مشخصات کتاب

سرشناسه : طاووسی، سکینه

عنوان و نام پدیدآور : انتظار از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام/ سکینه طاووسی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، 1386.

مشخصات ظاهری : 195ص.

شابک : 13000 ریال 978-964-973-116-2 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق -

موضوع : مهدویت-- انتظار

موضوع : مهدویت-- انتظار-- احادیث

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP224/4/ط2الف8 1386

رده بندی دیویی : 297/462

شماره کتابشناسی ملی : 1509272

اشاره

انتظار از دیدگاه اهل بیت(علیه السلام)

مولف

سکینه طاووسی

سرشناسه : طاووسی، سکینه

عنوان و نام پدیدآور : انتظار از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام/ سکینه طاووسی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، 1386.

مشخصات ظاهری : 195ص.

شابک : 13000 ریال 978-964-973-116-2 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق -

موضوع : مهدویت-- انتظار

موضوع : مهدویت-- انتظار-- احادیث

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP224/4/ط2الف8 1386

رده بندی دیویی : 297/462

شماره کتابشناسی ملی : 1509272

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تقدیم

این ره توشه و سرمایه ناچیز را تقدیم می کنم به ساحت مقدّس سیّد و نبیّ مان محمّد مصطفی صلی الله علیه وآله خاتم پیامبران و مولای موحّدان، امیرالمؤمنین علی علیه السلام و پاره تن رسول اللَّه، سیّده زنان عالم علیها السلام وسیّد جوانان اهل بهشت، امام حسن و امام حسین علیهما السلام و به صاحب لوای کربلا، حضرت ابوالفضل، و ائمه بزرگوار از نسل امام حسین علیهم السلام به خصوص به درگه ولایتمدار ولی خدا، ذخیره الهی بر روی زمین آن نور خدا که هدایت کننده اهل هدایت است، منتظری که اصلاح کننده ناراستی هاست و آن جایگاه امیدی که بر هم کوبنده اساس ظلم است، به یوسف زهرا - که عشق، پناه و تمام انگیزه شیعه است - به حضرت حجت بن الحسن العسکری. روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمهم الفداء.

«یا أیها العزیز مسّنا و أهلنا الضرّ و جئنا ببضعة مزجاة فأوفِ لنا الکیل و تصدق علینا أنّ اللَّه یجزی المتصدّقین».

محض خاطر نازنین تو ای ولی خیرخواه و ای صاحب من، قلم را به پستی و بلندی های صحیفه انتظار دواندم تا با قدمی هر چند ناچیز، به آستان با صفای تو تقرّب جویم اگر چه یقین به خلوص خویش ندارم، امّا تو کَرَم نما و قبول فرما که چون ران ملخی است بهر سلیمان.

تقدیر و تشکر

حمد و سپاس خدای را که قلب مرا به انوار هدایت حضرت مهدی - روحی فداه - منوّر فرموده و با عنایات خاصّ خویش بر من منّت نهاد تا بتوانم در عنفوان سنّ جوانی، چند صباحی را با نام و یاد مولایم حضرت صاحب العصر و الزمان علیه السلام سپری کنم و سلام به محضر مولایم اباصالح المهدی - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - که ذرّه ای از اقیانوس بیکران «عشق و سوز انتظارش» را به من چشانده و دریچه فهم به سمت و سوی معارف مهدوی را به روی من گشود و إن شاءاللَّه مرا در مقام عمل قرار دهد تا نعمت بر من تمام شده و بیش از پیش شرمنده و شاکر الطاف وجود مقدّسش شوم.

و با تقدیر فراوان از زحمات بسیار مشفقانه مادر و پدر با تقوا و دلسوزم که با پاکی درون خویش و ارادت قلبی خود به ساحت مقدّس حضرات چهارده معصوم علیهم السلام محبّت به محضر اهل بیت علیهم السلام را در دل و جان من پروراندند.

و سپاس از تلاش و همکاری تمامی افرادی که در به نتیجه رسیدن این اثر، مرا همراهی کردند.

مقدمه

مهدویّت؛ وعده الهی و ادامه راه کربلا و نگاه سرخ حسین علیه السلام است.

مهدویّت؛ حقیقت سترگی است که جهان با وجود او بر مدار عشق می چرخد و خورشید به یُمن درخشش او، زمین و آسمان را نورباران می کند.

مهدویّت؛ امید و حیات، زیبایی و عشق، شور و نشاط است.

انتظار؛ دیده به راه دوختن است، لحظه شماری کردن برای دیدار کسی یا انجام واقعه ای است.

انتظار؛ به امید کسی یا چیزی ماندن است، نگران شخص عزیزی یا امر مهمّی بودن است.

انتظار؛ امیدواری، چشم به راهی، آمادگی است.

انتظار؛ ایمان به غیب، اقرار به «ولایت»، باور داشت حقّ حاکمیّت «قرآن» است.

انتظار؛ عصاره «یقین»، چکیده «تقوی و خلاصه «عمل صالح» است.

انتظار؛ چشم به راه همه کمالات بودن و التزام به خوبی هاست.

انتظار؛ تلاش برای یافتن، مقاومت برای رسیدن و جهاد برای ساختن است.

انتظار؛ روایت «اشتیاق» حدیث «جستجو» و قصه «وصل» و ذکر حضور در خیمه قائم آل محمّد - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - است.

انتظار؛ اقتدای به او، بیعت با او، سرسپاری به فرمان او و سرّ استقامت و جانبازی

در راه اوست.

انتظار؛ انتظار روز ظهور است و انتظار روز ظهور او، انتظار غلبه اسلام و قرآن است و انتظار غلبه اسلام و قرآن، انتظار تحقق وعده های الهی است.

انتظار؛ مجموعه اصول و معارف دین و تجلی ولایت ولی خدا - حضرت ولی عصرعلیه السلام است.

انتظار؛ سهم دیدگانی است که رو به آفتاب زیسته اند، سهم دل هایی است که شبانگاهان و چه بسا هر لحظه در وسعت نیایش، جانب آسمان ریشه دوانیده اند.

انتظار؛ کلمه ای ژرف و معنایی ژرف تر....

تفسیر دقیق و واقعی الفاظ و اصطلاحات اسلامی و درک صحیح آنها بر هر شیعه ای که بخواهد به روح والای تعالیم اسلام، حقیقت مکتب و برنامه های مادّی و معنوی آن آشنا شود، بسیار ضروری است؛ چرا که کمال انسان در گرو فهم صحیح و دریافت درست تمام جنبه های دین و مفاهیم آن می باشد.

عدم تعمّق و تبیین کارساز تعالیم متعالی اسلام، باعث واژگونه معرفی شدن حقایق شده و در نهایت به رکود، انحطاط و وقوف منجر خواهد گشت. از این نظر معرفی ارشادهای واقعی دین در هر رشته و ارتباط آن با تحرّک، فعالیّت، اخلاق و کمال، اهمیّت فوق العاده ای دارد، به خصوص امروزه که بیگانگان با تهاجمات فرهنگی خود و نیز تبلیغات غرض آلودشان در پی گمراه نمودن مردم و نسل جوان از شعائر الهی و انسانی هستند، پس بر اهل قلم واجب است که با ارائه آگاهی های لازم، نسبت به مفاهیم و مبانی دین، جوانان تشنه و جویای حقیقت را هر چه بیشتر سیراب کنند. چه بسا انحراف از درک آنها و غفلت از معرفی درست مفاهیم دین، باعث ضلالت این قشر و سایر افراد شود.

از جمله مفاهیمی که درک معنای صحیح و دقیق آن به اعتقادات انسان مربوط می شود و در تبیین آنها باید توجّه فراوانی مبذول داشت؛ انتظار ظهور یا همان انتظار فرج است.

در این وادی مقدّس، سعی شده است علاوه بر اشاره به آیات نورانی کلام وحی و بهره گیری از آنها، به مهم ترین منبع تحقیق در باب مهدویّت و انتظار، یعنی همان احادیث رسیده از عترت طاهره علیهم السلام رجوع کرده تا از آنها بهره فراوان ببریم؛ زیرا که احادیث انتظار، پرتوهای پر نوری است که بر جان و زندگی شیفتگان حضرت مهدی - عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف - تابیده و شعله های امیدی است که در قلب پاسداران عدالت افروخته و مسئولیت بزرگ منتظران را یادآور می شود.

بنابراین، در این مجموعه قصد داریم علاوه بر بهره گیری فوق، برداشت های ناقص و نادرستی را که در برخی از اذهان، درباره مسأله انتظار وجود دارد را با مطالعه گفتار معصومین علیهم السلام و منابع معتبر اسلامی، اصلاح و رفع کرده و به تبیین چیستی انتظار بپردازیم.

ضرورت و اهمیّت آن

عقیده به ظهور مصلح جهانی و ایجاد آمادگی در کل عالم و در یک عبارت «انتظار داشتن» امر حیاتی و لازمی است که پیشوایان دینی آن را راهبردی مهم در دوران غیبت دانسته و علاوه بر امر نمودن نسبت به آن، به وجوب انتظار هم اشاره کرده اند.

در حدیثی که از امام جوادعلیه السلام وارد شده است ایشان می فرمایند:

«إنّ القائم منّا هُوَ المهدی الَّذی یَجِبُ انْ یُنْتَظَرَ فی غیبته، قائم ما حضرت

مهدی است که واجب است در دوران غیبت او، انتظارش را بکشند.»⁽¹⁾

سؤال اساسی و مهمّی که درباره انتظار، پیش می آید این است که سخن از آینده بشریّت چه سودی برای ما دارد؟ یا چرا این قدر درباره انتظار، سفارش شده است؟ به عبارت دیگر فلسفه یا ضرورت طرح این مبحث و عقیده داشتن به آن چیست؟

بعضی از افراد کج اندیش، معتقدند که ما امروزه با هزاران مشکل دست به گریبانیم و فکر و ذهنمان، فقط باید معطوف به پیروزی و غلبه بر این مشکلات باشد. با نظر این افراد، نظاره گر آینده بودن امری «نسیه» است و اثر سازنده ای در زندگی امروز ما ندارد.

این سخنان گفته های افرادی سطحی نگر است که به خاطر عدم دوراندیشی شان، امروز و فردا را از هم جدا می دانند و ریشه های حوادث امروز را در گذشته ندانسته و حوادث آینده را ریشه در امروز نمی دانند، امّا آنان که بینشی عمیق نسبت به حوادث و واقعیت های اطراف خود دارند بهتر دریافته اند که آینده را از امروز باید ساخت و توجّه به آینده درخشان و یا تاریک، انعکاس فوری در زندگی امروز و حتی در موضع گیری های افراد در برابر حوادث دارد. این افراد باور دارند که برای داشتن امروزی بهتر، باید گذشته و آینده را مورد بررسی قرار داد تا بتوان به وجوب انتظار و دلیل تأکید آن در لابلای سخنان بزرگواران دین پی برد و به زودی متوجه خواهیم شد که این انتظار بزرگ چه مقدار سازنده است.

