمی ماند، و نمی پاید، و در همه جا به کار نمی آید، هیچ دوست ندارم. و با آن، هوای پیوند و رابطه نخواهم داشت.

البته از آن بهره خواهم گرفت. اما به عنوان سایه ای بر بالای خود انتخاب نمی کنم.

دیگران، همچنانکه من در خدمت ایشان هستم، آنان نیز در خدمت من خواهند بود، و نه سایه ای که بر سر من باشند.

آری، ابراهیم می گفت: به چیزی که گاه هست و گاه نیست، دلبسته نمی شوم.

و خود را وقف و صرف و خرج آن نمی سازم. چون در این سودا سودی نمی بینم.

من خرج کسی خواهم شد، که آسیب و زیانی در پی ندارد، و افزون بر این نیز به دخلی جاودان، و پایدار، دست یابم.

و این، جز، با خرج و هزینه خدا شدن ممکن نیست.

این است که پیوسته و دائم یادآور او هستم.

من اگر کاری می کنم تنها به عشق، و دوستی، و دلبستگی اوست.

و او در برابر آنچه من خرج او ساخته ام، که البته بسی ناچیز است، رحمتی کثیر و فراوان بر من ارزانی و عطا می دارد.

«یا مَنْ یُعْطِی الکَثیرَ بالقَلیل» ⁽²⁾ونیزاز خطاها ونادرستی هایم می گذرد. ونادیده می گیرد. چون او وجود میمون

و مبارکی است که خود فرمود، بدی ها را به خوبی بدل می سازد.

«یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِم حَسَنات» ⁽¹⁾من عذر می خواهم اگر این مثال را می زنم. چون می خواهم، این حقیقت برای شما نیز محسوس باشد:

در قدیم، آلودگی ها و کثافات و نجاسات را که از چاله ها و چاهها خارج می نمودند، به زمین های کشاورزی می بردند، و در کنار بوته ها فرو می کردند، و چیزی نمی گذشت که همین آلودگی ها تبدیل به بهترین میوه ها و رنگ ها و طعم ها و مزه ها می شد، و دوباره به مردم باز می گشت.

حال، خدایی که در عالم طبیعت این برنامه را قرار داد، که اگر کودهای حیوانی و انسانی را به نباتات دهند، آن را به برگی سبز، و گلی سرخ، و به میوه ها و سبزیجات، بدل می نماید، آلودگی های بنده مؤمن خود را نیز به حسنات بدل خواهد ساخت.

پس، برای انسانِ بازگشته و مؤمن و رفیق شده با وجود مقدس پروردگار، غصه ی نسبت به معاصی و گناهان خود وجود ندارد.

بنابراین، نسبت به گذشته خویش اندوه و رنج و حزنی نداشته باشیم، چون آلودگی های کارنامه و پرونده ما، قابلیت تبدیل به پاکی ها را دارند.

حال که چنین است پس خود را تنها خرج خدا کنیم، و نه هیچ چیز دیگر.

چون همه چیز برای ما آفرینش، و پدید آمده است. و این صریح آیات کتاب خداست:

«خَلَقَ لَکُمْ» ⁽²⁾در نهج البلاغه آمده است که خداوند دنیا را نه برای دنیا، بل برای غیر آن آفریده است.

یعنی خورشید برای خورشید نیست. و نه شب برای شب. و نه روز برای روز.

و نه زمین برای زمین.

آری، اگر پای ما در میان نبود، دنیایی نیز در کار نبود. و نه آسمان بود و نه زمین. و نه دریا و نه صحرا.

«خَلَقَ لَکُم ما فِی الارضِ جمیعاً» ⁽¹⁾آنچه در زمین است همه برای انسان آفریده شد.

از این رو، انسان نباید خرج کسی جز خدا شود. چیزی جز وجود مقدس حق، رحمت پایدار و پیوسته، و نیز پرداخت ابدی را ندارد.

و البته کسی که در سایه خداوند باشد، بهره ها و فایده هایی فراوان خواهد گرفت که پاره ای را بر می شمریم.

بهره نخست

و چه بهره ای عظیم است!

«وَهُوَ مَعَکُم ایْنَ ما کُنْتُم» ⁽²⁾من با شما خواهم بود، هرکجا که باشید.

و این، تنها مربوط به برزخ و آخرت و قیامت نیست. چون می گوید: هرکجا که باشید.

یعنی قدرتی که فوق همه قدرت ها، و نیز عزتی که بالای تمام عزت ها، و رحمت و لطفی که برتر از تمامی رحمت ها و لطف ها و نیکویی هاست، در همه جا با شما خواهد بود.

بسیار عجیب، شگفت و حیرت انگیز است که تنها در طول ده سال، هشتاد و چهار جنگ خونبار، توسط مشرکین، یهود، و کفار صورت گرفت، تا پیامبر را از میان ببرند اما چون خدا با او بود نتوانستند.

آری، خداوند انسان را در عموم احوال حفظ و حمایت می کند. و نیز از هر غلط و خطا و لغزش محفوظ می دارد. لغزش هایی که در آنها بیم از دست رفتن دین می رود. و یا برای همیشه آدمی را بی آبرو و بی منزلت می سازد.

بلی، آنجا که خدا با انسان باشد، راه هلاک بسته است. و وی را از طوفان های اعتقادی و علمی و فکری در امان می دارد.

در وقت مرگ نیز حافظ و نگاهبان انسان است، تا نهراسد. و ایمان خود را به باد ندهد. و وسوسه های شیطانِ بدخواه او را تباه نسازد. چون زمانی بس بلاخیز است.

لذتی بالا

روز ششم حج- ماه ذی الحجه- کسی را دیدم که چهره اش نورانیتی داشت.

با خود گفتم: غنیمت است، ساعتی با او بنشینم. و بهره ای ببرم. رفتم. و کنار ایشان نشستم. گفتم: برایم صحبت کنید. گفت: شما بگویید. گفتم: من چیزی نمی دانم.

چون دیدم کنار آن چهره، و در شعاع و پرتو آن همه نورانیت، و درخشش، و فروغ، چیزی برای گفتن نمی ماند.

و شروع به صحبت کرد، گفت: روزی مرا خبر کردند که استاد علمی و تربیتی و اخلاقی شما، بر بستر بیماری است، و در بیمارستان.

و نام استاد را هم گفت، وی مرحوم آیة اللَّه حاج شیخ مرتضی حایری،- فرزند مرحوم آیة اللَّه العظمی حاج شیخ عبدالکریم حایری- بود.

سراسیمه خود را به آنجا رساندم. خواستم ایشان را ببینم، گفتند: حال ایشان چندان خوب نیست. و ملاقات ندارد. احساس کردم نَفَس های آخر ایشان باشد.

لذا به اصرار خواستم به هر صورتی که هست دست کم چهره ایشان را ببینم.

و پذیرفتند. وارد اتاق شدم. کسی جز من نبود. و استاد در آستانه سفر به سوی عالم بالا.

هیچ می دانید که بالاترین لذت مردمان مومن هنگام مرگ ایشان است؟

برای اینکه این حقیقت را بهتر و بیشتر بدانید یک روایت را یادآور می شوم:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«تُحْفَةُ الْمُومِن الْمَوت» ⁽¹⁾مردن، هدیه و ارمغانِ خدا به بندگان مومن خویش است.

آیا بر کره زمنی کسی هست که هدیه را خوش نمی دارد؟!

آیا کسی را داریم که زیباترین فضا و خوشایندترین سرا را به او نشان داده و بگویند چیزی نمانده است که تو را از این فضای ضِیق و پر تنگنا خارج، و در آن جایگاه رفیع، برین، و بلند جای دهیم، و او غصه دار و اندوهگین شود؟

چون انسان مطابق آیات کتاب خدا، پیش از مرگ جای و مقام و موقعیت خود را در عالم آخرت خواهد دید. و نیز دوستان و رفیقان خود را.

و البته اگر انسان جای خود و دوستان خود را نمی دید، پروردگار عالم امر نمی فرمود:

«فَادْخُلِی فِی عبادِی وَادْخُلِی جَنَّتِی» ⁽²⁾در میان بندگان من جای گیر. و در بهشت من باریاب.

آری، انسان با ایمان را در تنهایی و بی کسی نمی برند. اگر او را از تمام کسان و دوستان دور می کنند، در عوض در کنار بندگان پاک و صالح خدا جای می دهند.

و این بندگان پاک و صالح، به فرموده حضرت رضا علیه السلام اهل بیت مکرم اند.

استاد با خود زمزمه می کرد.

استادی که به حق شیعه بود.

یکی از بزرگان می گفت: اگر ایشان- مرحوم حایری- را با چشمان خود نمی دیدم، معنای اسلام، و شیعه بودن را هرگز نمی فهمیدم.

با خود گفتم: نزدیک شوم. و ببینم در این لحظه های واپسین با خود چه می گوید!

نزدیک شدم. و شنیدم. پیوسته می گفت:

«ذلِکَ فَضْلُ اللَّه یُؤتِیهِ مَنْ یَشاء واللَّه واسِعٌ علیمٌ» ⁽¹⁾بله، او چیزهایی می دید که قرآن پیش از این وعده کرده بود. و در فراوانی از آیات او را نوید و بشارت داده بود.

چون در دَمِ مرگ پرده ها به کنار می رود.

و در آن حال است که انسان رفیقان و یاران خود- اهل بیت- را می بیند.

و بهشت را.

از اتاق خارج شدم. جوانی مرا دید. و دید که روحانی هستم. پیش من آمد، و عاجزانه گفت: آقا، شما را به خدا، حال که پیش این بیمار رفتید، سری هم به بیمار ما بزنید، و بر بالین او نیز دعایی بخوانید.

گفتم: مانعی ندارد. وارد اتاق شدم. دیدم بیمار خوابیده است، و درست مثل استاد چشمان او نیز بر هم است اما با لب های خود زمزمه ای دارد. خود را نزدیک نموده تا ببینم چه می گوید. اما چه حرف هایی ک شنیدم!

او به صورت رگبار ناسزا و دشنام می داد. و با فحش و توهین می گفت: خانه مرا می خواهید؟ و حساب های بانکی؟ و در همان حال که اینها را می گفت، مُرد.

بهره دوم

عبور ما از صراط، بنا بر آیات و روایات، با اختلاف و تفاوتی که انسان ها با یکدیگر دارند مختلف و گوناگون است.

در خبر آمده است: عبور پاره ای انسانها از صراط در زمانی به میزان هزار سال قیامت که هر روز آن، به صراحت آیات، پنجاه هزار سال است به درازا می کشد.

و پاره ای نیز بیشتر.

اما، کسی که از آغاز عمر، خود را جز به زیر سایه خدا پناه نداده و پروردگار را همان گفت، که ایاز به محمود، چنین کسی، به شتاب برق، تمام این راه طولانی را سریع و تند عبور می کند.

و شما نمی دانید آنهایی که بر این جاده می گذرند چه دلواپسند. و هراسناک.

چون به چشم خود می بینند که ناگاه گشوده، و توده ای عظیم به درون آن، که جهنم و آتش الیم خداست، فرو می ریزند.

پس برادران و خواهران، جاده ای جز جاده خدا را طی نکنید. که طی نمودن آن، انسان را هزاران سال در قیامت اسیر، و در آخر نیز به جایی نمی رساند.

خداوند، چه سفارش زیبایی در سوره انعام دارد:

«وَأَنَّ هذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلَاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ» ⁽¹⁾جاده های گناه و خطا را طی نکنید. و تنها راه و جاده مرا دنبال کنید.

بهره سوم

بهشت نیز دستاوردی دیگر است برای آنان که راه خدا را می پیمایند، که به محض ورود ایشان درب ها خود گشوده می شود.

«حَتَّی إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا» ⁽²⁾و برای اینکه دل هاشان قوی و گرم، و مطمئین باشد، به محض ورود، فرشتگان می گویند:

«سلامٌ عَلَیکم»

درود بر شما

می دانید این سلام چقدر پر بهاست؟

چرا که با این سلام است که وجود آدمی سراسر رجا، امید، شادی، و سرور

می شود. و پی می برد که ورود به بهشت قطعی، محقق، و مسلّم است.

بهره چهارم

بالاترین لذت شما در دنیا، بویژه ایام جوانی این است که زنان زیبا روی نصیب شما باشند. اما بخاطر آن خود را به گناه نمی افکنید. و خدا را نافرمانی نمی کنید، و خداوند نیز به نشان پاداش زنانی زیبا، خوش سرشت، و نیکو قامت را، که زنان زیبای دنیایی در برابر آنها بسی زشت می نمایند، فراهم می دارد.

آنهم زنانی که خداوند خود انتخاب می نماید.

انتخاب خدا، غیر از انتخاب مادر و خواهر و بستگان ما در دنیاست.