سازنده بودن انتظار را در این امر می توان دانست که این مفهوم به امید گره

خورده است، از این رو شور و نشاط زندگی فردی و اجتماعی انسان، مرهون نعمت انتظار بوده و اگر زندگی انسان تهی از امید به آینده ای درخشان و خالی از «انتظار» باشد و خدای ناکرده در آن روح یأس و افسردگی حاکم باشد، زندگی ای بی هدف شده و در نهایت، انسان دلیلی بر تحرّک نمی یابد.

دلیل دیگری که می توان ذکر کرد این است که شناخت و ارزش انسان و حیات او به میزان انتظار او بر می گردد؛ هرچه، امر مورد انتظارش مقدس تر و عالی تر باشد، به تبع انتظارش نیز ارزشمندتر خواهد بود.

در نهایت، ارزش فرد منتظر، والاتر می باشد؛ زیرا که شخصیت و شاکله وجودی هر فرد از امیدها، آرزوها و انتظاراتش شکل می گیرد.

یک هنرمند، ورزشکار و یا نخبه علمی، منتظر کسب مدال افتخار است و یک محقق، منتظر است تا با نیروی خِرَد و اندیشه خویش، گره از مسایل علمی بگشاید و خدمتی به جامعه بشریّت ارائه دهد.

همچنین شیفتگان دوران ظهور حضرت مهدی، عاشقانه منتظر قدوم پربرکت امام عصر خویش و اتمام دوران غیبت اویند.

حال اگر این امید و انتظار، که عاملی جهت تأثیر و تأثّر و فعل و انفعالات است از بشر گرفته شود، دیگر ادامه حیات، معنا ندارد؛ زیرا که لذّت بخشی زندگی منوط به داشتن امید است و آنچه گفته شد، رمزی از ضروریات مبحث انتظار است.

پیشینه

امروزه «مهدویت» خود یکی از پرزاویه ترین موضوعات است و پرداختن به

همه جوانب آن در گنجایش یک کتاب نیست. به طور قطع می توان گفت از بین مباحث مربوط به فرهنگ مهدویّت، مبحث انتظار، واژه ای است که در مورد مفهوم آن برداشت های متفاوتی شده است و صاحب نظران، پیرامون آن بحث های فراوانی کرده اند؛ از جمله می شود به نظرات، گفته ها و نوشته های بزرگوارانی همچون امام خمینی قدس سره شهید مطهری رحمه الله و... اشاره کرد. با این حال، روایات اهل بیت علیهم السلام بهترین منبع و معرّف برای این مفهوم است هر چند نظر این بزرگواران نیز برگرفته از همین احادیث می باشد.

از جمله کتب حدیثی در این رابطه می توان به کتاب هایی چون؛ «بحارالانوار، جلدهای 51، 52، 53» و «کمال الدین و تمام النعمه» و غیبت شیخ طوسی» و «غیبت نعمانی» و... اشاره نمود.

با توجه به کثرت و گستردگی منابع، تا آنجا که مقدور بود به منابع رجوع کرده و چه بسا در مواردی به مکتوبات دیگر مراجعه، ولی به دلیل عدم تناسب لازم و یا تکراری بودن مطالب از بیان آنها، صرف نظر شده است.

فصل اوّل مفهوم انتظار

اشاره

مفهوم انتظار

با مطالعه فرهنگ لغت های مختلف، معنای لغوی واژه «انتظار» که برگرفته از سه حرف اصلی (نَ - ظَ - رَ) است، را این گونه یافتم:

انتظار؛ یعنی چشم به راه بودن،⁽¹⁾چشم داشت و توقع داشتن،⁽²⁾نگهبانی و نوعی امید به آینده داشتن و درنگ در امور.⁽³⁾

لازم به ذکر است که از این واژه به صورت مختلف، چهارده بار در قرآن آمده است. به یک شاهد قرآنی در این زمینه اشاره می کنیم:

«فَانتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنْ الْمُنتَظِرِینَ»

پس منتظر باشید که من هم با شما از جمله منتظرانم.⁽⁴⁾

طبق آنچه گفته شد معنی و حقیقت انتظار، بر حسب مفهوم لفظی آن «ضد یأس» است. یعنی «قطع امید کردن از امری به واسطه یقین به عدم وجود یا عدم وقوع آن» پس منظور از انتظار داشتن امری؛ این است که فرد یقین به وقوع آن داشته و همچنان چشم به راه و امیدوار به زمان وقوعش باشد.⁽⁵⁾

مفهوم لغوی و اصطلاحی انتظار

انتظار، حقیقتی است که از ترکیب ایمان و اعتقاد به خدا و مبانی دین و نیز اشتیاق به ظهور موعود الهی شکل گرفته تا به کمک امدادهای الهی، حکومت قسط و عدل را در جهان گسترش داده و همه را تحت فرمان آیین یکتاپرستی درآورد؛ پس انتظار، به معنای امید به آینده ای سعادت آفرین است که همگان در آن، از مفاسد و ناحقّی ها نجات یابند و نیز به معنای چشم به راه بودن برای تحقق عدل و برقراری نظام عدل الهی است.⁽¹⁾

انتظار فرج در اسلام

انتظار فرج در اسلام به ویژه مذهب حقّه تشیّع، در برگیرنده ایمانی استوار به امامت و ولایت حضرت ولی عصر - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - و امید به ظهور آن آخرین ذخیره و حجّت الهی و اتمام دوران ظلم ظالمان و آغاز پیروزی نهایی صالحان است که همه اعتقادات بنیادین اسلام؛ اعّم از توحید، نبوّت، امامت و تحقق وعده تخلف ناپذیر الهی را در خود به همراه دارد.

انتظار به بیانی دقیق تر؛ نوعی آمادگی است. آمادگی برای پاک شدن و پاک ماندن، آمادگی برای حرکتی مستمر با تلاش پی گیر به همراه خودسازی، دگرسازی و زمینه سازی به منظور شرکت در نهضت عظیم حضرت مهدی علیه السلام که آغاز آن ظهور مبارک حضرت ولی عصرعلیه السلام و برپایی حکومت عدل الهی است.⁽²⁾

صاحب کتاب شریف «مکیال المکارم» گلواژه انتظار را چنین تعریف نموده اند:

«معنای انتظار؛ عبارت است از یک حالت قلبی و روحی که از آن، آماده شدن برای چیزی که در انتظارش هستی بر می آید. پس هر قدر انتظار شدیدتر باشد آماده شدن هم بیشتر می شود. آیا نمی بینی وقتی که مسافری داشته و منتظر آمدنش هستی هر چه زمان آمدنش نزدیک تر شود، آمادگی تو برای این امر بیشتر می شود.»⁽¹⁾

در بیان یاد شده، انتظار یک حالت قلبی نفسانی معرفی شده است. گر چه درباره حقیقت آن شرحی داده نشده امّا یکی از مهم ترین لوازم آن، آمادگی برای پذیرایی منتظَر مطرح شده است. این آماده شدن یک حالت قلبی است امّا آثار خارجی هم دارد. کسی که منتظر سفر کرده خود است، هم خود و هم منزلش را برای آمدنش مرتّب و مهیّا می کند.

کسی هم که منتظر ظهور امام عصرعلیه السلام است خود را آماده می کند و آماده شدن به این معنی است که انسان همه ابعاد زندگانی خود را طبق میل و خواست امام قرار دهد.

بنابراین، مقصود از انتظار، آمادگی است که دو مرتبه دارد: نخست، انتظار روحی و خوشدل بودن برای تحقّق این امید در آینده، یعنی آمادگی قبول دعوت برای رسیدن کسی که انتظار آمدنش است. دوّم، انتظار عملی که اضافه بر انتظار روحی است، مثل آمادگی برای آمدن میهمان و پذیرایی از او که غذا باید آماده بوده و متناسب با مقام و شخصیت مهمان باشد.⁽²⁾

اگر «انتظار» به معنای امید و انتظار ظهور است پس ضد آن «یأس» به معنای ناامیدی، نقطه مقابل انتظار است و چون انتظار در بسیاری از مواقع به معنای «انتظار فرج» به کار رفته، ضد آن «یأس از امدادهای الهی» می باشد.

امیدوار بودن به دستگیری خدا در گرفتاری های مادّی، معنوی و حل مشکلات از طریق راه هایی فوق تصوّر آدمی، به قوی بودن اعتقاد توحیدی انسان بر می گردد؛ هر چه این امید به مدد غیبی الهی، افزون تر باشد، ناامیدی از رحمت الهی کمتر خواهد بود و انتظار فرج هم دقیقاً به این معناست که انسان در گرفتاری هایش هر قدر هم که سخت و شدید باشد نباید از رحمت الهی مأیوس باشد و همین انتظار است که بالاترین عبادت خداوند محسوب می شود.⁽¹⁾

منتظِر کیست؟

کسی که امیدوار به رحمت الهی و ناراحت و مأیوس از وضع موجود است، به ظهور امام عصرعلیه السلام یقین داشته و چشم به راه و آماده یاری اوست، چنین فردی منتظِر نامیده می شود.

ایجاد حالت انتظار در انسان و منتظر نامیده شدن او، مستلزم تحقّق مقدّماتی است که با فراهم شدن آنها انتظار حاصل شدنی است و فرد به عنوان منتظر حقیقی شناخته می شود. مهم ترین مقدّمات چهار عامل ذیل هستند:

اوّل: یقین به ظهور حضرت: هر قدر علم و یقین شخص به ظهور امام علیه السلام عمیق تر باشد، انتظارش نسبت به آن بیشتر است و با وجود شک در اصل وقوع و یا سست بودن عقیده نسبت به ظهور، انتظار هم به صفر نزدیک تر می شود؛ زیرا یقین قوی و محکم در مورد این مسأله ارتباطی مستقیم با اعتقاد فرد به وعده های قرآن و سنّت داشته و وجود عقیده راسخ بر شدّت انتظار می افزاید

دوّم: نزدیک دانستن امر ظهور: یقین داشتن انسان به اصل ظهور کافی نیست؛ بلکه اگر وقوع آن را در آینده ای نزدیک ببیند، انتظار بیشتر شده و تا در احادیث اهل بیت علیهم السلام آمده امر ظهور را دور نپندارید، تا انتظار شدیدتر شود. اینکه امام صادق علیه السلام فرموده اند: «آن ها (کافران و ناباوران) ظهور امام را دور می بینند ولی ما آن را نزدیک می بینیم.»⁽¹⁾برای تشدید حالت انتظار در مؤمنان است هر چند که زودتر دانستن امر ظهور با «استعجال» که امر مذموم شمرده شده متفاوت است.

سوم: دوست داشتن ظهور امام علیه السلام: فرد معتقد به ظهور امام، هر مقدار ظهور موعود را دوست داشته باشد، بر شدّت انتظارش افزوده شده و برای ظهور لحظه شماری می کند؛ زیرا که تصویر روشنی از زمان ظهور دارد.

چهارم: دوست داشتن مهدی موعودعلیه السلام: با وجود علاقه، محبّت و دلبستگی فراوان درون فرد معتقد نسبت به امام، انتظارش نسبت به ظهور آن حضرت شدیدتر خواهد بود.

عوامل یاد شده باعث ایجاد حالت انتظار در فرد بوده و نبود و یا کمبود این عوامل در ضعف انتظار مؤثر است و فرد مقیّد به انجام وظیفه انتظار، با تقویت این مقدّمات به عنوان یک منتظر واقعی محسوب می شود.

منتظَر کیست؟

کلمه منتظَر به فتح ظاء، اسم مفعول از باب «افتعال» به معنای انتظار کشیده شده است که دیگران در انتظار او به سر می برند. به عبارت دیگر، کسی که مورد انتظار شخص منتظِر است و انتظار لحظه ظهور ورودش کشیده می شود، منتظَر گفته می شود.

از زبان امام معصوم علیه السلام آن کسی که باید در انتظار آمدنش بود، چنین معرّفی شده است:

عبدالعظیم حسنی روایت می کند که بر مولای خود، امام محمّد تقی علیه السلام وارد شدم و گفتم: من می خواهم از قائم علیه السلام سؤال کنم که آیا او همان مهدی است یا کسی غیر از اوست؟ که امام علیه السلام فرمودند:

«إنّ القائِمَ منّا هو المهدی الَّذی یَجِبُ أن یُنتَظَر فی غَیْبَته و یُطاعَ فی ظهوره و هو الثالث من وُلدی وَالَّذی بَعَثَ محمّداً بالنبوة و خَصَّنا بالإمامَةِ إنه لَو لَمْ یبقَ من الدنیا إلایوم واحدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذلک الیومَ حتی یخرُجَ فیه فیملا الارض قِسْطاً و عدلا کما ملئت ظلماً و جوراً.

قائم ما همان مهدی است، کسی که واجب است در غیبتش انتظار او را بکشند و در ظهورش او را اطاعت کنند و او سوّمین از فرزندان من است و سوگند به کسی که محمّد را به نبوّت مبعوث فرمود و ما را به امامت مخصوص گردانید، اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را به قدری طولانی گرداند تا در آن روز قیام کند و زمین را همچنان که آکنده از ظلم و جور شده باشد، پر از عدل و داد نماید.»⁽¹⁾

بنا بر حدیث یاد شده، در عصر کنونی و دوران پر تکلیف غیبت، آن که باید مورد انتظار همگان بوده و انتظار او کشیده شود، حضرت مهدی علیه السلام است. حال این سؤال مطرح می شود که چرا حضرت مهدی علیه السلام را «منتظَر» گویند؟!

صقربن ابی دلف گوید: از امام جوادعلیه السلام پرسیدم که پس از حسن [امام حسن

عسکری علیه السلام ]چه کسی امام است؟ ایشان چنین فرمودند:

«إنَّ مِنْ بعدِالحسن إبنهُ القائمُ بالحَقِ المنتظَر»

فقلتُ لهُ یابن رسول اللَّه لم سُمِّیَ القائم؟

قال: «لأنه یقومُ بعدَ موت ذکره و ارتداد اکثر القائلین بإمامَتِه»

فقلت له؟ ولم سمی المنتظر؟

قال: لأن لهُ غیبة یکثرُ أیامها و یطولُ أمدها فینتظرُ خروجهُ المخلصون و ینکره المرتابون و یستهزی بذکره الجاحدون و ینجوا فیها المُسَلَّمون:

«همانا پس از حسن، فرزندش قائم، به حقّ امام منتظر است.»

گفتم: ای فرزند رسول خدا! چرا او را قائم می گویند؟

فرمودند: «زیرا او پس از آنکه یادش از بین مردم برود و اکثر معتقدین به امامتش مرتد شوند قیام کند».

گفتم: چرا او را منتظَر گویند؟

فرمودند: «زیرا ایّام غیبتش زیاد شود و مدّتش طولانی گردد، مخلصان، در انتظار قیامش باشند و شکّاکان، انکارش کنند و منکران، یادش را استهزاء نمایند و تسلیم شوندگان در آن، نجات یابند.»⁽¹⁾

آری، رمز اینکه امام مهدی علیه السلام منتظر نامیده شده در کلام پاک امام معصوم علیه السلام به خوبی بیان شده است. و آن اینکه افرادی مخلصانه در انتظار قیام او و اتمام دوران غیبت طولانی اش هستند و هرگز دست از این عقیده پاک خود نسبت به امامت ایشان برنداشته و همچنان منتظر فرا رسیدن لحظه ظهورش بوده و نیز تسلیم شدگان امر اویند.

انواع برداشت ها از انتظار

اینکه در معنای انتظار، حالت قلبی و یا چشم به راهی، گفته شده است، بسی جای تأمّل و درنگ دارد. و از این معنا دو نوع برداشت متفاوت می توان کرد. به عبارتی دیگر، دو نوع دیدگاه در مورد «انتظار» مطرح است:

دیدگاه اوّل: این حالت انتظار، انسان منتظر را به عُزلت و انزوا کشانده و باعث می شود تا دست روی دست گذاشته و وضعیت موجود را تحمّل کند و به امید آینده ای روشن، بدون کوچکترین تلاش و تحرّکی برای آماده نمودن زمینه آینده روشن، فقط انتظار بکشد که این نوع انتظار، «انتظاری ویرانگر و منفی» نامیده شده است و این نوع برداشت از انتظار، برداشتی انحرافی است که از نگرش و دیدگاه های افرادی نشأت می گیرد که چند گروهند:

پندار گروه اوّل: عدّه ای، انتظار فرج را در دعا کردن برای فرج و امر به معروف ها و نهی از منکرهای جزئی منحصر دانسته و بیش از این، وظیفه ای برای خود قائل نیستند.

پندار گروه دوّم: گروهی دیگر، حتی امر به معروف و نهی از منکرهایی را که جزء وظایف شرعی انسان است قبول نداشته و معتقدند در دوران غیبت، کاری از آنها بر نمی آید و تکلیفی بر عهده ندارند. آنها نظرشان این است که امام زمان علیه السلام وقتی ظهور کنند خودشان کارها را حل می کند.

پندار گروه سوم: برخی دیگر بر این باورند که جامعه باید به حال خود رها شده و به فساد، کاری نداشته باشیم تا زمینه ظهور - دنیای پر از ظلم - فراهم آید.

پندار گروه چهارم: عدّه ای دیگر انتظار را چنین تفسیر می کنند: نه تنها نباید

جلوی مفاسد و گناهان را گرفت بلکه باید به گناهان هم دامن زد تا زمینه ظهور حضرت حجت علیه السلام هر چه بیشتر فراهم آید.

پندار گروه پنجم: گروهی دیگر با تفسیر غلط روایات، هر حکومت اسلامی را که به هر شکل در زمان غیبت تشکیل شود، باطل و بر خلاف اسلام دانسته و آن را خلاف شرع می دانند.⁽¹⁾

دیدگاه دوّم: اینکه انتظار و چشم به راهی، سبب آمادگی و پویایی و حرکت وسیع گردد.

از یک طرف حیات حاضر و کنونی، ظرف تلاش و حرکت به سوی فردا و فرداهاست و از طرفی دیگر، این چنین پویایی، بدون عنصر انتظار ممکن نیست؛ زیرا احتمال معقول، بقا و پایداری و امید به تداوم حیات است که معنابخش زندگی کنونی و تأمین کننده نیروی لازم برای ادامه آن است.

در این نوع برداشت، انتظار، محرّک انسان بوده و گرایش دهنده او به جهت مناسب و سازگار با اصل حیات و اهداف او می باشد و این نوع انتظار به عنوان «انتظار مثبت» شناخته شده است.

طبق دو برداشت یاد شده، انتظار به دو نوع تقسیم می شود: انتظار منفی یا ویرانگر و انتظاری مثبت و سازنده که برای تبیین هر کدام شرح جداگانه ای لازم است.

انتظار ویرانگر

برخی از مردم، خود را مدّعی انتظار مهدی موعودعلیه السلام می دانند امّا نابخردانه و بدون برپا داشتن عَلَم در برابر ظلم ها و فسادهای زمانه خود، از هرگونه مقاومتی سرباز زده و همواره سکون و سکوت را برگزیده اند. این دسته از افراد با این شیوه نامناسب و نادرست خود، هم در گفتار و هم در عملِ خود، از جمله حامیان دشمن اند. خیلی طبیعی و مسلّم است که دشمن هم برای دستیابی به اهداف خود از چنین روشی بهره گرفته تا انتظار، با از دست دادن معنای واقعی و حقیقی خود به طور غیر مستقیم تحریف گردد.