«وَحُورٌ عِینٌ* کَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ* جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾چون شما روزگاری در دنیا، با وجود این همه فحشا و منکرات، و فیلم ها، و صحنه های فاسد ایستادگی کردید، اینها، به پاداش شکیبایی و مزد صبوری شماست.

بهره پنجم

و این بهره، از تمامی بهره ها برتر و بالاتر است.

«وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ

خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ» ⁽²⁾خداوند به مردان و زنان مومن بهشتهایی را وعده داده است که جویها در آن جاری است. و بهشتیان همواره در آنجایند و نیز خانه هایی نیکو در بهشت جاوید. ولی خشنودی خدا از همه برتر است که پیروزی بزرگ، خشنودی خداوند است.

اشارت

«فلاح»، «صلاح»، و «سعادت» انسان در دلِ ناهمواری ها نهفته است.

از شمار «منفعت» هایی که انسان در پی ناهمواری ها نصیب می برد، «مَعِیَّت» و «همراهیِ» ویژه خداوند، در تمامی احوال و امورات زندگی است.

حکایت

بصیرت

اشاره

انسانی بینا، بر اثر بینایی و بصیرتی که داشت، با سلسله ای ابزار، زمینی صاف و هموار را زیر و رو می کرد. و در همین میان، مردی نادان، بی خبر، و بی خرد، از دیدن این ماجرا بر او خشم گرفت که چرا زمین هموار را اینگونه در هم می کوبد؟

اعتراض و ایراد او از این رو بود که اکنون را می دید. و از فردا غافل بود. و نیز از تحولات و تغییرات خبری با خود نداشت. و نمی دانست که این امر اگرچه زمنی را به ظاهر ناهموار و ناهمگون می سازد، اما در پی آن آبادی و آبادانی نهفته است. و نیز سودها و منفعت ها به همراه خواهد داشت.

آری، انسان های جاهل، همیشه در جهت ها و موضع گیری های خود به چنین خطاها و لغزش هایی آلوده می شوند.

آن مرد بزرگ و بینا، که با بیل و گاوآهن، زمین را زیر و رو می ساخت، به مرد نادان و امروزی نگر و اکنون بین، فرمود: هیچ فریاد مکن که آبادی این زمین، و هم ارزش یافتن و به نتیجه نشستن آن در گرو همین کند و کاو و زیر و رو شدن

است. زیرا هک این زمین اگر امروز تن به تیغ گاوآهن ندهد، فراد کشتزاری سبز نخواهد بود.

همچنانکه اگر ورم و زخمی چرکین بر بدن ظاهر شود، و آن را با تیغ تیز نیشتر آشنا نکنند، پیش می رود، و بدن را از کار می اندازد. پس هیچ جای اعتراض نمی ماند که چرا بدن را با نیشتر و تیغ پاره می کنند.

همانطور که اگر پارچه ای پر بها همچون: حریر و ابریشم و اطلس، به دست خیاط سپارند، و او بر آن قیچی نهد، و پاره پاره سازد، کسی بر وی خرده نمی گیرد.

بل اجرت و پاداشی نیز بابت آن پرداخت می کند. چرا که او می داند تا پارچه ها قطعه قطعه نشوند، جامه نمی شوند. و تا جامه نباشند بدن را نمی پوشانند. و هم مایه زینت نیستند.

درست مثل آهنگری که آهن را به کوره ای از آتش می افکند و بیرون می کشد و آنگاه بر آن می کوبد، و قطعه قطعه می سازد، چرا که او بصیر و آگاه است و به خوبی می داند که جز از این راه به ابزار و آلات لازم دست نمی توان یافت.

و یا همچون قصابی است که گوسفندی را به مسلخ می برد، و ذبح می کند، و آنگاه آن را قطعه قطعه می سازد. تا از این راه تن های ناتوان را توان، و جان های بیمار را سلامت بخشد. پس بر او نمی توان خرده گرفت. همچنانکه بر آسیابان که گندم ها را در زیر سنگ آسیاب در هم می کوبد، خرده نمی گیرند.

چون گندم ها نیز اگر آسیاب نشوند آرد نخواهند شد و گرسنگان نیز در رنج گرسنگی می مانند. بنابراین، ارزش گندم در آسیاب شدن است.

و آنگاه این حقیقت را چاشنی کلام خود ساخت، که انسان چیزی به مانند شمش می ماند. پس حدادی مانند پروردگار و شاگردانی نیز همانند انبیا باید باشند، و آنرا شکل داده و از آن وجود زیورها و زینت هایی همچون: شرافت، اصالت، خاکساری، فروتنی، خشوع، مهر، و محبت، و صفای دل، و وفای جان به دست

آورند.

و البته، منهای این کار، رضایت حق، از آهنِ وجود انسان به دست نمی آید.

و نیز فرمود: انسان به زمینی هموار می ماند، که کشاورز هستی، به همراه شاگردان پرورش یافته خود، همچون: انبیا و امامان، می خواهند دانه های اعمال صالح و بذرهای اخلاق پاک را در این زمین بکارند، و هم مواظبت کنند که هیچ آفتی بر دامان این دانه ها ننشیند. تا در نتیجه، تبدیل به بوستان رضایت خداوند شوند.

بنابراین، هر گونه ایراد و اعتراض به عملکرد خدا و انبیا، و نیز مقررات شرعی جاهلانه است.

چون انسان نیز موجودی از موجودات جهان است. از این رو، همچنانکه بر تمام موجودات کارهایی صورت می گیرد، و از این راه به ثمر می نشینند، انسان نیز از این ماجرا مستثنی نبوده و نیست.

«أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدیً» ⁽¹⁾آیا انسان گمان برده است که او را آفریدیم و رها کردیم.

یعنی گمان برده است که نباید بر روی او کاری صورت گیرد.

آیا نباید پارچه اطلس وجود او به دست خیاط هستی سپرده و خیاطی شود، و از او جامه شرف و تقوی و پرهیز و کرامت سازد؟

آیا نباید شمش وجود او به ابزار کرامت وو شرافت بدل شود؟

قشرها

البته، اگر انسان خود را به خیاط و حداد و کشاورز هستی سپارد، و برای کشتن هوای نفس، خود را به قصاب عادل، حکیم، عالم، و برای گرفتن قشرها و پوست ها خود را به آسیابان هستی دهد، به حتم به منافعی که در نظر است

خواهد رسید.

همراهی

و از شمار منفعت های بی شمار این است که خداوند در همه جا و در همه حال با وی معیت و همراهی، آنهم به گونه ای ویژه و خاص، خواهد داشت.

البته، خداوند با تمام موجودات جهان همراه است و همراهی دارد، اما این گونه همراهی تنها منافع ظاهری و محدود با خود دارد.

اما معیت و همراهی خاص، منافع و فوایدی نامحدود، چه در آخرت و چه در دنیا، به همراه خواهد داشت.

«إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَالَّذِینَ هُم مُحْسِنُونَ» ⁽¹⁾مردمی که خود را از گناه دور دارند، و نیز نیکوکار باشند، خداوند با ایشان همراه است.

و این همراهی، پیوسته و دائم است، و انسان را در حوادث و پیش آمدها و لغزش ها رهایی و نجات می بخشد.

به ویژه در لحظه های پر لغزش مرگ و قیامت.

اگر می خواهید از لحظه های سنگین مرگ باخبر شوید، آیات کتاب خدا را ببینید.

قرآن می گوید: کسی که با خدا نبوده است، هنگام انتقال از این دنیا به دنیای دیگر، تازیانه هاست که از دست فرشتگان بر روی و پشت او فرود می آید.

و هریک دردی با خود به همراه دارد، که تنها خود می دانند و بس.

«إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلَائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ» ⁽²⁾آری، وقتی که انسان با خدا نباشد، خدا نیز با او نیست. و وقتی که خدا با وی نباشد چه عذاب ها و بلاها که در پیش روی دارد.

و اینکه چرا ملائک اینگونه با اینان مواجه می شوند، قرآن نیز باز گفته است:

«ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَکَرِهُوا رِضْوَانَهُ» ⁽¹⁾اینان مردمی بودند که از موجبات غضب و خشم خداوند پیروی کردند.

و زندگی آنان مالامال بود از آنچه خشم خداوند را بر می انگیخت، همچون: ربا، زنا، ظلم به دیگران، و رعایت ننمودن حق خدا و مردم، و...

و نیز از آنچه موجبات رضایت و خشنودی خداوند فراهم می داشت، گریزان بودند.

و راستی خداوند با اینان چگونه روبرو شود؟ و اساساً اینان که به پارچه های پوسیده و آهن های زنگار گرفته، و گوسفندهای مردار و طلاهای پر غش می مانند، به چه کار می آیند؟

آیا جز جهنم جایی دیگر سزاوار این قوم خواهد بود؟

اما کسانی که با خدا بودند و خداوند نیز با ایشان بود، مرگ اینان را نیز باید شنید.

در روایت آمده است که خداوند اختیار ملک الموت را در دستان چنین بندگانی گزارده است. لذا وقتی بر ایشان وارد می شود نخست سلام گفته و آنگاه با نرمی و ملاطفت می گوید: از جانب خدا آمده ام. و آماده ام آنچه می گوید اطاعت کنم. و در همین میان که محتضر بر چهره ملک الموت نظر دوخته است، انوار تابناک اهل بیت را در بالای سر می بیند. و اینجاست که ملک الموت بر آن انوار پاک سلام می گوید. و آنگاه پیامبر می فرماید: آمده ایم سفارش این محتضر را داشته باشیم. و ملک الموت به پاسخ می گوید:

یا رسول اللَّه، نسبت به او از پدر مهربانتر خواهم بود.

«انَا ارْفَقُ بِه مِنْ والِدِ رَفِیق» ⁽²⁾و پس از اینکه جانش را گرفت، روحش را ت محل اعلی همراهی می کنند.

که البته ما نمی دانیم کجاست.

ولی در آنجا می شنود که خدا با او می گوید: بنده ام پیش من آمدی، و خوش آمدی.

و آنگاه به ملائک امر می شود که خود بر زمین باز گردند و در کنار مزاری که بدن وی در آنجا دفن شده است تا روزگار قیامت ساکن شوند، و خدا را بندگی کنند، و پاداش آن را در نامه او بنویسند. پس برادران و خواهرانم، خدا را از خود دور نکنید. و خود از خدا دور نشوید.

اشارت

نگاه خداوند بر آدمیان نگاه «رحمت» است.

رحمت خداوند در دنیا به صورت «دین» و در آخرت در چهره «بهشت» جلوه گر است.

حکایت

نگاه رحمت

اشاره

مردی خطاکار، به دلیل قتلی که دستان خود را به آن آلوده بود، جهت مجازات، به اعدام محکوم شد.

تمام مردم شهر، در صحنه اعدام، به تماشا آمده بودند.

مقدمات و زمینه های قصاص فراهم بود، و مجرم را بر چهارپایه ای جای دادند.

در همین میان، سلطان وقت، محمود غزنوی، از آنجا می گذشت. و مثل سایر مردم که مجرم را تماشا می کردند، به تماشا ایساتد، و کمی بعد راه خود را گرفت و رفت.

مجرم، از بالای بلندی، محمود را صدا کرد.

و محمود ایستاد.

مجرم با آهنگی پر از سوز گفت: این درست است که نظر و نگاه تو با نگاه و نظر این چند هزار تن که به تماشا آمده اند، و آماده اند تا در مرگ من هلهله و شادمانی کنند، یکی باشد؟! ای عزیز، با این رفعت و مرتبت که تو داری باید

نگاهت نگاهی دیگر باشد. نگاهی آکنده از مهر و مرحمت و ترحم.

محمود! به خدا هیچ روا نیست که مرا با این جماعت دور از فکر وانهاده و بگذری.

شکرانه بازوی توانا

بِگرفتن دست ناتوان است

این سخن که صواب و صلاح می نمود، محمود را به فکر واداشت. و هم پذیرفت که نباید نظرش با نظر مردم عام و عادی یکی باشد. لذا دستور داد که طناب دار را بر گردن او نیاویزند. و در همانجا خانواده مقتول را خواست. و خانواهد مقتول وقتی به نزد محمود آمدند، وی با ایشان با محبت تمام رفتار کرد. و از آنها خواست که از قاتل دیه را بخواهند. و نه جانش را. و یا جوانمردی کنند و گذشت.

و آنها نیز پذیرفتند. و بدینسان محکوم از چهارپایه پایین شد. اما به جای آنکه راه خود را بگیرد و برود خود را به محمود رسانید. و رکاب اسب او را گرفت. محمود گفت: راه باز است، می توانی بروی. و کسی با تو کاری ندارد. و من نیز با تو هیچ کاری نخواهم داشت.

مجرم به محمود گفت: شما با من کاری ندارید، اما من با شما کار دارم. چرا که حیات خویش را مرهون، مدیون، و وامدار تو هستم. و می خواهم از این پس در رکاب تو باشم. و این اقتضای وجدان و انصاف و مروت است، پس مرا پیش خود نگاهدار. و برای خود بخواه. و هرچه بخواهی، خادمانه و عاشقانه، انجام خواهم داد.

محمود دید این سخن نیز سخنی حق و صواب است. لذا گفت: می توانی با ما باشی.

داستان انسان

حال، داستان محمود، و داستان مجرم محکوم، و ماجرای نظر وی که

خود نظری دیگر بود، و نیز قصه ایستادگی آن مرد در کنار محمود و سخن او با وی، که اگر تو را با من کاری نیست مرا با تو کار است، حکایت ما انسان ها و پروردگار عزیز عالم، و شیطان و جنود اوست.

آدم، حواء

ما انسان ها به دنیا نیامده بودیم که خداوند دو تن را آفرید: یکی آدم و دیگری حواء.

و شیطان به دلیل آنکه بر آدم سجده نکرد از بهشت، رجیم و رانده شد. و از فیوضات حق نیز محروم.

و از آنجا که انسان را مایه ناکامی و محرومیت خویش می دید با وی در افتاد، و همت را بر این گماشت که در کجی و کجروی و انحراف وی که به واقع چیزی جز اعدام و انهدام ایشان نیست بکوشد.

و بدینسان آدم و نسل ایشان در این بزم آفرینش، بی هیچ جرم، از سوی این موجود نابکار به اعدام محکوم شدند. و هستی نیز شاهد این ماجرا.

و در اینجا به جای آنکه آدم با خدا بگوید: هستی تماشاگر است، و تو تنیز تماشاگر، آیا نباید تماشاگری ها گونه ای دیگر باشد، خداوند خود که علیم و حکیم و رحیم است، فرمود: من با شما نظری دیگر دارم. نظر رحمت، و بخشایش، و مهر که البته جز از راه دین به شما نخواهد رسید.

لذا فرمود: شما و نسل خود بر کره زمین وارد شوید. و زندگی را دنبال کنید.

و البته دشمن شما با جنود و لشکریان خود در کنار شما خواهد بود، اما جهت رهایی و نجات، دین را به امداد و نصرت شما خواهم فرستاد.

«فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدَایَ

فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ» ⁽¹⁾و اگر هدایت مرا پیروی کنید هیچ وحشتی از این دشمن نداشته باشید. و نه اندوهی.

و فرمود: کسانی که خود را با مدد از احکام، و دین، و نبوت، و امامت، و قرآن من حفظ کنند، و نیکوکار نیز باشند، من نیز با آنها خواهم بود.

پس همچنانکه این دشمن خطرناک در برابر من ناتوان و درمانده است، در برابر آنان نیز ناتوان و بی چاره خواهد بود.

«إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَالَّذِینَ هُم مُحْسِنُونَ» ⁽²⁾آری این نظر خاص و ویژه پروردگار است، که در دنیا به صورت دین و در آخرت به صورت بهشت و رضوان جلوه گر خواهد بود.

حال این آیه را بشنوید که چه زیباست:

«وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ»

یعنی خود، به مردان و زنان مومن وعده می دهم.

و البته وعده خداوند حتمی و خُلف ناپذیر است.

«جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا»

به بهشت ها وعده می دهم، که در آن جاودانه می مانند.

«وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ»

و نیز سکنی گزیدن در بهشت عدن را وعده می کنم.

«وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ» ⁽³⁾و نیز بهشت رضوان.

عزیزان، اکنون که دانستید خداوند با شما چگونه است، پس در کنار او

بمانید، و دست از او برندارید. همچنانکه آن مجرم گناهکار از محمود دست برنداشت. و هرچه محمود گفت: مرا به تو حاجت و نیازی نیست. او گفت: من سراپا نیازم.

و البته اگر در کنار این نظر ثابت قدم نمانید و صبوری نکنید پای بر وجدان و انسانیت خود نهاده اید.

آری، باید با رغبت و میل تمام، اسلام و احکام آن را پذیرفت، و به دنبال آن نیز ایستادگی و پایمردی نمود.

«إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ» ⁽¹⁾آنان که در راه خدا پا فشردند، فرشتگان رحمت بر آنان فرود می آیند.

«أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ» ⁽²⁾و از ایشان می خواهند که هراسی و اندوهی به دل راه ندهند. و هم بشارت می دهند بهشت را.

زیرا که اینان، تنها به رضایت خداوند تن داده و بر پیمان او استوار ماندند.

«بَلَی مَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ»

کسی که بر عهد و پیمان خداوند وفادار باشد.

عهد خداوند،، مجموعه نعمت های او بر بندگان خویش است.

عهد خداوند بر این است که می گوید: چشم را دادم که آثارم را بنگرید.

و گوش را تا سخنم بشنوید. و بدن را تا در عبادتم به کار بندید. و قرآن را، تا شیوه بندگی را بیاموزید. و پیامبر را، تا میان شما و من رابطه ای باشد.

«بَلَی مَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ وَاتَّقَی» ⁽³⁾کسانی که وفادار به پیمان خداوند باشند، و در حفظ و اجرای آن نیز پیگیر

و خویشتندار، و ثابت قدم.

«فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾اینان در شمار متقیان خواهند بود، و خداوند ایشان را دوستدار و عاشق است.

شما اگر عاشق باشید، برای معشوق خود چه می کنید؟

کسی که معشوق او نوشتن باشد، چیزی برای او سنگین و مانع نمی نماید.

و می کوشد تمام موانع را از سر راه خود بردارد. و بیشتر در کنار معشوق خود باشد. این است که بیداری و خواب را نمی شناسد، و نه سفرها و میهمانی ها را، چون عاشق پیوسته در تلاش است که معشوق خویش را دریابد.

یکی از بزرگانِ دانشور شیعه، وجود مبارک ملا صالح مازندرانی است.

ایشان داماد مرحوم ملا محمد تقی مجلسی بود.

این بزرگوار کتاب شریف اصول کافی را در دوازده جلد، عالمانه و حکیمانه، شرح گفت.

که زیباترین شرح بر اصول کافی است.

او روزگار تحصیل خود را در شهر اصفهان گذرانید. و غریب. و تنهایی اما غربت او را هرگز از کوره در نبرد، و هیچ شکست نداد.

جوان، غیر از انسان سالخورده است. از این رو برای او که در قلّه غرائز جای دارد، تنهایی و غربت، بسیار سنگین و دشوار می نماید.

مرحوم ملا صالح، در ایام تحصیل، گرسنگی خود را با پوست های خربزه و هندوانه، و پوسته های گندم و جو سد کرد، اما گرسنگی او را شکست نداد.

او حتی پولی که با آن روغن چراغ را خریداری کند نداشت، این بود که شب ها کتاب خود را برداشته و در گوشه ای از دستشویی می نشست و از پرتو چراغ آن بهره می گرفت.

آری، چهار ساعت و یا بیشتر، نشستن کنار دستشویی های آن زمان که مثل امروز

کاشی و چینی نبود، و نه تهویه ای، و بوی تعفن نیز انسان را سخت می آزرد، او را شکست نداد. بلکه او این همه را با مقاومت خویش شکست داد. و همین بود که ملا صالح مازندرانی شد. چون عاشق بود.

عاشق، همه موانع را از سر می گذراند. و از پیش پای خود برمی دارد. و آنها را شکست می دهد.

و ما تاکنون نشنیده ایم که مانعی، عاشقی را شکست داده باشد.

«فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾حال این سخن خداوند است که می گوید: من، عاشق بندگان متقی و پرهیزگار خود می باشم.

و این یعنی هر مانعی که بر سر راه آنان سبز شود، از میان برمی دارم. تا میان من و ایشان مانعی در میان نباشد.

اما آنهایی که نسبت به پیمان خداوند پایدار و ثابت قدم و وفادار نباشند، موانع یکی پس از دیگر در پیش روی خود دارند. و کسی نیست که آن همه را از سر راه ایشان بردارد. این است که به هر سو بروند به مانع می رسند.

آری، رفیق بد، شهوت حرام، فریب پول و صندلی و مقام خوردن، موانعی است که گرداگرد آنان خواهد گرفت.

این آیه شریفه را تامل کنید، می فرماید: کسانی که عهد خداوند را وفا نمی کنند، و آن را به چیزی ناچیز می فروشند، هرگز از رحمت حق سهمی نمی برند.

«یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَیْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ»

چرا که فکر و اندیشه را به پولی اندک می فروشند، و هم تعهدات و شخصیت انسانی خویش را.

مگر نه اینکه در کربلا گفتند: سید الشهدا را از پای درآورید، و پرسیدند در مقابل به چه خواهیم رسید، و هرکدام چیزی شنیدند، پاره ای را حصیر خرما وعده کردند،

و پاره ای دینار، و برخی نیز پست و مقام را.

اگرچه این سی هزار فروشند تعهدات خداوند، در بازگشت، به آنچه پیش از این به آن وعده شدند، نرسیدند،

«وَلَا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ»

و خداوند در آن روز، تا به ابد، حتی کلمه ای با اینان سخن نخواهد گفت.

یعنی اگر هزاران هزار بار، خدا را صدا کنند پاسخی نمی شنوند.

«وَلَا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»

و خداوند در آن روز، بر اینان، به رحمت نظر نخواهد داشت.

چرا که در دنیا خویش را از نظرگاه خداوند دور داشتند

و تو گویی از گلستان به کویر رفتند. و از خنکایِ نسیم الهی به هوای سوزان و کشنده روی آورند.

«وَلَا یُزَکِّیهِمْ»

و نیز از مجموع گناهان ایشان، هیچ بخشوده نمی شود.

«وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» ⁽¹⁾و برای ایشان عذابی بس دردناک است.

این آیه، بنابر قوانین فن اصول، مفهوم مخالف نیز دارد.

مفهوم مخالف آیه مربوط به مردم دیندار است. که از حوزه نظر خداوند دوری نگزیدند، و وفادار به عهد خداوند ماندند.

مفهوم مخالف آیه این است:

ای کسانی که به عهد خداوند وفا کردید، در قیامت نصیبی وافر و فراوان از رحمت خداوند را خواهید داشت.

اگر دوست دارید دورنمایی از نصیب رحمت خداوند نسبت به خود بدانید، به این سخن سلمان گوش فرا دهید:

سلمان از پیامبر می گوید، که: اگر رحمت خداوند را عدد صد به حساب آوریم، تنها یک عدد از آن، در این دنیای وسیع، در میان تمام موجودات عالَم نشر یافته است. که یکی از آثار این رحمت در تمامی مادران موجودات زنده نسبت به اولاد خود می باشد. اما نود و نه قسم آن را جهت قیامت نگاه داشته است، و در قیامت نیز این رحمت را جمع و با آن رحمت باقیمانده همراه می سازد، و سپس خرج بندگان مومن خود خواهد نمود.

پس مرحبا به خداباوری و دیندار بودن که زمینه ساز این همه فیض است.

و مفهوم دیگر آیه این است که خداوند با مومنان و دینداران سخن خواهد گفت.

و در لابلای آیات نیز به صراحت آمده است که به محض ورود مومنان، خداوند خود ایشان را سلام می گوید:

«سَلَامٌ قَوْلًا مِن رَّبٍّ رَّحِیمٍ» ⁽¹⁾و مفهوم دیگر اینکه: خداوند بر مومنان نظر رحمت خواهد داشت.

و نیز گناهان ایشان، به مامی، بخشوده خواهد شد.

و مفهوم فراز آخرین نیز اینکه: برای اینان هیچ عذاب و رنجی در میان نخواهد بود.

اشارت

انسان در کف شیطان اسیر و گرفتار آمده است.

راه رهایی جز عنایت و حمایت خداوند، و اولیاء گرام، چیزی دیگر نیست.

حکایت

و پرید...

مرغ نواخوان

مردی از مردان خدا، بر آستانه منزل خویش ایستاده بود، و کودکی را دید که مرغی نواخوان را صید، و آن را در قفسی کوچک جای داده است.

برای مرغ نواخوان، در آن قفس تنگ، نوایی و نغمه ای نمانده بود. و جز حسرت چیزی نداست. و پیوسته روزگار آزادی، و جنگل، و گلستان، و مرغزار، و چمنزار را یاد می کرد. و در فضای شعور خود، آن فضای واسع و فراخ و سبز را با آن سرای باریک و تنگ و کم پهنا سنجش می کرد، و همین، بر رنج او افزون می ساخت.

اساساً، تمام موجودات عالم، برخوردار از فهم و ادراک و شعورند.

و در این جهان هستی، موجودی که از شعور منها باشد، یافت نمی شود.

حتی از آیات کتاب خدا، به خوبی، استفاده می شود که جمادات نیز برخورداراز شعور می باشند.

و دلیل واضح و روشن آن نیز این آیه مبارکه است:

«یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا* بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحَی لَهَا» ⁽¹⁾روز قیامت به زمین می گوییم، که از آنچه انسان بر آن انجام داده است، باز گوید.