بر این اساس، برداشت مفهومی ارتجاعی و بسته از انتظار که باعث سکون است نه تنها سبب انحراف تمام اعمال انسان می گردد بلکه به ایجاد زمینه برای استثمارگری و تسلّط دشمنان دین بر توده مسلمانان کمک می کند.⁽¹⁾

دیدگاه امام خمینی قدس سره و شهید مطهری قدس سره

بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران - امام خمینی قدس سره - در سخنان خود، هدف دشمنان اسلام را برای قشر مسلمانان، به وضوح مشخص ساخته اند. ایشان می فرمایند:

«اینها از اوّل در ذهن شما مطالبی وارد کردند تا شما را از امور مملکتی منصرف کنند و آنها مشغول کار خودشان باشند و شما هم مشغول دعاگویی باشید. آنها هم، هر کاری که دلشان می خواهد، هر گونه هرزگی که می خواهند بکنند.»⁽²⁾

علاّمه شهید مرتضی مطهری رحمه الله نیز در معرّفی و تبیین انتظار ویرانگر فرموده اند:

برداشت قشری از مردم، از مهدویّت و قیام و انقلاب مهدی موعودعلیه السلام این است که این موضوع، صرفاً ماهیت انفجاری دارد؛ فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلم ها، تبعیض ها، اختناق ها، حق کشی ها و تباهی ها ناشی می شود، نوعی سامان یافتن است که معلول پریشان شدن است. آن گاه که صلاح به نقطه صفر برسد، حق و حقیقت هیچ طرفداری نداشته باشد، باطل یکّه تاز میدان گردد، جز نیروی باطل نیرویی حکومت نکند و فرد صالحی در جهان یافت نشود، این انفجار رخ می دهد و دست غیب برای نجات حقیقت (نه اهل حقیقت؛ زیرا حقیقت طرفداری ندارد) از آستین بیرون می آید. علی هذا هر صلاحی محکوم است؛ زیرا هر صلاح، یک نقطه روشن است. تا در صحنه اجتماع نقطه روشنی هست دست غیبی ظاهر نمی شود. برعکس، هرگناه و فساد و هر ظلم و تبعیض و هرحق کشی و پلیدی ای به حکم اینکه مقدمه صلاح کلی است و انفجار را قریب الوقوع می کند رواست، زیرا «الغایات تبررالمبادی» (هدف ها وسیله های نامشروع را مشروع می کنند) پس بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار، ترویج و اشاعه فساد است.⁽¹⁾

این نوع برداشت منفی و غلط از مفهوم اصیل انتظار فرج و ظهور حضرت مهدی موعودعلیه السلام در واقع، عاملی مؤثّر برای تعطیلی و کنار گذاشتن احکام و قوانین ناب اسلامی است و به تعبیر استاد مطهری رحمه الله نوعی «اباحی گری» محسوب

می شود⁽¹⁾و هرگز طبق موازین قرآنی نیست. امام رضاعلیه السلام در این زمینه می فرمایند:

اما یرضی أحدکم أن یکونَ فی بیته ینفِقُ علی عیاله ینتظر أمرنا فإن أدرکه کانَ کمَن شهد مع رسول اللَّه بدراً و ان لم یَدْرکْهُ کان کمن کان مع قائمنا فی فسطاطه هکذا و هکذا. و جمع بین سبابتیه - آیا شیعه ما رضایت نمی دهد که در خانه خود بنشیند و دارایی خود را برای اهل و عیال خود خرج کند و منتظر فرمان ما بماند.

اگر شیعه ما زنده بماند و حکومت ما را درک کند، همطراز کسانی است که در رکاب رسول اللَّه صلی الله علیه وآله به جنگ بدر، رفته اند و اگر در حال انتظار بمیرد، همطراز کسانی است که با قائم آل محمّدعلیهم السلام قیام می کنند و در سراپرده او مانند این دو انگشت شهادت، در کنار هم می نشینند.⁽²⁾

انتظار ویرانگر که معلول و محصول بینشی نادرست درباره تحولات و انقلابات تاریخی است؛ در واقع اسارت بخش و فلج کننده نیروهای مقاوم جامعه است و اگر دیدگاه فردی در مورد این اصل مقدّس بر این اساس شکل گرفته باشد که ظلم را در عالم فراگیر کنیم تا مقدّمات ظهور فراهم گردد و به سکوت در برابر ستم که نوعی همراهی در قیام است، بپردازیم، اینجاست که به هشدار امام رضاعلیه السلام در مورد اینکه خطر مدّعیان دروغین انتظار به مراتب از فتنه دجّال زیان بارتر و آسیب پذیرتر است، پی می بریم. امام رضاعلیه السلام در معرفی این گونه افراد می فرمایند: «إنَّ مِمِّن یَتَّخِذُ مودَّتنا اهل البیت لَمَن هُو أشَدُّ فتنةً علی شیعتنا من الدجّال».

«برخی از کسانی که مودّت و دوستی ما اهل بیت را دستاویز ساخته اند، زیان و فتنه انگیزیشان بر شیعیان ما از دجّال بیشتر است.»⁽¹⁾

پرسیدند: ای فرزند رسول خدا! به چه مناسبت فتنه شان از دجّال بیشتر است؟ فرمودند: «زیرا با دشمنان ما مهر و مودّت می ورزند و نسبت به دوستان ما دشمنی و عدوات می نمایند، هرگاه چنین شد حق و باطل به هم می آمیزند و حقیقت مورد اشتباه قرار می گیرد. [شناخت آن دشوار می شود.] در نتیجه انسان با ایمان از شخص دو چهره باز شناخته نشود.

بحث درباره دجّال، مبحثی دامنه دار و گسترده است، امّا همین قدر باید دانست که دجّال شخصی فریبکار است که در آخرالزمان به منظور انحراف مردم از اصل توحید و حق و عدالت، به فعالیت ها و اقدامات مختلف دست زده، و امام مهدی علیه السلام توطئه های آنها را خنثی می نماید و سرانجام، مسلمانان را بر دجّال پیروز می گرداند و این آخرین مرحله جنگ اسلام و کفر است؛ زیرا رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرموده اند: «والجِهاد ماض مذ بَعَثنی اللَّه أنْ یقاتِل آخِرُ امّتی الدجّال، آخرین جهاد امّت من، جهاد با فتنه دجّال است.»⁽²⁾

ریشه یابی انتظار ویرانگر

برداشت غلط از مفهوم راستین «انتظار» خطا و اشتباهی است که منشأ این اشتباه و انحرافِ برداشت، ریشه در عواملی نهفته دارد که این عوامل و راهکارهای رفع آن، بدین قرارند:

1 - کوته فکری و عدم بصیرت به دین

در واقع آنهایی که در دین و احکام آن به تعمّق و تفقّه نپرداخته اند، ناآگاه از فلسفه وضع این قوانین و بی توجّه به هدف

والای شارع مقدّس از اجرای این احکام، وظایف خود را در چند بُعد جزئی از دین منحصر دانسته و معتقدند که وظیفه ما، فقط دعا کردن است و اگر پا را از آن فراتر نهند، فقط در حدّ امر به معروف ها و نهی از منکرهای جزئی اقدام می کنند.

امام خمینی قدس سره اسلام شناس والامقام و آگاه عصر ما که متدّینی راستین و نیز حقیقت جوی مکتب غنی اسلام بودند، در یکی از سخنرانی هایشان این گونه مسلمانان را به انجام وظیفه شان آگاه می کنند:

ارزش دارد که انسان در مقابل ظلم بایستد و مشتش را گره کند و توی دهنش بزند و نگذارد که این قدر ظلم زیاد شود، این ارزش دارد. این طور نیست که حالا که ما منتظر ظهور امام زمان هستیم پس دیگر بنشینیم در خانه هایمان، تسبیح در دست بگیریم و بگوئیم: «عجّل علی فرجه» یا کار شما باید تعجیل بشود، شما باید زمینه را فراهم کنید برای آمدن او و مسلمین را با هم مجتمع کنید همه با هم شوید.⁽¹⁾

در واقع امام خمینی قدس سره با پیشنهاد این راه حل، نه تنها سدی بزرگ در برابر کج اندیشی های افراد ایجاد کرده اند بلکه از انتشار این اندیشه غلط در بین مسلمین جلوگیری نموده اند و حتی خود ایشان به عنوان بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران مسئولیت رهبری مردم را به منظور تحقق هدف والای تحول و انقلاب اسلامی در شالوده نظام مملکت بر عهده داشته اند تا بدین صورت گامی چند در ایجاد زمینه برای ظهور و نیز اصلاح اجتماع برداشته شود.

2 - انحرافات اخلاقی

عامل دیگری که در دریافت و تلقی نادرست مفهوم انتظار مؤثر است، انحرافات اخلاقی است. افرادی که معتقدند؛ حتّی امر به معروف

و نهی از منکر نباید کرد و تکلیفی بر عهده شان نیست و امام خود هنگام ظهور کارها را حل می کند.

مقام معظم رهبری حضرت آیت اللَّه العظمی خامنه ای «حفظه اللَّه»، در ضمن یکی از سخنرانی هایشان به افشاء سوء استفاده نمودن استعمار از معنی انتظار پرداخته و با هشدارهای آگاهانه و کوبنده خود خطاب به مردم ایران چنین می فرمایند: در گذشته سوء استفاده هایی از قضیه انتظار شده است، برداشت منفی همان چیزی است که استکبار و استعمار در طول سال های متمادی کوشش می کردند تا به مردم تزریق کنند، برداشت منفی این است که به مردم بگویید به ما چه که در مقابل ظلم و فساد و کفر و شرارت بایستیم، ما منتظر خواهیم ماند تا امام زمان خودش بیاید و مشکل را حل کند، این برداشت منفی است؛ یعنی سلب مسئولیت نسبت به همه شرارت ها و بدی های موجود در جامعه.⁽¹⁾

وظیفه مهمّی که بر عهده علاقه مندان واقعی حضرت است - البته پس از اصلاح خود - تلاش فراوان در راه اصلاح دیگران و مبارزه با کجروی ها و فسادها و اهتمام به امر به معروف و نهی از منکر به منظور اصلاح اجتماع است، از این رو باید برای رفع سوء استفاده از مفهوم والای انتظار، به تمامی افراد جامعه هشدار داد که از وظیفه خطیر امر به معروف و نهی از منکر، هرگز غافل نشوند.

بنابراین، بر اساس احساس مسئولیت همگانی، باید در برابر فسادها و ناهنجاری ها ایستاد و سکوت را شکست و حتی در موقعیّت مناسب، پرخاش ک

رد و از سرزنش دیگران نهراسید. کسانی که خود را از صحنه اجتماع کنار کشیده و می گویند: ما به خیر و شر دیگران کار نداریم و تنها به این بسنده می کنند، که خود را دوستدار حضرت ولی عصرعلیه السلام می دانند، به وظایف خود در زمان غیبت عمل نکرده اند و جزو منتظران واقعی آن حضرت به حساب نمی آیند،⁽¹⁾هر چند روزی صدها مرتبه بگویند: «اللّهم عجّل لولیّک الفرج.»

در جایی که هدف تمام انبیاء و اولیاء و ائمه معصومین علیهم السلام اصلاح جامعه و مبارزه با فساد و ترک گناه بوده است، آیا می توان تصوّر کرد که انسانی خود را مسلمان و عاشق حضرت مهدی علیه السلام بداند و برای اصلاح جامعه تلاش نکند؟ برای هیچ مسلمانی پذیرفتنی نیست که گناه و انحراف و مخالفت با امام را ببیند و مهر خاموشی بر لب زده و گوشه عزلت بنشیند.

3 - انحرافات سیاسی

یکی دیگر از عوامل اثر گذار در کج فهمی نسبت به مفهوم انتظار انحرافات سیاسی است؛ این نوع انحراف بیشتر مربوط به افرادی است که وجود دنیایی پر از ظلم و فساد را مقدمه ظهور و جزء جدا نشدنی زمینه قیام امام می دانند.

پیروان چنین نظریّه ای، جهان پر از ستم را به عنوان مقدمه فرج قبل از ظهور دانسته و معتقدند با آن نمی توان مبارزه کرد و علّت آن به توجیه نادرست روایاتی که از ظهور امام خبر می دهد، بر می گردد. البته دلیل دیگری که می توان برای آن ذکر کرد این است که آنها به روایاتی که شیعیان را به صبر و شکیبایی وا می دارد و از قیام

مسلحانه قبل از ظهور امام عصر، نهی کرده استدلال نموده اند بر این مبنا که: تلاش برای تشکیل حکومت اسلامی قبل از ظهور موعود امری بی ثمر و ناموفق است.⁽¹⁾

امام خمینی قدس سره، اندیشمند فهیم و قهرمان مبارزه با کج اندیشی ها، در ضمن بیانات آگاه کننده خویش - در این زمینه - چنین فرموده اند:

اگر روایتی بگوید که نباید نهی از منکر کرد، این را باید به دیوار زد. این گونه روایت قابل عمل نیست و این نفهم ها [توجیه کنندگان نادرست از مسئله انتظار ]نمی دانند چه می گویند، این از مصیبت هایی است که به مسلمانان وارد شده است و سیاست های خارجی دامن به آن زده، برای چاپیدن اینها و برای از بین بردن عزت مسلمین و باورشان هم آمده است، خیلی ها شاید الان هم باور کنند حکومت نباید باشد و زمان حضرت صاحب باید بیاید، حکومت و هر حکومتی در غیر زمان حضرت باطل است؛ یعنی هرج و مرج بشود، عالم به هم بخورد تا حضرت بیاید، درستش کند. ما درستش می کنیم تا حضرت بیاید، ان شاء اللَّه خداوند اصلاح کند اینها را.⁽²⁾

اگر تنها راه چاره برای مقابله با انحرافات اخلاقی که به برداشت سوء انتظار منجر می شود، تقوا در مقابل هوا و هوس است، بهترین و کارسازترین راه برای مقابله با انحرافات سیاسی، داشتن علم و بصیرت در حوزه سیاست و اجتماع، برای تشخیص دوستان و دشمنان و روشن شدن عملکرد سیاست بازان است.

4 - عدم نیاز به زمینه سازی ظهور

یکی دیگر از عواملی که در فهم غلط

مفهوم انتظار، دخیل است، عبارت است از توهّم اینکه امام زمان علیه السلام کارها را به وسیله اکراه یا اجبار یا فقط از طریق معجزه انجام داده، پس نیاز به مقدمات و ایجاد زمینه نیست.

این دیدگاه انحرافی، نتیجه غافل شدن از این امر است که برنامه قیام امام مهدی علیه السلام مثل برنامه قیام همه انبیای الهی از راه بهره گیری از اسباب طبیعی انجام شده و هیچ گاه اعجاز، تشکیل دهنده اساس آن نیست، معجزات در روند برنامه اصلاحی و رهبران آسمانی - جز در موارد استثنایی - دخالت نخواهد داشت. آیةاللَّه مکارم شیرازی در کتاب خود چنین آورده اند که: «معجزه استثنایی است منطقی در نظام جاری طبیعت؛ برای اثبات حقّانیت یک آیین آسمانی نه برای اداره همیشگی نظام جامعه. این کار تنها باید بر محور قوانین طبیعت صورت گیرد.»⁽¹⁾

به طور کلّی، ایجاد نظام جهانی بر مبنای عدل، باید آن چنان وسیع، گسترده و همگانی باشد که قسمت عمده برنامه های اصلاحی را با «خود آگاهی» و «خودیاری» مردم اجرا کند و زنده کردن روح «خود آگاهی» و «خود باوری» عمومی در سطح جهان، نیازمند نیرومندترین مراکز فرهنگی و وسایل ارتباط جمعی و... است که هیچ کدام از اینها بدون پیشرفته ترین وسایل صنعتی ممکن نیست.

بنابراین اگر قرار است همه کارها با «معجزه» تحقق پذیرد وجود چنین نظامی بدون وسایل پیشرفته صنعتی قابل تصور بوده ولی مگر اداره زندگی مردم جهان با معجزه ممکن است؟

5 - عدم نیاز به اصلاح جامعه

توهّم اینکه چون غیر از امام معصوم علیه السلام هیچ

کس نمی تواند همه تباهی ها را به صورت کامل رفع نماید و تمامی صلاح ها را در همه ابعاد و زمینه ها حاکم سازد پس نباید دست به اصلاح زد.

نتیجه طبیعی این توهم، کوتاهی نمودن در یاری امام زمان علیه السلام و حتّی کمک به مقاصد دشمنان می باشد و چنین عاملی ریشه در ناآگاهی از وظایف دینی افراد در عصر غیبت و نیز درک نادرست مفاهیم عمیق مذهبی دارد و می توان گفت: اگر اصلاح، به طور کامل مقدور و میسّر نیست، اصلاح آن مقداری که در حد توان است از تکلیف انسان ساقط نشده است.

6 - ترویج و اشاعه فساد در جامعه

عدّه ای با برداشت سوء خود از «معنای انتظار» بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار را ترویج و اشاعه فساد می دانند.

در پاسخ به چنین افرادی با این نوع نگرش چنین می توان گفت:

این دیدگاه از نظر دین، اشتباه است؛ همان طور که حکومت حضرت مهدی علیه السلام ریشه کن کننده ظلم و جور و بر پا کننده عدل و نهی از قلدری و قساوت است، راه پیدایش این مقصود نیز باید چنین باشد، از ظلم و جور دور و از قساوت، قلدری، دروغگویی و ریاکاری بر کنار باشد. قداست مجوز گناه نیست؛ گناه جز به گناه نمی افزاید و با ستم نمی شود عدل را به پا کرد و با این عقیده نمی توان دادگری نمود.⁽¹⁾

7 - عدم فهم صحیح روایات

یکی دیگر از عوامل عدم فهم صحیح از روایاتی که ظلم و جور آخرالزمان را طرح و این برداشت اشتباه را می کنند این است

که به فساد و تباهی کاری نباید داشت و می بایست موضع بی طرفی رادر قبال آن برگزید و یا حتی دیگران را به گناه فرا خواند.

برای رفع شبهه یاد شده - وجود ظلم فراگیر - ذکر این نکته ضروری است که: لازم نیست همگان ظالم یا فاسد شوند. نگاهی کوتاه و گذرا به جهان نشان می دهد که ظلم عالم را فرا گرفته است؛ عدّه ای ظالمند و بسیاری از افراد هم مظلوم. علاوه بر آن هیچ منافاتی ندارد که در کنار این ظلم و جور، دوستان و چشم به راهان آن حضرت، با زمینه سازی مثبت و آینده ساز، در اندیشه مقدمه چینی برای انقلاب جهانی او باشند. بنابراین باز هم ظلم و فساد به صورت نسبی در جهان شیوع دارد.

شیخ صدوق رحمه الله حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل کرده اند که ایشان می فرمایند:

عن الصادق علیه السلام: «إنّ هذا الأمرواللَّه لایأتیکم حتی یشقی من شقی و یسعد من سعد.»⁽¹⁾«به خدا سوگند، این امر (فرج) بر شما در نیاید تا آنکه شقی، بدبخت و سعید نیکبخت گردد.» [هر کدام به نهایت کار خود برسند].

سخن در این است که گروه شقاوتمندان و سعادتمندان، هر کدام به نهایت کار خود برسند نه اینکه سعادتمندی در کار نباشد و فقط اشقیاء به منتها درجه شقاوت برسند. از سویی دیگر بدیهی است که آیات و روایات، ما را به مبارزه با ظلم و ستم فرا خوانده اند، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله فرموده اند:

قال رسول اللَّه صلی الله علیه وآله: «یکونُ فی آخرالزمان قوم یعملون المعاصی و یقولون: إنّ اللَّه قد قدَّرها علیهم الرّادّ علیهم کشاهِرِ سیفه فی سبیل اللَّه، در آخرالزمان،

گروهی معصیت می کنند و می گویند: خدا سبب آن شده [کنایه از جبر ]کسی که اینها را رد کند مثل کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده است.»⁽¹⁾

عامل دیگری که در دستیابی به مفهوم سکون و سکوت از اصل مقدّس انتظار، نقش دارد؛ جدایی دین از مسایل سیاسی است. سیاست بازان که به دنبال سکون و رکود جوامع اسلامی هستند، با عدم فهم صحیح و وارونه معنا کردن روایاتی همچون «بطلان هر عَلَمی قبل از ظهور»⁽²⁾زمینه سازان دیدگاهی هستند که: «هر اقدامی به منظور تشکیل حکومت در عصر غیبت خلاف شرع است.»

برای رفع این عامل خطرناک و به منظور ارائه پاسخ به تمامی کسانی که طرفدار چنین نظریه ای هستند و نیز در مورد بطلان هر عَلَمی قبل از ظهور، گفتنی است که این روایات از روش برخورد فقها با سایر روایات مستثنا نیستند، پس باید آنها را بر قرآن، روایات و عقل عرضه کرد تا درستی یا نادرستی آنها معلوم گردد؛ حتی در روایات آمده اگر روایتی مخالف صریح آیات قرآن بود، باید کنار نهاده شود؛زیرا که جعلی است.

به هر حال آنچه آیات، روایات و عقل به آن رهنمون می شوند، بطلان همه قیامها، فعالیت ها و جریان های قبل از ظهور نیست؛ بلکه منظور، قیام عَلَمی است که به نام حضرت مهدی علیه السلام می باشد بدین معنا که؛ هر کس عَلَم بلند کند به نام

مهدی علیه السلام و به عنوان مهدویت، قیام نماید. باطل است نه هر قیامی، چنان که قیام زید و امثال آن در تاریخ اسلام و روایات اهل بیت علیهم السلام به طور کامل مورد تأیید واقع شده اند.⁽¹⁾به عنوان نمونه در روایتی امام محمّدباقرعلیه السلام کشتگان مبارز قبل از ظهور را شهید می نامند. ایشان می فرمایند:

عن الباقرعلیه السلام: «فمات منکم میت قبل أن یخرج قائمنا کان شهیداً»؛ «پس هرکس از شما قبل از اینکه قائم ظهور کند، بمیرد شهید است.»⁽²⁾

علاوه بر ارائه پاسخهایی به منظور رفع شبهه ها در مورد انتظار، راهکارهای دیگری نیز برای رفع این سوء تفاهم ها وجود دارد که عبارتند از: پیروی از علماء راستین که مصداق نوّاب عام امام زمان هستند، به حاشیه راندن تفکرات متحجّر و جمودگرا و همچنین تلاش و روشنگری علماء و اندیشمندان در حوزه دینی و سیاسی و اجتماعی.