حال اگر زمین موجودی نادان و به دور از شعور بود، چطور و چگونه می توانست تمام رفتار و طرز و روش ما را ثبت، و در خود نگاه دارد، و در روز قیامت نی به دور از کمترین خطا و اشتباه باز گوید.

بنابراین، معلوم می شود که همه چیز برخوردار از شعور است.

اگر این زمین از شعور دور و منها بود، پس چگونه در طی میلیاردها سال، به گونه ای در گرد خود می چرخد، که همچنان پدیدآور شب و روز است.

و به گونه ای دیق و بانظم است که منمجمان، با ابزار دقیق نجومی خود، در تقویم سال قبل، ساعت و دقیقه و حتی ثانیه تحویل سال بعد را نیز معین کرده اند.

آنهم زمان و ساعت و دقیقه و ثانیه ای که در طول سال ها پیش و پس نمی شود.

یعنی، سال مطابق ثانیه ای مشخص تمام، و نیز آغاز می گردد.

اگر این شعور نباشد، پس شعور یعنی چه؟

البته، ما بنابر آیات کتاب خدا، به شعور تمام موجودات ایمان و وقوف داریم، اما برای آنان که ربطی با این آیات ندارند کمی تخفیف داده و می گوییم: هر چیزی که در این هستی است به یک منبع با شعور وصل است.

مرغ غزل خوان، و خوش خوان، که روزگار عمر خود را در چمن و جنگل سپری ساخته و دیگر هیچ نای خواندن نداشت و پیوسته در حسرت بود، و همواره از این سوی قفس به آن سو می رفت، ناگهان چشمانش به آن مرد خدا افتاد.

عزیزان، چشم به چشمان مردان خدا بدوزید. که تنها با نگاه ایشان است که گره ها و پیچیدگی های زندگی، به تمامی، گشوده خواهد شد.

جایی دیگر نظر نیندازید، که نامردان و نامردمان و نامحرمانند، و جز گره بر گره

نشانیدن، کاری دیگر ندارند.

و درد را افزون و بیش، و رنج را سنگین و سنگینتر می نمایند.

مردان خدا، آیات و نشانه های پروردگارند.

یعنی مردانی که به حقیقت، و از سر صدق، دین و باور و ایمان دارند.

و چون دین و ایمان دارند گره گشایی می کنند.

به یکی از همین مردان خدا گفتند: زندگی را دوست می داری؟

گفت: عاشقم. و عشق من زندگی است، و زندگی را برای شب و روز آن می خواهم. شب را برای بندگی و اطاعت خداوند، و روز نیز برای اینکه گره از کار فرو بسته بندگان خدا بگشایم.

و نگفت: گره از کار بندگان خوب و مومن خدا بگشایم. بلکه گفت: بندگان خدا، یعنی چه خوب و چه بد.

چون وقتی خدوند خود نسبت به بندگان بد و نافرمان خویش، خوبی و رحمت و مرحمت روا می دارد و نیز گره گشایی دارد، چرا ما دریغ ورزیم و اینگونه نباشیم.

اساساً خوبان اگر احوال بَدان را دقت و تحقیق و رسیدگی کنند، آنها نیز به جرگه خوبان تمایل، و به سوی خوبی، خواهان و راغب و مایل می شوند.

همچنانکه بدان اگر آهنگ خوبان کنند، و از اصلاح احوال ایشان غفلت نورزند، نیز مایه خوبی ایشان خواهد بود.

زیرا که خداوند نیز دستگیر و مددکار آنان می شود. و همین، زمینه خوبی ایشان را نیز فراهم می دارد.

حال چنین انسانی که چنین شب و روزی دارد، نه زود اسیر و فرسوده می شود، و نه وقتی به پیری می رسد مایوس و نومید و دلتنگ خواهد بود.

کسی که طی دوران عمر خود، در دست خدا بوده است، اکنون که به دوران کهولت و پیری رسیده است، غمی و حزنی و اندوهی نخواهد داشت.

و از اینکه به پیری رسیده است نیز خرم و شاد و خشنود خواهد بود، چرا که با خود می گوید: خدا ما به به لقاء و دیدار خود نزدیک نموده است، و چیزی نمانده که

برای رفتن و مردن و مرگ ما، چشم ها گریان شوند، و ما نیز در اوج گریه ها و اشک ها خندان و شادمان باشیم.

علی علیه السلام به امام مجتبی علیه السلام فرمود: حسن جان، به گونه ای مرگ را به آغوش گیر که چشمان همگان بر تو گریان و اشکبار باشد، اما خود لب به خنده بگشایی.

چون مرگ و مردن، کام و خوشی و گوارایی و لذت خاص خود را دارد.

البته، این لذت و شادمانی و سرور، تنها برای ما خواهد بود.

یک وقتی آدم های شرابخوار، و خراب، و آلوده، و تَر دامن، با خود نگویند:

خوش بر احوال ما که مرگِ مان نیز با مسرت و سرور همراه است. هرگز!

شما هم اگر می خواهید در سرور ما سهیم باشید، دست از این کیف های حرام و ناروا بشویید. و خود را به حلقه ما رسانید. وگرنه در آنجا خبری از شادمانی و خرمی، و خوشی و لذت نخواهد بود. بلکه بسی خطرخیز و پُر بلاست.

آنهایی که چون شما بودند، پیش از آنکه به آنجا برسند و بلاهای پیاپی را با چشمان خود شاهد باشند، به فریاد گفتند:

«رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ» ⁽¹⁾خدایا، ما را دوباره بازگردان، تا کردار صواب، صلاح، لایق و سزاوار را به کار بندیم.

و به آنها گفته شد: دهانتان را ببندید. و به جایی می روید که تاوان و مجازات و جریمه تمام جرم ها را در کف دستان شما خواهند نهاد.

مرغ تا مرد خدا را دید، احساس کرد درد خود را باید به زبان بی زبانی با او بگوید. زیرا تنها اوست که می تواند دریابد که چگونه کودکی شوخ، هرزه و بازیگوش، و نیز نادان و بی خرد، او را در این قفس تنگ، دلتنگ و اسیر ساخته است.

این بود که پیوسته پر و بال خود را به این سوی و آن سوی می کوفت، تا

درد خود را بنماید. و نمود. و با نگاهی افسرده و غمبار آن مرد الهی را فهمانید که در کف نادانی بی خرد در بند و گرفتار است.

درست مثل ما، که باید با رفتار و حرکات خود، انبیاء و ائمه و انسان های پاک را بنمایانیم که در اسارت نفس شیطانی خویشیم، و گرفتار در کف موجودی- شیطان- که فهم هیچ زبانی را ندارد.

آن مرد الهی، و بصیر و دلسوز، از نوع نگاه آن مرغ غزلخوان خواند که با نگاه خود می گوید: گرفتارم. و اینجا جای من نیست. و مرا برای این قفس تنگ نیافریدند.

مرغ باغ ملکوتم چه دهم شرح فراق

که در این دامگه حادثه چون افتادم

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود

آدم آورد در این دیر خراب آبادم

مرد الهی که نگاه بلبل را به خوبی خواند، بر درد پرسوز او واقف و آگاه شد، و به طفلِ قفس در دست رو کرد و گفت:

پسر جان، قفس برای تو، اما این مرغ را من خریدارم. می فروشی؟

گفت: می فروشم.

پرسید: به چند؟

گفت: به یک شاهی ⁽¹⁾.

مرد الهی دید این بچه حتی در قیمت گذاری نیز دچار نادانی و نابخردی است، و بها و ارج و ارزش آن را هیچ نمی داند.

عزیزان، هوای نفس به همان بچه نابخرد می ماند.

همچنانکه پیرمرد آلوده و پرهوس، به بچه ای نادان و ناآگاه، مانندتر است.

همانطور که جوان رو به دنیا نموده، و از آخرت غافل نیز بچه ای بی خرد را مانند

است.

و البته انسان وقتی که بچه باشد تمام قیمت ها را نیز اشتباه می فهمد.

اگر به همین آدمهای پنجاه، شصت ساله، و بی عقل، بگویید: دنیا به چند می ارزد، می گویند: زمینی در فلان زاویه شهر، کنار خیابان، به متری دویست هزار تومان دارم. و ویلایی به ارزش بیست میلیون تومان. و ماشینی به بهای سی میلیون تومان. و بعد همه را جمع می زند، و حاصل جمع هرچه باشد، می گوید: دنیا به نزد من به همین میزان می ارزد. حال اگر به همین نادانِ مجنونِ شصت ساله، و صد کیلویی، بگویید: آخرت به چند می ارزد؟ می گوید: ده شاهی! و می گوید: به همین خاطر نیز با آن معامله و داد و ستد نداریم.

و هم می گوید: اصلًا، چه کسی رفته، و آنجا را دیده تا خبری برای ما آورده باشد؟

نادان، لازم نیست کسی به آنجا برود و باز گردد و ما را از چند و چون ماجرا با خبر سازد. خدایی که خود می خواهد آنجا را بر پا کند، در لابلای آیاتی فراوان ما را خبر کرده است.

راستی، چه کسی برود و برای ما خبر بیاورد و اصلًا اگر تقی، حسن، و یا دیگری بروند و با خود خبر بیاورند هیچ باور می کنی؟

تو اگر می خواستی بپذیری و قبول کنی حرف خود خدا را پذیرا می شدی، و قبول می کردی.

بی خردِ کم حواس، و نادان پر هَوَس، تو حرف یکصد و بیست و چهار هزار پیغمبر صادق و راستگو را نپذیرفتی، آیا حرف حسن و تقی را می پذیری؟!

جز این است که اگر حسن و تقی نیز خبر بیاورند، خواهی گفت: اینها وقتی درون چاله قبر افتاده اند دچار بیم و هراس شده اند، و نیز دیوانه.

آری به همین خاطر است که خداوند حتی نفری از مردگان را باز نمی گرداند، تا زندگان کافر را با خبر کند، که در آنجا چه خبر است.

بله بی خبرها، قیمت ها را کم می گذارند. لذا آن کودک بی خبر مرغی خوشخوان و خوشنوا و خوش خط و خال که با نغمه و آهنگ خود که جانها را

نوازش می داد، گفت: به یک شاهی می فروشم!

مرد الهی دست به جیب برد، و دیناری از طلا بیرون آورد و به آن بچه داد.

بچه دینار طلا را که دید، از خود بیخود شد، و مست کرد. اما این برای آن مرد الهی چیزی نبود.

آری، بی عقل ها با درهم دیناری مست و مدهوشند.

اما کسی چون یوسف که بر مسند وزارت تکیه دارد، و تمام ثروت سرزمینمصر در کف اوست، در پیش چشمان نافذ و تیزبین او، آنچه داراست، با شن های روان بیابان یکی است و برابر.

«وَاسْتَوی عِنْدِی االْحَجَر وَالذَهَب»

سنگ ریزه های صحرا با آنچه از طلا در کف شماست، در پیش چشمان من یکی است.

و آنگاه دست به درون قفس برد، و مرغ خوشخوان را بیرون کشید، و او را برای همیشه از این فضای تنگ و سرای پر تنگنا رها، و در این فضای واسع و پر دامن به پرواز درآورد.

و مرغ رفت، و خود را به مرغزار و چمنزار و سبزه زار رسانید. و به جنگل های سرسبز. و کنار چشمه ها و رودها، و نهرها.

ولی ماجرا در همین جا به پایان خود نمی رسد. و دنباله آن نیز شیرین است، و عبرت آموز و حکمت آمیز، و پس از این خواهد آمد.

اشارت

نعمت ها، هر کدام، جایگاه خود را دارند. و سزاست که در مقام و جایگاه خود خرج و صرف و هزینه شوند. وگرنه نوعی ستمکاری و تعدی و تجاوز و از حد خود درگذشتن است.

نادیده انگاشتن حقوق دیگران نیز گونه ای دیگر از ستم و تجاوز تلقی می شود.

حکایت

برزخ

اشاره

اینکه بخشی از آیات کتاب خدا، به بیان حیات پاکِ بندگان پارسا، لایق و شایسته حق اختصاص یافته است، تنها بخاطر این است که افراد بشر، از حیات و زندگانی آنان پیام، پند، درس و عبرت گیرند. و نیز زیبایی های حیات آنان را در فضای زندگی خود تجلی داده و تدریجاً، شایستگی و اهلیّت و سزاواریِ لازم را بیابند. چرا که هرکس برخوردار از اینگونه فضیلت ها، لیاقت ها، و اهلیت ها باشد، بی گمان، تمامی درهای رحمت، فیض، شَفَقَت، آمرزش و بخشایش حق را بر خود خواهد گشود.

ناخرسندی خداوند

از آیات سوره مبارکه مومن به دست می آید که پروردگار عزیز عالم، با توجه به خرج و هزینه ای سنگین و گزاف، که برای فرد فردِ انسان داشته است، هیچ رضایت و خرسندی و خشنودی ندارد، که ایشان به دور از قافله و کاروانی باشند، که او از آنها یاد می کند.

ظلم عظیم

و اگر به اختیار خود، از آن کاروان، جدایی و دوری جویند، و پیشوا و مقتدا و رهبرانی غیر از آن بزرگواران که خداوند از آنان یاد فرموده است برگزینند، به ظلمی عظیم خود را آلوده، و رنج و عذاب بی پایان حق را بر خود خریده اند. چرا که تمام نعمت ها، دَهِش ها، و بخشش های خداوندی را، اعم از جسم و جان و مشاعر و احساسات، و نیز نعمت هایی که بیرون از تن و جان است، با اقتدا و پیروی از ناپاکان، در غیر مقام و جایگاه خود خرج و صرف نموده اند. و این چیزی جز ظلم و تجاوز نمی باشد.

پیامبران

نعمت های الهی، هرکدام، جایی خاص برای مصرف دارد، که در جای خود نیز بیان شده است. حال، اگر کسی این نعمت ها را در محلی جز آنجا که خداوند معین فرموده است، خرج و صرف نماید، از مرز و حدود آنها تجاوز نموده است.

و افزون بر این، زحمات پاکان، پاکدلان و نیکان را نیز رعایت نکرده است. چون آنان به دلیل طهارت و قدس و شایستگی خود، تا روزگار قیامت بر گردن همگان حق دارند. چرا که میان انسان و پیامبران و امامان، اتصال، پیوستگی، و ارتباطی حقیقی و باطنی و معنوی وجود دارد.

«إِلَی مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْباً» ⁽¹⁾قرآن مجید، پیامبران را برادران مردم به شمار آورده است. و البته، برادر بر برادر حق دارد. هرچند انسان ها فریاد کنند که ایشان بر ما حقی ندارند. اما خداوند این فریاد را به چیزی نمی خرد.

بی مهری

افزون بر صرف نعمتها در جایگاهی جز جایگاه خود که ظلمی فاحش

و آشکار است، عدم مراعات حقوق حقداران نیز، ظلمی دیگر است، که انسان خود را به آن می آلاید.

و از شمار حق داران پیامبرانند، که تضییع و اتلاف و تباه ساختن حقوق ایشان بسی سنگین و گران است.

و عظیم ترین ستم و حق کشی آنست که انسان نسبت به ایشان بی اعتنا و بی التفات و بی توجه باشد.

و بالاترین جفا و جور و بی مهری نیز آنست که انسان به غیر از ایشان اقتدا و تأسی و پیروی نماید، و شکل، و شیوه، و نقش زندگی را از غیر ایشان بخواهد.

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید:

«مَنْ تَشَبَّهَ بِقَومٍ فَهُوَ مِنْهُم»

هرکس به قوم و مردمی شبیه و مانند شود، از ایشان است.

بنابراین، اگر کسی از پی نااهلان رود، و دل در گرو ایشان سپارد، و با فرهنگ ایشان زندگی را سپری سازد، در صف ایشان نیز خواهد بود.

عالم پس از مرگ

حال، به یک آیه عنایت فرمایید:

البته، قسمت نخست آیه به عالَم برزخ اشاره دارد. که عالَمی پس از مرگ و پیش از وقوع و ظهور قیامت است.

ما از عالَم برزخ، از رهگذر آیات و روایات، و نیز اولیاء خدا، دانستنی ها و اطلاعاتی جذاب و قابل تامل، به دست داریم.

فرزند مرحوم حاج شیخ عباس قمی رحمه الله پدر بزرگوار خویش را پس از مرگ، از عالَم برزخ به خواب می بیند.

راستی آنها که مرگ را فنا و نیستی و خاموشیِ پیوسته و دائمی می انگارند، برای اینگونه مسائل چه پاسخی دارند؟!

البته، تمام آنان که در اروپا زندگی می کنند، مرگ را اینگونه تلقی و تصور

و ارزیابی نمی نمایند.

کتاب عالَم پس از مرگ، که در پاریس نوشته و نشر یافته است را بخوانید، که بسیار جذاب، گیرا و خواندنی است. در آنجا می بینید که صاحب این اثر، از احوالات اموات و مردگان اروپایی در عالم برزخ، اطلاعاتی جالب و قابل توجه در کتاب خود گرد آورده است.

ایشان می فرمود: پدرم، پس از مرگ، به خواب من آمد. و گفت: یک جلد کتاب بحار، چاپ کمپانی، از فلان عالم، جهت مطالعه، به گرو و امانت گرفته ام.

و در زمان حیات فراموش نمودم که آنرا به ایشان باز پس دهم. و اکنون دلواپس و نگران و ناراحتم. آن کتاب را به صاحب خود بازگردانید.

با مردن و مرگ، ربط و رابطه انسان، به هیچ روی، با هیچیک از آثار و اعمال و اندیشه های خود، بریده، جدا و قطع نخواهد شد.

ایشان می فرمود: از خواب برخاستم. لابلای کتاب ها گشتی زده و جستجویی نمودم. و درست به همان کتابی برخورد نمودم که پدر نام و نشانی آن را در خواب داده بود. کتاب را با خود برداشتم. و به راه افتادم تا به دست صاحب خود برسانم. میان راه به زمین افتادم. و کتاب نیز از دستم رها، و بر زمین افتاد.

برخاستم و کتاب را برداشته، و خاک و غباری که بر جلد آن نشسته بود، با عبای خود گرفتم و به راه افتادم، و به دست صاحب آن سپردم. اما، همان شب، پدرم را دوباره به خواب دیدم. به من گفت: کتابی که من به امانت گرفته بودم بر جلد آن خراشی و زخمی نبود، امروز که بر زمین افتادی بر جلد آن خراشی نشست. از بابت این نیز حِلیَّت بخواه.

برادران و خواهرانم، تا نمردهن و از دنیا نرفته اید حساب و کتاب های خود را پاک، صاف، روشن و تصفیه کنید.

شیخ عباس قمی فرزندی داشت که حاضر و آماده جهت انجام کار پدر بود، اما شما چه؟ آیا چنین فرزندی را دارید؟

از این گذشته، آیا به شما اذن، اجازه و رخصتِ این را خواهند داد که به خواب بچه های خود آمده، و از ایشان انجام تصفیه کار خود را بخواهید؟

مگر هر کسی در جهان پس از مرگ، شرف، اعتبار، احترام، و آبروی حاج شیخ عباس قمی را دارد که از خدا بخواهد بوسیله فرزند خویش مشکلات و گره های خود را بگشاید، و خداوند نیز اجازه و جواز آن را بدهد؟

بسیار ارج، قدر، قُرب، و آبرو می خواهد که به انسان رخصت دهند با عالم دنیا تماس داشته و اینگونه از کار فروبسته خود گره بگشاید.

حال، بر فرض اینکه اجازه دهند، آیا فرزندان، سخن شما را قبول، باور، و تصدیق می کنند؟ و یا می پذیرند؟

پس عزیزان، سفره های پهن، کشیده، و گسترده خود را کمی جمع تر کنید.

و حقوقِ حقداران را با دست خود به ایشان برسانید.

عزیزان، کسان بسیاری همچون: محروم، سائل، مسکین، در ثروت ها و سرمایه های انبوه، هنگفت و کلانِ شما حق دارند. آن را نگاه نداشته و به ایشان برسانید.

برادران و خواهران! حقداران شما را هیچ نمی شناسند، بنابراین از مرگ شما نیز با خبر نخواهند شد، تا طمع و امید بخشش ایشان را داشته باشید.

و انتظار مدد، نصرت، و یاری اهل بیت را نیز نداشته، هرچند از هواداران و هواخواهان ایشان باشید. زیرا که خود فرموده اند: ما تنها در قیامت دستگیر، فریادرس، و گره گشای کار شما خواهیم بود. اما در برزخ این اجازه را نداریم. از این روی، خود باید کار خود را چاره کنید.

رفیقی داشتم که از دنیا رفت. مُرد. او چندی عیب داشت. و من پیوسته یادآور می شدم که دست از عیوب خود بردارد، اما گوشی شنوا نداشت.

ما بسیار می گوییم، اما بسیاری نمی شنوند.

و نمی توانیم با کسی ترک معاشرت و همنشینی کنیم. چون خود نیز گوش مان بدهکار حرف خدا نیست. و یکی هستیم به مانند آنها.

من به پاره ای از دوستان خود گفته ام که مرا از جهنم غمی نیست، چرا که تنها نیستم. و تمامی در کنار هم هستیم. و همین، رنج عذاب را کمی کاهش می دهد.

البته، رفیق من، در زندگی خود نقطه ای روشن نیز داشت، و آن اینکه حریم، مقام و مرتبت وجود مقدس فاطمه زهرا علیها السلام را بزرگ، گرامی، و حرمت می داشت.

خدا را گواه می گیرم، درست چند روزی پس از مرگ او، یکی از دوستانم که اهل توجه و حال نیز بود پیش من آمد و زار زار می گریست، و گفت: دیشب، فلانی را به خواب دیدم. سلام کردم. پرسیدم: کجایی؟ گفت: برزخ. و جامه ای تیره، چرک آلود، و سرا پا از گریسِ آلوده به خاک بر تن داشت.

پرسیدم: تو را کفن نکردند؟! گفت: به محض ورود از تنم درآوردند. و این لباس را به تنم پوشاندند. و گفتند: این، لباس تو، در این عالم است.

از عیب های رفیق من یکی این بود که میلیون ها تومان خمس بدهکار بود، اما گوشش بدهکار نبود.

بله، وقتی میزان خمس بالا گرفت، انسان به آسانی و آسودگی از آن بریده و دل کنده و جدا نمی شود.

وقتی رقم خمس پایین باشد، انسان با خود می گوید: چیزی نیست. اندک است. می پردازم. اما اگر یک روحانی، در کنار گوش شما بگوید: خمس شما، ده میلیون تومان است، قبول و پذیرش آن سخت، صعب و دشوار است.

اما یادتان باشد که تمام اینها را از حلقوم ما بیرون می کشند.

ایشان می گفت: در خواب به او گفتم: چرا دست به دامانِ حضرت زهرا علیها السلام نمی شوی؟ گفت: از وقتی به اینجا آمده ام، تاکنون، بارها و بارها، به فرشتگان گفته ام، تنها یک دقیقه، آنهم از دور، اجازه دهند ایشان را ببینم، و از درد طاقت فرسا و رنج جانکاه خود با ایشان بگویم. نپذیرفتند. و می گویند: تا قیامت، لیاقت و شایستگی ورود به آن حریم را ندارم.

عزیزان، دست به کار شوید، و کاستی ها، زشتی ها، نارسایی ها و عیوب خود را یکی پس از دیگری، از دامان خود دور سازید. و حقوق حقداران را نیز به آنان

برسانید که پس از مرگ کسی دل برای شما نمی سوزاند.

اینقدر که برای زن و فرزندان خود دل داده و دل می سوزانیم، آنها، نمی توانند برای ما دل بسوزانند. چون ما حلقه پیش از ایشان هستیم، و بر ایشان اشراف تمام داریم. اما آنها حلقه های پس از ما هستند، و احاطه و اشرافی بر ما ندارند.

و بدین سبب است که آنان بر زن و فرزندان خود التفات و توجه بیشتری دارند.

حال، آیه را بشنوید:

«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَعَشِیّاً» ⁽¹⁾

شب و روز، بر آنان آتش می بارد.

غُدُو، وقت صبح و روز، و عَشِّی، هنگام شب را می گویند.

برزخ، عالَمی میانه است. میان دنیا و آخرت. و پاره ای شباهت ها به دنیا دارد، و پاره ای نیز به آخرت.

از شباهت های برزخ به دنیا، یکی، روز و شب است.

«وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ» ⁽²⁾وقتی که قیامت بر پا می شود، فرعون و آل او، که پیروانش در هر عصر و نسلی می باشند، به جهنم جانگداز خداوند، که عذابی بس سخت، سنگین، دشوار و بسانِ تیر سوزان در دل و جان است، وارد می شوند.

مراد و منظور خداوند، از آل فرعون، زن فرعون نیست. بلکه او در قیامت، همسایه خدیجه است. و پهلو به پهلوی وی.

و قرآن کریم، او را به عنوان سرمشق مومنان، و الگو و نمونه ایشان یاد می کند.

«وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ» ⁽³⁾زن فرعون، الگوی بندگی است. و پاکی. و تقوی. و خدا خواهی.

شب های قدر، شیعیان بی شماری، قرآن را به سر می گیرند، و خداوند را جهت

آمرزش کردار ناصواب خود اینگونه سوگند می دهند:

«بِحَقِ هَذا الْقُرآنِ وَبِحَقِ کُل مُؤمِنٍ مَدَحْتَهُ فِیه»

خدایا، به حقیقت قرآن و بندگان محمود، و پسندیده و خوش خصال که در این کتاب از ایشان یاد نموده و ستوده ای، ما را ببخش.