انتظار سازنده

نوع دیگری از انتظار که در واقع نگرش صحیح نسبت به امر مقدّس انتظار است؛ انتظار سازنده یا همان انتظار مثبت است که تعهدآور، مسئولیت آفرین، نیرو بخش و به حرکت در آورنده می باشد.⁽³⁾

با کمی دقت در می یابیم که مفهوم راستین و واقعی انتظار عبارت است از: حرکت و تلاش سازش ناپذیر در جهت مبارزه با ظلم و ظالم به منظور زمینه سازی حکومت جهانی اسلام و ظهور حضرت مهدی علیه السلام.

این مفهوم راستین دارای سه معنای تدریجی است که عبارتند از:

1 - فرج و گشایش که همچون نقطه روشنی است که انسان با انتظار به آن سو حرکت می کند، پس حرکت باید به سوی نقطه معینی باشد؛ یعنی به آن سویی که از طرف خدا ترسیم شده است. پس انتظار فرج، روشنی بخش دل ها با نور امید است؛ امید به رفع ظلم و تلاش در جهت ریشه کن نمودن آن، نه سکون و سکوت در برابر ستمگری های موجود در جامعه.

در حقیقت انتظار فرج، درمان کننده مشکل یأس است و شیعیان همیشه مخالف ستم بوده و ذکر همیشگی شان در هنگام مقاومت ها «یا حجة بن الحسن و یا مهدی» است به عنوان نمونه؛ زمانی که رژیم صهیونیستی برای ماندن در جنوب لبنان آمده بود تا به اشاعه فساد و تجاوز به ناموس ها بپردازد، شیعیان به امام مهدی علیه السلام روی آورده و اسلحه ها را به سوی متجاوزان نشانه گرفته و سرانجام پیروز شدند. پس علّتی که وادار کننده همیشگی شیعه برای ستیز با دشمنان است، انتظار فرج می باشد و اگر شیعه انتظار فرج را به طور کامل درک کند هیچ گاه، مظلومی باقی نمی ماند؛ زیرا شیعیان در این صورت، ظلم را نپذیرفته و خداوند آنها را پیروز می گرداند.⁽¹⁾

2 - در مفهوم دوّم انتظار فرج سازنده، توجّه ما به سوی مرکز فرماندهی و ولایت الهی؛ یعنی امام مهدی علیه السلام است. این امر در رهبری معنوی؛ یعنی مرجعیت بازتاب یافته و اینکه رهبر مذهبی مسلمانان به ویژه شیعیان باید از بین پارساترین

و نزدیکترین افراد به ارزش های الهی انتخاب شود به این دلیل است که افرادی مثل علاّمه انصاری، سید طباطبایی، آیةاللَّه سیدابوالحسن اصفهانی و...به عنوان رهبران شیعه، رو به سوی قله والاتری داشته اند که آن قله امام مهدی علیه السلام است و ما این قله بلند و متکامل را«انتظار فرج» می نامیم. چون انتظار فرج به معنای واقعی و اصیل خود، ما را وادار به حرکت به سمت قله های روشن و اُفق های دور دست می کند.

3 - مفهوم عمیق تر انتظار فرج این است که ما چون دوستدار امامیم باید آن طور که مورد پسند امام است زندگی کنیم و با یافتن الگویی مناسب - که جستجوی الگوی مطلوب از جمله اصیل ترین صفات بشر است - می توانیم نفس خود را به نمونه کوچکی از آن الگوی برتر، دگرگون ساخته و این الگوی مناسب که ارزش های والا در او تجسم یافته، امام مهدی (روحی فداه) است؛ از این رو در انتظار ظهور او بوده و سعی می کنیم، با تهذیب نفس و سایر آمادگی ها، اعمال خود را مورد رضایت امام قرار دهیم و این معنای والا و حقیقی انتظار فرج است.

سازندگی انتظار سازنده

پس برداشت واقعی انتظار، فراهم آوردن زمینه های ظهور از طریق ظلم ستیزی به مقدار توان و نیز آمادگی برای ظهور حکومت است که نشانگر سازندگی انتظار می باشد. در این نگرش فرد باید عالم را برای آمدن حضرت مهیّا کند نه تنها به انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر بپردازد بلکه به دنبال تشکیل حکومت صالح و حفظ و حراست از کیان اسلامی نیز باشد. امام خمینی قدس سره در این زمینه می فرمایند:

البته پر کردن دنیا از عدالت، این را ما نمی توانیم بکنیم، اگر می توانستیم می کردیم...اگر ما بتوانیم جلوی ظلم را بگیریم تکلیفمان است ضرورت اسلام

و قرآن است... باید چنین کنیم.... فراهم کنیم کار را. فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک کنیم. کاری کنیم که عالم مهیا شود برای آمدن حضرت.⁽¹⁾

آری! این است مفهوم مکتبی نهضت انتظار که شیعه تا زمان ظهور باید همچنان مردمانی انقلابی، اهل نهضت و مقاومت و دفاع در برابر زورگویان باشند و همه اینها مربوط به درک مفهوم صحیح انتظار است.

انتظار سازنده در کلام وحی

آن عدّه از آیات قرآن که ریشه این اندیشه است در مقابل برداشت منفی انتظار می باشد؛ بدین معنا که ظهور حضرت مهدی علیه السلام حلقه ای از حلقه های مبارزه اهل حق و اهل باطل است که منجر به پیروزی نهایی اهل حق می گردد.

سهیم بودن فرد در این سعادت و نیز طی کردن عصر غیبت و دوران انتظار، طبق رضایت الهی، وابسته به این است که فرد به طور عملی در گروه اهل حق باشد.

از جمله آیاتی که به این موضوع اشاره دارد، آیه زیر است:

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً»؛

خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین (خود) قرار دهد. همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین خود قرار داده و آن دینی را که برایشان پسندیده است، به

سودشان مستقر کند و بیم شان را به ایمنی مبدّل گرداند. تا مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند.⁽¹⁾

آنچه از ارتباط این آیه با انتظار فهمیده می شود، این است که: مهدی موعود مظهر نویدی است که به اهل ایمان و عمل صالح داده شده است، نه فقط مظهر پیروزی نهایی اهل ایمان، که در کنار آن، اهل عمل صالح یا شایسته کاران آمده است.⁽²⁾(عملوا الصالحات)

بنابراین، انتظار از عمل - طبق نوید قرآن به مؤمنان اهل عمل صالح - هرگز جدا نیست.

انتظار در روایات

مقدمه

انتظار در فرهنگ متعالی اسلام، به ویژه در مکتب گرانسنگ تشیّع از جایگاه ویژه ای برخوردار است و در مباحث مهدویّت، درخشندگی خاصی دارد. مجموعه روایاتی که از «انتظار» سخن گفته اند، به دو دسته کلی تقسیم می شود.

دسته نخست: روایاتی است که به انتظار فرج و گشایش، به صورت عام و کلی اشاره کرده است، گر چه مصداق کامل و تام آن «فرج عمومی» در سطح جهان با ظهور حضرت مهدی علیه السلام نیز هست ولی هر گشایشی را شامل می شود.

دسته دوّم: روایاتی که در خصوص فرج قائم آل محمّدعلیه السلام و ظهور آخرین مصلح جهانی و موعود است.⁽³⁾

در روایات دسته اوّل، از انتظار با تعبیرات متفاوتی یاد شده است و روایات دسته دوّم، بیشتر به وظایف انسان منتظر، اشاره دارد. امّا به هر حال آنچه در این مبحث مد نظر ماست، پرداختن به مفهوم واقعی انتظار و معرفی شدن آن از دیدگاه روایات است.

اکنون این پرسش مطرح می شود که: از بین دو نوع انتظار (ویران گر - سازنده) کدام مورد مقصود پیشوایان دینی است؟

اگر به متون روایی، نگاهی اجمالی داشته باشیم، در می یابیم که خیلی صریح و واضح با ارائه تصویری مناسب از انتظار، خط بطلان روی برداشت نخست (انتظار ویرانگر) کشیده حتی برای اینکه هرگز معنای غلط آن در اذهان مخاطبان خطور نکند، انتظار را «عمل» معرفی کرده اند نه حالت و این یک قاعده منطقی است که فردی که توانایی تحمل وضعیت فعلی و موجود را ندارد منتظر گشایش بوده و با عمل، خود را برای آن آماده می کند و بیکار نمی نشیند.

بنابراین، برداشت های ناقص و نادرستی که درباره مسأله انتظار در برخی از اذهان وجود دارد تنها با مطالعه گفتار معصومین علیهم السلام و منابع معتبر اسلامی اصلاح می شود و آن وقت بر این گونه افراد که پنداشته اند، انتظار به معنای خاموشی، گوشه نشینی و سکوت است معلوم خواهد گشت که چنین نمی باشد زیرا کسی که منتظر است بی تفاوت و بی خیال نیست. حضرت یعقوب منتظر حضرت یوسف بود امّا بیکار ننشست و به فرزندانش گفت: «ای پسران من بروید، از یوسف و برادرش جستجو کنید و از رحمت خدا نومید مباشید.»⁽¹⁾

پس انتظار، نه احتراز و گوشه نشینی و نه نفی اعتراض به طاغوت هاست؛ زیرا اینها حالت روحی و روانی محض هستند بلکه انتظار، عمل و اقدام، حرکت و تکاپوست که در روایات هم بدان اشاره شده است.

الف - انتظار فرج: برترین عمل

آنچه از گفته ها و توصیه های رهبران اسلام یعنی امامان معصوم علیهم السلام در زمینه انتظار وجود دارد، نشان دهنده بعد عملی و گشودن دست عمل به دنبال جنبه ذهنی آن است. اسلام می خواهد که انتظار، جنبه عملی به خود بگیرد و انسان منتظر علاوه بر حالت درونی انتظار و چشم به راهی لحظه به لحظه، از عمل و اقدام غافل نماند و حتی در روایتی که از رسول اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده، انتظار به عنوان عمل و حتی برترین عمل معرفی گشته است. رسول مکرّم اسلام چنین فرموده اند:

«أفضل اعمال أمتی انتظار الفرج من اللَّه عزّو جل»؛

«برترین عمل امّت من، انتظار فرج از جانب خدای بلند مرتبه است».⁽¹⁾

روایت معروف دیگری که از پیامبر عظیم الشان اسلام نقل شده این است که:

«افضل الاعمال أحمزها»؛ «برترین اعمال سخت ترین آنهاست».⁽²⁾

نتیجه ای که از این دو حدیث به دست می آید آن است که انتظار تنها انگیزه و حالت درونی نیست بلکه عمل محسوب شده و حتی تعبیر «برترین اعمال در مورد آن به کار رفته و ارتباط تنگاتنگ آن با حدیث دوّم نشان می دهد که انتظار از جمله دشوارترین تکالیف شرعی بوده و برتری آن در سخت بودن انجام آن و بُعد

عملی یعنی وظایف منتظران نهفته است و به همین دلیل به عنوان، برترین عمل مؤمن هم از آن یاد شده است.

تعبیر ارزشمند دیگری که در کلام معصومین علیهم السلام در مورد انتظار به کار رفته، برترین عمل مؤمن است که از بیان امام علی علیه السلام روایت شده است:

«افضلُ عملِ المؤمن انتظارُ الفرج». «بهترین کار مؤمن انتظار فرج است.»⁽¹⁾

برای درک صحیح مفهوم این عمل پر فضیلت (افضل عمل)، دانستن خاستگاه این عمل ضروری است. که به ذکر حدیثی از رسول گرامی اسلام، استناد می کنیم:

«نیَّةُ المؤمن خیرٌ من عمله، نیّت مؤمن از عمل او بهتر است.»⁽²⁾

در حدیث مذکور، نیّت، برتر از عمل شمرده شده و قصد ذهنی مقبول است که دو شرط اساسی را داشته باشد یکی اینکه: به منظور کسب رضایت الهی باشد و دیگری که شرط برتر و مهم تری است آن است که قصد ذهنی صرف نباشد بلکه منجر به عمل شود که اخلاص و رضایت الهی و قصد تقرّب در آن موج بزند. زیرا نیّت انسان همّت او را ساخته و هم توفیقات و امدادهای الهی را به اندازه همّتش شامل حال او می کند چنانچه در حدیثی آمده که امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرموده اند:

«عَلی قَدرِ النیّةِ تکونُ مِنَ اللَّه العَطَیِة عطایای الهی به اندازه نیّت شامل حال فرد می شود».⁽³⁾یعنی هر که نیتّش عالی تر باشد، عطایای الهی در حق او بیشتر و هر قدر نیّت فرد پست باشد، توفیق الهی کمتر خواهد بود. از طرفی دیگر شخصیّت هر فرد متناسب با نیّت ها و همّت هایش شکل می گیرد.

بنابراین، برای درک رابطه آرزوها و همّت فرد، می توان به شاکله افراد اشاره کرد. در واقع شاکله هر انسانی با آرزوهای او اثر متقابلی در یکدیگر دارند. قرآن کریم می فرماید: «کلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلتِه: هر کس بر اساس ساختار (روانی - بدنی) خود عمل می کند.»⁽¹⁾

منظور از شاکله، همان شخصیت روحی فرد و نیّت انسان است که اعمال انسان برخاسته از آن می باشد.⁽²⁾پس شکل گیری شخصیت هر انسانی، متناسب با نیت های اوست و چون آرزوهای افراد بر اساس شاکله و شخصیت روحی آنها است و از طرفی آرزوها در نیّت و نیّت در همّت مؤثر است بنابراین شاکله هر فرد متناسب با نیّات و همّت های اوست.

با توجه به مقدمات و عبارات گفته شده در می یابیم که رابطه متقابلی بین شخص منتظر و آرزوهایی که به جهت انتظار امام عصرعلیه السلام مطرح است وجود داشته و این گونه می توان پی به عظمت انتظار ببریم.

اگر از مؤمنی که برای ظهور مولایش لحظه شماری می کند و انتظار می کشد، بزرگترین آرزویش پرسیده شود، به طور قطع و مسلّم، اوّلین چیزی که مطرح می کند، این است که خدا توفیق درک ظهور را به او عطا کند. کسی که سوز انتظار حضرت بقیةاللَّه الاعظم (روحی فداه) قلبش را تحت تأثیر قرار داده، آرزوی او مربوط به خود یا نزدیکانش نیست زیرا او محبوبی از امام نزدیکتر ندارد و از این رو بزرگترین آرزویش مربوط به برترین معشوقش است.

هر چه قدر انتظار بیشتر باشد این حالت در او شدّت بیشتری یافته تا آنجا که آرزوی یاری امام و پیوستن به ایشان همچون روحی در کالبد اعمالش جریان پیدا می کند. از همین روست که انتظار فرج پر فضیلت ترین عمل شمرده شده است. و این امر تمام آرزوهای فرد را در بر گرفته و همین حالت روحی و آمادگی از بالاترین کمالات مؤمن در عصر غیبت است؛ زیرا که با یاد و عشق امامش زنده است و همه اعمالش به این سو و جهت هدایت می یابد.⁽¹⁾

ب - دین بر پایه انتظار

برای درک هر چه بیشتر عظمت انتظار، ذکر این مطلب ضروری به نظر می رسد که انتظار در برخی روایات نه در ردیف فروع دین بلکه در شمار اصول و قواعد اساسی دین قرار گرفته است و همین امر بیانگر عظمت انتظار امام زمان علیه السلام است.

در حدیثی ابوبصیر از حضرت صادق علیه السلام نقل می کند که ایشان روزی چنین فرمودند: «ألا أخبِرُکم بما لایقبل اللَّه عزّو جّل من العباد عملاً إلا به»؛ «آیا شما را خبر ندهم به آنچه خدای عزّو جّل هیچ عملی را از بندگان جز به سبب آن نمی پذیرد.»

ابوبصیر عرض می کند: بله بفرمایید. آن گاه حضرت چنین توضیح می دهند:

«شَهادةُ أن لا إله إلا اللَّهُ و أنَّ محمّداً عبدُهُ و رسولُهُ وَ الاِقرار بِما أمراللَّه وَالولایَةُ لَنا والبَراءَةُ من أعدائنا، - یعنی الائمة خاصّة - والتسلیم لهم والورع والاجتهادُ والطّمَأنینة وَالانتظارُ للقائم علیه السلام.

گواهی دادن به توحید پروردگار و اینکه حضرت محمّدصلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست و اقرار به آنچه خداوند دستور فرموده و ولایت ما و بیزاری جستن از دشمنان

ما«ائمه علیهم السلام» است. و تسلیم شدن نسبت به ایشان و ورع و کوشش [در راه عمل به شرع ]و طمأنینه و در انتظار حضرت قائم بودن.⁽¹⁾

هر عمل دینی برای آنکه عبادتی مقبول در پیشگاه خدای متعال تلقی شود، باید شرایطی داشته باشد که بخش عمده آن به شخص عمل کننده مرتبط است. و اینها همان اموری است که به عنوان دین صحیح و مطابق خواست خداوند است. پس قبل از انجام هر عملی باید دینی که شرط پذیرفته شدن همه اعمال است بشناسیم و انتظار، یکی از این شرایط است.

انتظار، در کنار شهادت به توحید (شهادة أن لا اله الا اللَّه) و ایمان به پیامبر (و أن محمّداً عبده و رسوله) و اقرار به آنچه امر فرموده (شاید منظور دستورات الهی در قرآن است) و اقرار به ولایت (وَالوِلایه لنا) آمده که نشانه اساسی بودن اصل انتظار است.

دین اسلام بدون انتظار قائم علیه السلام ناقص مانده چنانچه اگر ولایت امام علی نمی بود ناقص مانده بود، پس همان طور که اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام باعث تکمیل دین و اتمام نعمت الهی و رضایت خدا نسبت به اسلام است؛ انتظار حضرت مهدی، نیز موجب کمال دین است زیرا که خدا دین بی ولایت را نمی پذیرد، چنان که ولایت بی انتظار، را نمی پذیرد و این خود به این معناست که خدا دین بی انتظار را نمی پذیرد و به همین دلیل امام صادق علیه السلام همه آن اصول را تحت قبولی اعمال مطرح کرده اند.

امام باقرعلیه السلام نیز از مضمونی شبیه به آنچه ذکر شده عنوان کرده و می فرمایند: «الدّین الذی یقبلُ اللَّهُ فیه العمل: دین بر اساس آن (اصول) عمل بندگانش را می پذیرد».

آن گاه اصول آن را چنین برشمرده اند: «شهادةُ أن لا اله الا اللَّه وحدهُ لاشریک له و أنَّ محمّداً عبده و رسوله و تُقرُّبها جاء من عنداللَّه والولایة لنا اهل البیت والبراءةُ من عَدُوّنا والتسلیم لِأمرِنا والورعِ والتواضع وَإنتظار قائمنا فإن لنا دولة إن شاءاللَّه جاء بها»⁽¹⁾

در مجموع می توان چند نکته در خور تأمل در حدیثی که انتظار هم ردیف اصول دین آمده یافت:

1 - انتظار یکی از پایه های اساسی دین مورد قبول خداوند را تشکیل می دهد.

2 - قرار گرفتن انتظار حضرت مهدی علیه السلام در کنار شهادت به توحید و نبوّت و ولایت، حاکی از شدّت اهمیّت و اعتبار آن در نزد خداوند است.

3 - خدا بر اساس مجموعه اصول مذکور است که اعمال بندگان را می پذیرد. پس اگر نقصی از ناحیه هر یک از اصول پیش آید مقتضی برای قبولی اعمال حاصل نخواهد گشت و بر اساس همین نکته است که می توان گفت: هیچ عملی را از بنده غیر منتظر نمی پذیرد.

4 - آمدن دو اصل پرهیزکاری و سخت کوشی (ورع و اجتهاد) هم ردیف با انتظار قائم علیه السلام علاوه بر تصریح به جدایی ناپذیر بودن «انتظار و ورع» و «انتظار

و اجتهاد» به کامل نبودن دین بدون آن دو نیز دلالت دارد، همان طور که به عدم قبول انتظار بدون آن دو اشاره می کند.⁽¹⁾

اینکه در نهایت حکومت روی زمین به دست امام زمان علیه السلام خواهد رسید حاکی از حکمت انتظار، است که دولت پایدار جهانی اهل بیت علیه السلام به دست امام عصرعلیه السلام و به اراده خدا عملی خواهد گشت و در آن همه اهداف پیامبران تعالیم قرآن و اهل بیت تحقق خواهد یافت و همه اینها نشان از عظمت انتظار فرج دارد که شایسته است مسلمان موحد چشم انتظار آن باشد. زیرا انتظار از اصول اساسی دینش به شمار می آید.