و از شمار مومنان اندک و انگشت شمار که در این کتاب مورد ستایش خداوند قرار گرفته اند، «آسیه» همسر فرعون است.

بنابراین، منظور از آل فرعون آسیه نخواهد بود.

و البته، مقصود، فرزندان فرعون نیز نیستند. چرا که فرعون، فرزندی نداشت. و بدین سبب نیز موسی را به فرزندی خویش پذیرفت.

از این روی، آل فرعون، به پیروان ایشان معنا می شود، یعنی کسانی که صورت، هیئت و شکل و رنگ زندگی را از ایشان دارند. و در یک سخن؛ فرعونی می اندیشند. و فرعونی رفتار می کنند.

صالحان

آری، جایی که پای خوبان و صالحان در میان است، خداوند متعال، هیچ رضا و رضایتی ندارد که آدمیان به رنگ فرعون باشند، و او را مقتدای خویش بخواهند. و بخوانند.

البته، خداوند، در قرآن کریم، اگرچه تمامی خوبی ها و پاکی ها را یاد فرمود، اما از تمامی خوبان و پاکان یاد نکرد. و نیازی نیز نبود. بل نمونه هایی چند کفایت می نمود، و بر همان ها نیز اکتفا و بسنده فرمود.

عبرت

جای جایِ حیات و زندگانی پاکان درس آموز است. و عبرت. و پند.

و نصیحت. و وعظ.

و پیش از این، به یکی از همین مردغان پاک، اشاره ای داشتیم که مرغی خوشخوان در قفس دید، و دید که ملتمسانه در قفس بر او چشم دوخته است.

یعنی مرا دریاب.

اگر می خواهید رها شوید و آزاد، عاجزانه و به گونه درماندگان، چشم بر اولیاء خدا داشته، و دل را به ایشان سپارید که گوهر آزادی در کف اینان است.

هرچه می خواهید از ایشان بخواهید، که آنچه ایشان از خدا بخواهند، همان می شود.

به ویژه سید الشهداء علیه السلام را از یاد نبرید، که ضامن پذیرش، پاسخ و استجابت دعاست.

و آن مرد خدا مرغ را دریافت. و آن را خریدار شد. و هرچند فروشنده کودک بود، و از بها و قیمت آن چندان خبر نداشت، و قیمتی ناچیز پیشنهاد کرد، اما مرد خدا، بیش از آنچه او گفت، خرید. و پرداخت.

هرکس قیمت ها را نداند فریب خواهد خورد.

از این روی، آنان که قیمت آخرت را ندانستند آن را به دنیا فروختند. و نیز به عشقی که از دختری در سینه داشتند. و یا...

درست به مانند کاروانی که یوسف را که قیمتی بالاتر و برتر از عالَم داشت، به دِرهمی چند فروختند.

عزیزان، قیمت ها را بشناسید، قیمت همه چیز را. قیمت خود را. و نیز فرزندان خود را.

و آنها را به فرهنگ غرب نفروشید که ارزشی بس بالاتر از این دارند.

هزاران سکه از طلا ارزش دختران شما نیست. ارزش اینان بهشت خداست.

پس، از این سکه ها بگذرید، که ایشان قیمتی دیگر دارند.

و مرد الهی، مرغ را به کف گرفت. نوازش کرد. دلجویی نمود. تسلّی داد.

و سپس نیز راه آسمان را پیش پایش گذارد. و پرواز.

اولیای خدا، انسان را برای خود نمی خواهند. این است که پس از آزادی، او را در کف خود اسیر نمی نمایند. و به خدمت و چاکری نمی گیرند.

و مرغ به سوی مَرغزار پر کشید. اما شب هنگام بازگشت. و خود را به

خانه آن مرد خدا رسانید. و او بر سجاده بود. و چون همه شب خدا را بندگی می کرد. مرغ نیز به کناری می نشست. و تماشا می کرد. و می شنید نجوایِ شیرینِ آن مرد خوب خدا. و با خود می گفت: صدا، این صداست. نه صدای آن بچه بازیگر و نادان که مرا آزرده و دلتنگ می ساخت.

و صبح نیز راه خود را گرفت. و رفت. تا مزاحم نباشد. اما دوباره به وقت شب بازگشت و از آن پس کار او همین بود.

یعنی تو را رها نمی کنم. زیرا که آزادی خویش را از تو وام دارم.

برادران و خواهرانم، از مرغی کمتر نباشیم. و دست از دامان آنانی که ما را آزاد نمودند، نداریم.

و سید الشهداء آزادمان ساخت. و کدام آزاده است که وامدار او نباشد. پس بر ما حق حیات دارد.

شبی آمد. اما جای سجاده، تابوت بود. و گرداگرد تابوت، همه، بر سر می کوفتند. و کبوتر ماجرا را تا به آخر خواند. و خود را بر تابوت افکند. و تابوت را هیچ رها نکرد. و به همراه دیگران، سوگوارانه، تابوت را تشییع نمود. و تا گورستان رفت. و بر گور نشست. و آنقدر خواند تا آنکه مُرد.

عزیزان، شما نیز تا مردن دست از حسین بر ندارید. و بر وی بنالید.

اشارت

جهان زیباست.

زیبایی جهان، حاصل نظام و قوانین حاکم بر هستی است. و قوانین نیز محصول حکمت و دانایی.

موافقت و هماهنگی با قوانین الهی نتایجی سودبخش و نیز دستاوردی خوشایند در پی دارد. همچنانکه تخلف و نافرمانی نیز رهاوردی گران و ناگوار به دنبال خواهد داشت.

حکایت

حکایت و دانایی

اشاره

آنچه در جهان هستی است- چه موجودات و چه قوانین حاکم- بر اساس عدل، علم و حکمت، بنیاد و بنیان شده است. و این، حقیقتی است که قرآن مجید به وضوح و روشنی تمام از آن یاد می کند. و بر همین اساس است که جهان و آنچه در آن است برخوردار از چهره ای زیبنده و زیباست که زیباتر و نیکوتر از آن ناشدنی و امکان ناپذیر است.

«الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ» ⁽¹⁾و حکیمان و فیلسوفان، بر اساس همین آیه از کتاب خداوند، نظام هستی و آفرینش را- خواه موجودات و خواه قوانین حاکم- به نظام احسن- نیکوتر- یاد کرده اند.

جهان چون چشم و خط و خال و ابروست

که هر چیزی به جای خویش نیکوست

البته، جهان، احسَن و نیکوتر است. و اگر شاعر، آن را به نیکو یاد نمود، به دلیل

تنگنای قافیه و حفظ آهنگ شعر، و موزونیِ آنست.

محصول علم

و زیبایی و نیکویی، حاصل نظام و قوانین حاکم بر هستی است، و آن نیز محصول حکمت، و دانایی، و بینایی پروردگار است.

اراده حق و نظام و قوانینی که از سرچشمه دانش و بصیرت حق تراویده است، پاره ای به عالم تکوین مربوط است.

یعنی جایگاهی که موجودات، تنها به اراده حضرت حق و نه به اختیار و پسند خود، در حرکت می باشند.

و برخی نیز به عالم تشریع مربوط و مرتبط است.

یعنی، سلسله ای از مقررات و احکام و قوانینی که به اختیار موجودات و آفریده شدگان و نیز به قبول، انتخاب، خواست و دلخواه ایشان مربوط می شود.

که البته موجودات، به جهت برخورداری از نیروی اختیار، از توان تخلف و سر تافتن و نافرمانی نیز برخوردارند.

هماهنگی

انحراف و کجروی از قوانین- چه قوانین حاکم بر تکوین و چه قوانین حاکم بر تشریع- بی پاسخ نمی ماند. همچنانکه هماهنگی نسبت به آنها نیز بی جواب نخواهد بود.

اکرامِ آدم

گفتگو پیرامون قوانین حاکم بر تکوین، چندان حاجت و نیاز و ضرورتی ندارد. از این روی خداوند متعال، پیرامون تخلف و سر پیچیدن از قوانین حاکم بر تکوین سخنی به میان نیاورده است. چرا که امکان انحراف و تخلف از این گونه قوانین، از پایه منتفی و از اساس امکان ناپذیر است.

این صریح کتاب خداست که می گوید: فرشتگان، هرگز امر خداوند را وا نمی گذارند.

و مهمل نمی نهند. و ترک و تعطیل نمی نمایند.

«لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ» ⁽¹⁾بدین سبب، وقتی که فرمان رسید جهت اکرام و تجلیل آدم پیشانی بر زمین نهید و سجده برید، تمامی، سجده بردند. بی هیچ تخلف. و بی هیچ چون و چرا.

و حتی فلسفه آن را نیز طلب و تمنا ننمودند، با آنکه سراسر عقل، و سراپا خرد، و سر به سر هوش و ادراک بودند.

و از آن میان، اگر یکی چون شیطان سجود نکرد، از شمارِ فرشتگان نبود.

«کَانَ مِنَ الْجِنِّ» ⁽²⁾از همین رو نیز در برابر امر خداوند به چون و چرا برخاست. و حجت و برهان خواست. و هم سخن از برتری و بهتری و امتیاز و رجحان خود بر آدمک به میان آورد:

«خَلَقْتَنِی مِن نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ» ⁽³⁾

اختیار

بنابراین، قوانین مربوط به تکوین تخلف ناپذیر، اما آنچه به عالم تشریع مربوط می باشد، به دلیل وجود اختیار، قابلیت تخلف را داراست. چرا که هیچگونه اجبار و زور و ناگزیری و اعمال تحمیل در میان نیست.

و پای اکراه و اجبار اگر در میان باشد بهشت و دوزخ بی معنا، و بعثت پیامبران و امامت پیشوایان نیز بیهوده، بی سود، و بی حاصل است.

حال آنکه یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر، جهت ارشاد و راهیابی انسان به رسالت تعیین و مبعوث شدند، تا آنچه بایسته و سزا و سزاوار است وی را فرمان، و از آنچه نابایست و ناشایست است وی را پرهیز داده و دور دارند.

اینکه گویی این کنم یا آن کنم***خود دلیل اختیار است ای صنم

اراده جاودانه

خداوند مهربان، انبیا را بر انگیخت تا با طرح احکام والای خود راه بهره وری از گوهر اختیار بر انسان ها بنمایند. تا مباد به گناه، سرکشی، و عصیان، آلوده و آغشته شوند.

و در یک سخن، احکام و مقررات حکیمانه الهی، انسان ها را از آلودن و آغشتن به پستی ها و پلیدی ها مصون نگاه میدارد. و بر اساس خواست و اراده جاودانه و پیوسته حق، هماهنگی و هم نوایی و هم رأیی با آن مقررات نورانی و پر فروغ، نتایجی سود بخش، پر ثمر، و نیز دستاوردی خوشایند در پی خواهد داشت.

همچنانکه تخلف و نافرمانی نیز رهاوردی گران و ناگوار به دنبال دارد.

آری، آنچه از دنیا و آخرت بهشت می سازد و خرمی و نشاط، به کار بستن احکام الهی است. که به کار نبستن آن نیز دوزخی سوزان و پر لهیب برپا خواهد ساخت.

و اینها، هیچکدام به خواست و نخواستن انسان نیست.

بل آیین خداوندی است که هرگز دستخوشِ تحویل و تغییر و دیگر شدن نخواهد شد.

«وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهَ تَحْوِیلًا» ⁽¹⁾و در یک سخن، بافت و سیرت و ساختار هستی بر این است:

گندم از گندم بروید جو ز جو

از این روی، هیچ امکان پذیر نیست که کسی زنا کند اما مزد او بهشت باشد.

و یا نماز بگزارد، ولی جای در آتش گیرد.

اهل تسنن نیز اگر در نوشته های خود آورده اند که خداوند به میل و خواست و دلخواه خود می تواند هر کسی را به بهشت و یا در درون دوزخ جای دهد، سخنی ناروا و ناصوب می گویند و نیز خلاف آنچه خداوند در کتاب خود آورده است. و

البته در پیش اهل خرد نیز کلامی کساد و بی رونق و بی مشتری است.

بِواقع آنچه اینان می گویند چیزی شبیه به این می ماند که کسی بگوید:

می توان حنظل کاشت، و خرما گرفت.

و در پاسخ اهل سنت، از کتاب خدا، همین یک آیه کافی است، که می فرماید:

«وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» ⁽¹⁾خداوند، در این آیه، مومنان را به بهشت و رضوان که فوق تمام دَهِش ها و عطایای اوست، وعده فرمود.

و در جایی دیگر آشکارا و بی پرده می گوید:

«إِنَّ اللَّهَ لَا یُخْلِفُ الْمِیعَادَ» ⁽²⁾خداوند، به وعده خویش وفادار است. و نخواهد شکست.

او به آنچه می گوید پایبند است. و به کار می بندد. و خود از آنان که اینگونه نیستند گله مند است:

«لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ» ⁽³⁾چرا آنچه می گویید نمی کنید؟!

بدین سبب، اگر خداوند آنگونه که اهل سنت بر آنند، با بندگان خود رفتار کند، خلاف آیات خویش رفته است. و وعده اش را خُلف، و آنچه گفته است به کار نبسته، و خود مشمول همان سخن است که گلایه وار می گوید: چرا می گویید و به کار نمی بندید.

آسیب

حال، که آسودگی و آسایش دنیا، و تَنعُّم جاودانه در جهان آخرت، در گروِ رعایت و پاس داشتن آداب و احکام الهی است، سزاوار نیست که جز با تصدیق و امضاء و اجازه ی قرآن، حرکتی را دنبال و اقدام نمود.

کردار و رفتار آدمی، اگر به اذن و اجازه کتاب خدا صورت نپذیرد، حاصلی جز زیان، آسیب، و بی بهرگی و بی نصیبی، به بار نمی آورد.

دانه ای در صیدگاه عشق بی رخصت مچین***کز بهشت آدم به یک تقصیر بیرون می کنند

اگر آدم آن دانه را بی اجازه نمی چید، از بهشت سبز و عدن نیز بیرون نمی شد.

آری، کرای که بی رخصت صورت پذیرد، بَر و باری تلخ، و ثمری ناگوار، در پی دارد.

شاه، قدرتی فراوان داشت، اما بی اجازه نیز دانه هایی فراوان چید.

و همین، اسباب خواری، خفت، و زبونیِ او شد. و او را برای همیشه پست و مطرود ساخت. و آن فَرّ و جاه و شکوه که داشت عاقبت از کف داد، و روزی در مصر، و کنار چندی پزشک اسرائیلی به گونه ای جانکاه جان داد. و در گورستانی کهنه و متروک، به خاک رفت.

یکی از دوستانم می گفت: در قاهره، سوار ماشین بودم. به راننده گفتم: ایرانی هستم. می خواهم قبر شاه ایران را ببینم. قبرستان رفاعی کجاست؟ ولی راننده با بی میلی و بی رغبتی در جوابم گفت: جای چندان خوشی نیست. و رفتن ندارد.

گفتم: کرایه هرچه باشد، می دهم. گفت: کرایه نمی خواهم. ولی شما را می برم.

و رفتیم. به قبرستان رسیدیم. از دور چندی سگ نشانم داد که با همدیگر به بازی بودند. و گفت: همانجا، قبر شاه ایران است.

آری، نتیجه و بازتاب بی رخصت دانه ها را چیدن، ذلت، و شکستگی

و انکساراست.

و این، سنت و قانونِ تغییرناپذیر حق می باشد:

«فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهَ تَبْدِیلًا» ⁽¹⁾یعنی هرگز بنای این را نداریم که طرز و سبک و شیوه خود را تغییر دهیم. از این روی، هرکس در این دنیا، بی اجازه و بی اذن و بی رخصت، قدم در پیش گذارد آسیب و گزند می بیند. و خسارت. و زیان.

آنچه آید بر تو از ظلمات و غم***هم ز بیباکی و گستاخی است هم

هرکه گستاخی کند در راه دوست***رهزن مردان شد و نامرد اوست

بُد ز گستاخی کُسوفِ آفتاب***شد عَزازیلی زِ جرأت ردّ باب

هرکه بیباکی کند اندر طریق***گردد اندر وادی حیرت غریق

از ادب پر نور گشته این فلک***وز ادب معصوم و پاک آمد مَلَک

اشارت

زندانیان دو صِنفَند: صِنفی بی گناه، بی آلایش، و دور از فساد و تباهی. و صنفی دیگر نیز مردمی خراب و خلاف و آلوده.

زندان ها نیز به دو گونه اند: یکی قلعه ها و حصارها و دژهای محدود و پُر مانع، و دیگری خصال و صفات ابلیسی و نفسانی انسانها.

حکایت

یوسف

اشاره

زندان، همواره منزلگاهِ انسان های بی منزلت نبوده و نیست. بل، گاه مردانی سلیم، صادق، پاک رَوش، و دور از فساد و گناه، و برخوردار از رستگاری و تقوی در آن گرفتار می آیند. چرا که ناپاکانِ پلید، و حاکم، و قَدَر، و قدرتمند، ایشان را مانع و جلوگیر و نیز موجبات زحمت و رنج خود می دانند، و هرگز نمی توانند با حضور و آزادی ایشان تن به فجور و ناپسندی ها دهند. زیرا که پاکان نسبت به ناپاکی ها و پستی ها و زشتی ها، بی احساس و بی تفاوت نبوده و نیستند، بلکه در برابر هر لغزش و کجی و انحراف، پایداری و پایمردی نموده و می ایستند.

بیداری

اگر چه این مردان پاک غالبِ احوال مغلوب می شوند، و زمینه قدرت برای ایشان فراهم نمی شود، اما سیره، شیوه و منش ایشان سبب بیداری مردمان غافل خواهد بود. و ای بسا سال ها پس از مرگِ ایشان نیز همان بیداری اوج گیرد و فوج فوج از خفتگان غافل را بیداری دهد و آنان را به ایستادگی در قبال

زورمندان آلوده بخواند. و لاجرم غالب شوند، و پیروز. و حق بر کرسی نشیند.

رنگ خدایی

یکی از شمار زندانیان پاک، معصوم، و بی آلایش، یوسفِ پیامبر است، که محضِ سِلم و کمال خویش در زندان جای گرفت. جایی که نُه سالِ تمام زیباترین روزهای گرانبار جوانی را گذرانید آن هم به کیفر آنکه تن به زشتی نداد. زیرا که خداوند را بر احوال خویش ناظر، و خویش را در محضر او حاضر می دید.

هر چه در دل دار از مکر و رموز

پیش ما رسواست و پیدا همچو روز ⁽¹⁾یوسف هرگز رنگ خدایی را نباخت، و تسلیم خواست و اهواء و امیال هوس پرستان نشد، و زندان را برگزید تا زندانیان غافل و خفته و اسیر در کف نفس را آزاد و بیدار سازد. و این، عالی ترین شعاع بندگی خداوند است، که چیزی به اعتبار و پایه آن نمی رسد.

جز خضوع و بندگی و اضطرار***اندر این حضرت ندارد اعتبار ⁽²⁾

بندگی او به از سلطانی است***که انَا خیرٌ دم شیطانی است ⁽³⁾

بر درم ساکن شو و بی خانه باش***دعوی شمعی مکن پروانه باش

تا ببینی چاشنی زندگی***سلطنت بینی نهان در بندگی ⁽⁴⁾

اگر یوسف تسلیم خواهش نفس می شد، و یا رامِ خواست های اهل هوا، دیگر یوسف نبود. و ماندگار نمی شد. و زیبا جلوه نمی کرد. و زیبایی نداشت.

بنده شهوت بدتر نزدیک حق***از غلام و بندگان مُستَرَق

کاین به یک لفظی شود از خواجه حُر***و آن زِید شیرین و مِیرد سخت مُر ⁽¹⁾

باری، جاودانی یوسف و ماندگاری نام و نشان وی محصول عدم تسلیم نفس، و حاصلِ عشقی بود که نسبت به خداوند در سینه داشت.

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق***ثبت است در جریده عالم دوامِ ما ⁽²⁾

«یُثَبِّتُ اللَّه الَّذِینَ آمَنُوا بالقَولِ الثابت فِی الحَیوةِ الدُنیا وفِی الآخِرَة» ⁽³⁾

امّت

و یوسف، نه یک تن، بل خود امتی به شمار می آمد.

همچنانکه ابراهیم این گونه بود.

«انَّ ابْراهِیم کانَ امَّة» ⁽⁴⁾یوسف، جامع خوبی های خوبان عالَم بود.

تا به آنجا که اگر خوبی های وی را میان تمام مردم عالَم نشر و توزیع کنند تمامی بدی ها رخت بر می بندد.

پیامبر در احوال سلمان می فرمود:

«بَحْرٌ لایَنْزَف وَکَنْزٌ لایَنفَدُ» ⁽¹⁾سلمان همچون گنجی می نمود که تمامی نداشت. و یا چون دریایی که هر چه از آن بگیرند خشکی نمی گیرد.

و این حقیقت در باب خداوند آشکارا و روشنتر است:

«قُلْ هُوَ اللَّهُ احَد» ⁽²⁾او یک تن است و یکتاست، و جمیع کمالات از اوست. و نیز با او.

و این همان است که عارفان آن را به مقام جَمْع الجَمع یاد می کنند.

خوشی های نفس

پس اگر یوسف در زندان بود، یعنی خوبی ها، به تمامی، گاه در دل سختی ها و رنج ها و تلخی ها و ناهمواری هاست. همچنانکه معنا و مفهوم به آتش نشستن ابراهیم این است که تمام خوبی ها در متن بلاها و رنج ها و مصیبت ها باید جست.

و نه در عیش ها و کیف ها و لذت ها و خوشی های نفس.

بهر آن است این ریاضت وین جَفا

تا برآرد کوره از نقره جُفا ⁽³⁾رنج گنج آمد که رحمت ها در اوست

همره غم باش و با وحشت بساز

می طلب در مرگ خود عمر دراز ⁽⁴⁾

برترین بندگی

به آتش نشستن ابراهیم و زندان نشینیِ یوسف از اعظم عبادات

خداوندی است. چرا که سوختن در آتش و ساختن در زندان بسی سودمندتر از آن یافتند که خداوند را بنده نباشند.

والبته اندکی از فیض و پاداش این بندگی، اگر میان مردم آلوده عالَم نشر دهند بی گمان بهشت بر ایشان واجب و ضرور می شود.

اعماق حقیقت

یوسف، با همه چیز ساخت جز با گناه و خطا و خلاف.

تکیه کلام یوسف در مخالفت با هر خلاف این بود که می گفت:

«مَعاذَ اللَّه» ⁽¹⁾چرا که سینه اش پاک بود، و تا ژرفا و اعماق حقیقت ها را می دید. و اگر نمی دید البته آلوده و تردامن می شد.

هر که آخر بین بُوَد مسعود وار

نبودش در دم زره رفتن عثار ⁽²⁾«وَلَقَد هَمَّت بِه وَهَمَّ بِها لَوْلا أنْ رأی بُرْهانَ رَبِّه» ⁽³⁾این بود که یوسف زلیخای زیبا و جوان و سیمین ساق، با جهانی غمزه و ناز، و کرشمه ها و عشوه های بی حد نمی دید، بلکه زشتی می دید و سیاهی. و تباهی.

و تیرگی.

گر ببینی یک نفس حُسنِ وَدُود***اندر آتش افکنی جان و وجود

جیفه بینی بعد از آن این شُرب را***چون ببینی کرّ و فرّ قرب را ⁽⁴⁾

واگر چشمان کودکانه و نزدیک بین و ظاهر نِگرِ ما نیز از ظواهرِ گذرا، گذر و عبور می کرد، هرگز در کف معشوقه های خلاف و منکر و ناپسند گرفتار نمی آمدیم.

چشم کودک همچو خر در آخُرست***چشم عاقل در حساب آخِرست

او در آخور چرب می بیند عَلف***وین زقصاب آخرش بیند تلف ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمود:

«انَّ اوْلیاءَ اللَّه الی باطِنِ الدُّنْیا اذا نَظَرَ الناسُ الی ظاهِرِها» ⁽²⁾

تلْخ شیرین زین نظر نآید پدید***از دریچه عاقبت دانند دید

چشم آخر بین تواند دید راست***چشم آخُر بین غرور است و خطاست ⁽³⁾

و از همین روی، اگر دیگران گیسوان پریشان و زیبای زنان بیگانه و نامحرم را می بینند، و دنیای از خیال و شهوت می شوند، و نیز شیدا و شیفته و مفتون و دلسپرده، اما یوسف، هرگز، اینگونه نمی بیند. او از زلف سیاه تنها سیاهی را می فهمد، و نیز رَسَن ها و ریسمان ها و بندهای پیچیده و محکم، و طوق های آهنین و آتشین قیامت را. و هم زنجیرهای اسارت و بردگی را در دنیا.

خلق دیوانند و شهوت سلسله***می کشدشان سوی دکان و غَلَه ⁽⁴⁾

بسته در زنجیر چون شادی کند***کی اسیر حبس زندانی کند ⁽¹⁾

«انَّا اعْتَدْنا لِلْکافِرینَ سَلاسِلَ واغلالًا وسَعِیرا» ⁽²⁾و یوسف هرگز به کمند اینگونه زنجیرهای سیاه، و ظلمانی، و توی در تو، گرفتار نیامد.

غیر آن زنجیر زلف دلبرم***گر دو صد زنجیر آری بر دِرَم ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام می فرمود: پدرم، امیرالمؤمنین علیه السلام صد هزار هسته خرما ⁽⁴⁾بر بار شتر داشت و راهیِ صحرا بود، و کسی در میان راه از بار شتر پرسید، و نفرمود:

هسته های خرماست. بلکه فرمود: درختان خرما.

آری، برای مردان عاقبت اندیش که دیواره های سِتَبر و ضخیم «حال» و «اکنون» را در پیش رو ندارند، هسته ها درختند، و درختان هیزم، و هیزم ها آتش.

تو نبینی پیش خود یک دو سه گام***دانه بینی و نبینی رنج دام

یَسْتَوِی الاعْمی لَدَیْکُم والْبَصیر***فی المقام والنزولِ والمسیر ⁽⁵⁾

آری، این قوم مَآل اندیش و فرجام نگر، که از دیدن بهار خزان را نیز می خوانند، آنچه می گویند از سرِ دوراندیشی و عاقبت نگری است. و از همین روست که سخنان ایشان برای ما که دورترها را نمی بینیم و نمی دانیم و نمی فهمیم، بسی صعب

و غریب می نماید.

بندگان مبارک

و البته بندگان مقبول و مبارک حق کسانی هستند که چشمی دورنِگر دارند.

مرد آخربین مبارک بنده ای است

و یوسف مبارک بنده ای بود که در پشت چشمان درشت و زیبای زلیخا، چشمان پرهراس و خشماگینِ مَلَک های عذاب در قیامت را می دید که بسی مهیب تر، و سوزنده تر، و ترساننده تر از آتش دوزخ می باشند.

فضل مردان بر زنان ای بوشجاع***نیست بهر قوَّت و کسب و ضیاع

ورنه پیل و شیر را بر آدمی***فضل بودی بهر قوَّت ای عَمِی

فضل مردان بر زن ای حالی پرست***زان بود که مرد پایین تر است

مرد کاندر عاقبت بینی خم است***او ز اهل عاقبت چون زن کم است ⁽¹⁾

ای کوتاه بین! مردان از آن رو بر زنان برتری دارند که عاقبت بین ترند.

مردی که در عاقبت بینی ناقص است، او چون زنان، فروتر از عاقبت بینان است. مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بیت 1618 تا 1621.

و همین عاقبت اندیشی او را صبور و شکیبا و پر تحمل می ساخت، و نه عجول و پر شتاب.

و لذا خواستِ زلیخا را پاسخ نگفت.

هر که پایان بین تر او مسعودتر ⁽¹⁾او با خود می گفت: یا می مانم و یا می میرم. اگر بمانم هنگام ازدواج فرا می رسد و اسباب آن فراهم می شود. و اگر بمیرم جایگاهم در بهشت است. و در آنجا نیز مالامال از حوران رعنا قامتی است که خدای زیبا از زیبایی آنان دادِ سخن داده است.

ولی چه باید کرد که کسی که در این دنیای هوسناک، هوس ها را پشت پا می زند، البته از همه سو برای وی مانع ها ردیف می شود، و چیزی شبیه زندان و یا خود زندان جلوه گر خواهد شد. همچنانکه بر یوسف چنین رفت. و او به جرم پاسخ نگفتن به هوس های یک زنِ رسوایِ خود فروش، راهیِ زندان شد. زندانی نَمور.

تاریک. و پرخوف و هراس.

چونکه حکم اندر کفِ رندان بُوَد

لاجرم ذوالنون در زندان بُوَد

وشگفت اینجاست که چنین زندان را نیز بسی خوشتر از قصر و کاخی می انگارد که پیش از این مسکن و مأوای او بود.

«رَبِّ السِجْن احَبُّ الَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی الَیْه» ⁽²⁾چرا که در آنجا اگر چه خوش آسودن بود، و فراخی نعمت، و راحت، و تن آسانی، اما او را به چیزی می خواندند که خدایش خوش نداشت. و جایی که خدا خوش ندارد، خوشی عین عذاب است. و عذابی الیم.

آتش دوزخ

حال، که از پیامبری گفتیم که به جرم پاکی به زندان نشست، از امامی نیز

سخن بگوییم که با همان جرم، همان جریمه را یافت.

موسی بن جعفر علیه السلام چهارده سال تمام، به زندان بغداد، زندانی بود.

او در برابر جفای دولتی جائر و جابر، در عین بی کسی، قد برافراشت، تا ستم ها را سد کند، و ستمکاران را از کار خویش نادم و پشیمان سازد.

او به فریاد می گفت: برای این دولت جبار حتی قلمی را تراش ندهید، وگرنه در جرائم ایشان دخیل و در معاصی اینان شریک می باشید.

و می فرمود: برای کسی که جامه اینان را دوخت می کند حتی نخی در سوزن نشانیدن آتش دوزخ را در پی خواهد داشت.

چون مُظْلِم گشت ظلم ظالمان

این چنین گفتند جمله عالمان

هر که ظالمتر چهش با هَول تر

عدل فرموده ست بدتر را بتر ⁽¹⁾

شریک گناه

روزی امام به یکی از بهترین یاران خود می فرمود: شنیده ام شترهای خود را به هارون کرایه داده ای؟

گفت: درست شنیده اید، او به همراه دربان خود عزم خانه خدا را داشت.

و شترهایم را به کرایه خواست، و چون به مکه می رفت، دادم.

فرمود: کرایه را پرداخت؟

گفت: نه، وقت بازگشت می پردازد.

فرمود: اگر مرگ هارون در این سفر فرا رسد، و دیگر بازگشتی نداشته باشد شامان می شوی؟

گفت: نه. دوست می دارم بازگردد و شترهایم را به من بازگرداند و نیز

کرایه را، و آنگاه سایه سنگین خود را کم کند.

فرمود: پس آرزوی حیات کسی را داری که به دستش ستم ها می رود. و البته از این رو در ستم های وی شریک و سهیم خواهی بود.

تا به یک بارت نگردد محتسِب

آب خود روشن کن اکنون با محب ⁽¹⁾و آنگاه این آیه را تلاوت فرمود:

«وَلا تَرْکَنُوا الَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُم النار» ⁽²⁾

حلقه های آهن

و هارون که پیوسته ستم را بر ستم می افزود ستمی دیگر کرد، و امام را به سوی زندان راهی ساخت.

و در آن سیاه چال بی روزن و نور، تمام اندامش را در حلقه های آهن، زنجیر کرد.

در زیارت ایشان می خوانیم:

حلقه های آهنین، بدن را سایید، و به استخوان رسید، اما این همه نیز وی را به کرنش در برابر ستم پیشگان وانداشت.

وقتی که این خبر را می خواندم سراسر مبهوت و مات بودم. در خبر آمده است: امام علیه السلام در دخمه هول انگیز زندان بغداد، در حالی که چشمانش دامن دامن اشک می بارید. خدا را به عجز تمام می خواست که پاداش تحمل، و صبوری، و شکیبایی وی را آمرزش شیعیان خود قرار دهد.

خدایا! کَرَم این قوم تا کجاست. و نیز فتوت. و جوانمردی. و ایثار. آنهم بی مزد. بی منت. بی علت. بی رِشوت.

که فُتُوت دادن بی علت است***پاک بازی خارجِ هر ملت است

زانکه ملت فضل جوید یا خلاص***پاک بازانند قربانان خاص

نی خدا را امتحانی می کنند***نی درِ سود و زیانی می زنند ⁽¹⁾

ایشان نه خدا را آزمون می کنند و نه در پی سود و زیانند. مثنوی معنوی، دفتر ششم، 1972 تا 1974.

رفتار ناصواب

البته، اینگونه زندانیان که به گناه بیگناهی راهی زندان می شوند، بسیار نادر و اندکند. و بیشترینِ زندانیان کسانی بوده و هستند که تن به هرزگی، رذالت، فرومایگی، پستی و پلیدی و رفتار ناصلاح و ناصواب داده، و از این رو به کیفر کردار خویش در بند و اسیرند.

چونکه بد کردی بترس ایمن مباش

زآنکه تخم است و برویاند خداش ⁽²⁾و بی شک زندان برای این زندانیان هرگز مزد و پاداش نخواهد بود. چرا که اینان ندای پیامبران را پاسخ نگفتند، و راهی که پیوسته از آن منع می شدند، پیمودند.

و پیمانه وجود خویش را از معصیت و نافرمانی خداوند مالامال و لبریز ساختند.

خصال

حال، که سخن از زندان و زندانیان به میان آمد نکته ای را از یاد نبرید:

اساساً، زندان تنها قلعه ها و حصارهای محدود که در آن بزهکاران و متهمان گرفتار می کنند، نیست. بلکه پاره ای از خصال و صفات انسان ها نیز به

زندان می ماند.

و می توان گفت: انسان، نخست زندانی خوی و خصلت ها و عادات خود می شود، و آنگاه به دژها و قلعه ها انتقال می یابد.

آری، انسان ها نخست زندانی تبهکاری خود می شوند، و سپس به زندان تبهکاران راه می یابند و در ردیف ایشان هم بند می شوند.

منیّت

یکی از شمار اینگونه زندان های مهیب و مخوف، زندان مَنِیَّت و خودبینی است.

خود مبین تا بر نیارَد از تو گَرد ⁽¹⁾مَنِیّت یعنی آنچه من می فهمم، آنچه من می گویم. آنچه من می خواهم. و من.

و من. و من.

نردبان خلق این ما و منی است***عاقبت زین نردبان افتادنی است

هر که بالاتر رود ابله تر است***استخوان او بتر خواهد شکست ⁽²⁾

کسی که زندانی این زندان است هیچ حاضر نیست که عقل خویش را با عقل انبیا و اولیا همراه کند. و یا خواست آنها را در کنار خواست خود بگذارد. بلکه به ایشان پشت خواهد نمود. و به اصرار، انکار ایشان را دارد. و از همین روی سیلاب زیان و فتنه بسوی وی جاری و روان است.

هر که بگزیند جز این بُگزیده خوان***عاقبت درد گویش زاستخوان ⁽³⁾

بی ملاقات

زندانیانِ نوع نخست که جرم شان بی گناهی است، و یا نوع دیگر، که زندان جریمه گناه ایشان است، از دیدار و ملاقات دیگران ممنوع و محروم نیستند. اما زندانیان منیّت هرگز ملاقاتی ندارند، نه با خدا. و نه با خِرد. و پیوسته خود هستند و تنها.

«لاوَحْشةَ اوْحَشُ مِنَ الْعُجب» ⁽¹⁾وحشتی پرهراستر از عُجب، و خودبینی و خودخواهی و خودپسندی و منیت نیست. چرا که کسی به ملاقات ایشان نمی آید.

بر بدی های بدان رحمت کنید***بر منی و خویش بینی کم تنید

هین مبادا غیرت آید از کمین***سرنگون افتید در قعر زمین ⁽²⁾

تائب

زندانیانی که بی گناهند و یا به گناهی آلوده اند، سرانجام، رهایی و نجات می یابند، اما زندانیان منیت نجاتی ندارند جز آنکه از منیت های خود دست کشیده و تائب شوند.

هست جنت را ز رحمت هشت در***یک در توبه ست ز آن هشت ای پسر

آن همه گه باز باشد گه فراز***و آن در توبه نباشد جز که باز

هین غنیمت دار در باز است زود***رخت آنجا کش به کوری حسود ⁽¹⁾

مرکب توبه عجایب مرکب است***بر فلک تازد به یک لحظه زِپَست ⁽²⁾

اشارت

سَبک زیستن، و طرز زنداگانی مردان خدا، برای نصیحت پذیران بسی پندآموز است.

علی علیه السلام- پس از رسول گرامی اسلام- برجسته ترینِ مردان خدا و ممتازترینِ ایشان است.

«عشق»، «تسلیم»، «صبوری» و «پرهیز» و «پروایِ» الهی، از شمار پندها و درسهایی است که از مرام و مکتب علی می توان آموخت.

حکایت

شاهکار انبیا

اشاره

انسان های پندآموز، نصیحت پذیر، و عبرت گیر، چه درس ها و اندرزها و عبرت ها از سبک زیستن و طرز زندگانی مردان خدا می آموزند. چرا که مردان خدا، به شیوه خط نویسان چیره دست که از جوهری سیاه خطوطی زیبا و چشم نواز بر صفحات کاغذ می نگارند، ایشان نیز با جوهر عمر، که سیاه و مکدّر از رنج ها و تلخی هاست، رسم ها و روش ها و منش هایی زیبا و دلربا، بر صفحه زندگی نقش می زنند.

و البته، سرآمد مردان خدا، پیامبرانند. و امامانِ مکرم و الاتبار.

و برتین پیامبران، آخرین ایشان، رسول خاتم است. همچنانکه برترین امامان، نخستین آنها، مولانا علی بن ابیطالب علیه السلام می باشد. که در همین روزهای پرفیض، به فوز جاوید حق، نیل یافت.