ج - انتظار فرج؛ محبوب ترین عمل

در روایات امامان معصوم علیهم السلام انتظار نه تنها عمل و حتی برترین عمل بلکه به عنوان محبوب ترین عمل نیز شمرده شده است. حدیث زیر به همین موضوع اشاره می کند: «سئل عن علی علیه السلام رجل أیُّ الأعمال أحَبّ إلی اللَّه عزّوجلّ قالَ علی علیه السلام انتظار الفرج:

مردی از امام علی علیه السلام پرسید: محبوب ترین عمل نزد خدای بلند مرتبه کدام است؟ امام علی علیه السلام فرمودند: «انتظار فرج».⁽²⁾

در حدیث یاد شده محبوب ترین عمل تعبیر فخیم دیگری است که در مورد انتظار امام زمان علیه السلام به کار برده شده است. گر چه به ظاهر در ترجمه این حدیث شریف، فرقی بین دو تعبیر «الی اللَّه» و «عنداللَّه» نیست، یعنی در هر صورت می توان آن را «در نزد خدا» معنی کرد، امّا بعید نیست که واژه «الی» که در اصل به معنای - به سوی و به جهت و به اطراف استعمال می شود، در اینجا نیز حاکی از عنایتی خاص

است که با حکمت و دقتی که در فرمایش معصومین علیهم السلام نهفته است می تواند نشان دهنده حرکتی با سمت و سویی الهی باشد.

این حدیث نه تنها از کلام امام علی علیه السلام نقل شده بلکه از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نیز منقول است ایشان می فرمایند: «احب الاعمال إلی اللَّه عزّوجلّ انتظار الفرج؛ محبوب ترین عمل نزد خدای بلند مرتبه انتظار فرج است».⁽¹⁾

به عبارت دیگر وقتی پیامبر خدا که زبان صدق خداوندی است و امیرالمؤمنین علی علیه السلام که امیر بیان است هر دوی این بزرگوار به جای «احب الاعمال عنداللَّه» عبارت «أحب الاعمال الی اللَّه» را در مورد انتظار به کار می گیرند، گویا به حرکت آفرینی انتظار، نظر دارند. و در جهت معرفی نمودن انتظار به عنوان عامل پویایی و رشد الی اللَّه و پشتوانه حرکت به سوی خدا بوده اند.

بنابراین «انتظار فرج» حرکت و تلاش است و با بی هدفی و سکون و تن آسایی سازگاری ندارد. از طرف دیگر، انتظار چون حرکت و عملی در راستای اراده خدا و در جهت عملی شدن وعده های او صورت می گیرد عملی عبادی و محبوب خداست. و دلیل دیگری که برای محبوبیت آن می توان یافت این است که چون انتظار در تحقق احکام الهی و آرمان های توحیدی نقش تعیین کننده تری از سایر اعمال دارد، بیشتر از آنها مورد بحث خداوند قرار می گیرد.⁽²⁾

برای تبیین نقش انتظار فرج در تحقق آرمان های توحیدی لازم است این نکته اساسی مدّ نظر قرار گیرد که: فرج به معنی رفع گرفتاری است و انتظار فرج یعنی امید

به رحمت خداوند در گرفتاری ها و هر قدر اعتقاد به توحید در انسان قوی تر باشد، انتظار فرج در او بیشتر و شدیدتر می شود به همان اندازه که یأس از رحمت خداوند مبغوض ذات مقدّسش است، انتظار فرج محبوب اوست؛ زیرا یأس به شرک منتهی شده که مبغوض ترین عمل نزد خداست. انتظار فرج - که ضد آن می باشد - محبوب ترین عمل نزد او به شمار می آید.⁽¹⁾و این همان رمز محبوبیت انتظار است.

د - انتظار فرج؛ عملی عبادی

انتظار فرج در دین مبین اسلام، نه تنها به عنوان برترین و محبوبترین عمل شمرده شده است بلکه از آن با عنوان دیگری به نام «عبادت» یاد شده است آنجا که رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرموده اند: «انتظار الفرج عبادة؛ انتظار فرج عبادت است».⁽²⁾

در میان همه خلایق امّتی والاتر از امّت حضرت محمّدصلی الله علیه وآله نمی توان یافت و از این رو است اعمال امّت پیامبر والاتر از اعمال همه امّت هاست.

در میان چنین اعمال والایی از امّت پیامبر والاتر از «انتظار فرج» نمی توان یافت، چون «انتظار فرج» انتظار قدرت اسلام و توحید است. انتظار «حاکمیت وحی و ولایت» است. انتظار اجرای حدود الهی و احکام قرآنی است.

از دیگر سو، انتظار فرج عمل است کار و تلاش و تکاپو است و عملی مقدّس تر و با فضیلت تر و پسندیده تر از مقدمه سازی برای قدرتمند شدن اسلام و به حاکمیت رسیدن توحید و وحی و ولایت و اجرای احکام و حدود الهی و قرآنی وجود ندارد.

در کلام نورانی پیامبرصلی الله علیه وآله به همین بسنده نمی شود که «انتظار فرج» والاترین عمل به شمار رود. بلکه بالاترین درجه از با ارزش ترین عمل مومنین یعنی «عبادت» که نمایش خالصانه اطاعت و بندگی خداست به آن اختصاص می یابد.

«انتظار فرج» عبادت است؛ زیرا جلوه ای زیبا از گردنگذاری به فرمان الهی و مقاومت و گردن فرازی در برابر طاغوتیان است و قصد قربت می طلبد.⁽¹⁾از طرف دیگر انتظار فرج به این دلیل عبادت است که بسان دیگر عبادت ها از کیفیّت و ابعاد عملی برخوردار است که پیشوایان الهی ما در آثار خود آن را مورد توجه قرار داده و رعایت دقیق آن را وظیفه و تکلیف مردمان در عصر غیبت دانسته اند و بر همه منتظران لازم است که از وظایف شرعی خود غافل نشوند.⁽²⁾

ه - انتظار فرج؛ بالاترین عبادت مؤمن

به منظور بیشتر معرفی نمودن گلواژه انتظار، تعبیر دیگری در لابلای کلام نورانی معصومین علیهم السلام به چشم می خورد و آن اینکه، انتظار، بالاترین عبادت مؤمن، شمرده شده است. و این تعبیر هم در کلام خدا و هم در بیان امیرالمؤمنان علی علیه السلام جاری شده است.

رسول اکرم صلی الله علیه وآله در این باره چنین فرموده اند: «افضل العبادة انتظار الفرج؛ والاترین عبادت انتظار فرج است.»⁽³⁾

امام علی علیه السلام نیز «انتظار فرج» را بالاترین عبادت مؤمن دانسته اند و می فرمایند:

«افضل عبادة المؤمن انتظار فرج اللَّه. برترین عبادت مؤمن انتظار فرج از جانب خداست.»⁽¹⁾

«فرج اللَّه» یعنی «فرج من اللَّه» گشایشی از جانب خداوند. بالاترین عبادت مؤمن انتظار فرج از جانب خداوند است. این عبادت یک عمل قلبی است که ارزش آن از همه عبادات بیشتر است. ممکن است انسان کارهای زیادی انجام دهد امّا روح و اساس تمام عبادات، توحید و اعتقاد قوی به خداست که در گرفتاری ها و سختی ها عمق آن روشن می شود.

میزان اعتقاد انسان به خدا - به عنوان تنها نقطه امید و پناه - در گرفتاریها، بیشتر مشخص شده در حالی که خود فرد هم نمی داند و از قوّت اعتقادش در هنگام گرفتاری های سخت مطلع می شود. انسانی که در گرفتاری های سخت زندگی هرگز صبر خود را از دست نمی دهد و رضایت قلبی خود را نسبت به قضای الهی حفظ کند آنگاه مؤمن واقعی است وقتی شخصی از امام صادق علیه السلام می پرسد: بأی شی ء یعلم المؤمن بأنَّه مؤمن، به چه چیزی معلوم می شود که شخص مؤمن است؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «بالتسلیم للَّه والرضا فیما ورد علیه من سرورٍ او سخطٍ»؛

«به تسلیم خدا بودن و راضی بودن به آنچه برایش پیش می آید چه از شادی و ناراحتی».⁽²⁾رضایت از قضای الهی در هنگام خوشی ها کار سختی نیست بلکه مهم تر از آن حفظ رضا در مواقع ناراحتی انسان است که این کار بسیار مشکل است.

بالاترین عبادت الهی در مذهب اهل بیت علیهم السلام صبر و رضا نسبت به قضای الهی است. در این باره امام صادق علیه السلام فرموده اند:

«رأس طاعة اللَّه الصبر والرضا عن اللَّه فیما أحب العبد أوْ کَرِهَ»؛

اساس اطاعت خداوند صبر و خشنودی از خداست در آنچه بنده دوست می دارد یا ناپسند می شمارد.⁽¹⁾

حیات معنوی و زندگی واقعی انسان به ایمان و بندگی کردن او در پیشگاه خداوند بستگی دارد هدف از خلقت، بندگی خداست و روح بندگی - که حیات معنوی انسان به وجود آن وابسته است. همانا صبر در گرفتاری ها و رضایت نسبت به خدا می باشد به خصوص در اموری که برای انسان مکروه و ناپسند است.

مؤمن موحّد با همه وجودش معتقد به وجود گرفتاری در دست خدا و اراده اوست و او خود، بنده اش را به گرفتاری ها مبتلا کرده تا میزان بندگی او را بیازماید و معلوم شود چه قدر بنده است.

بهترین نشانه بنده خدا بودن این است که انسان در هر حالی فقط و فقط متکی به خدا و به او امیدوار باشد و نه خوشی ها او را از مسیر بندگی خدا خارج کند و نه ناخوشی ها، صبر و رضایت را از کف او بِرُباید.⁽²⁾

بهترین راه بندگی خدا به این است که انتظار فرج را در گرفتاری ها از دست ندهیم بلکه با شدت گرفتاری ها انتظار فرج در ما بیشتر شود. روح بندگی و طاعات همین عبادت قلبی است که ریشه در اعتقاد عمیق و قوی به توحید پروردگار دارد.

بنابراین می توان تصدیق کرد که برترین و بالاترین عبادت مؤمن، انتظار فرجی

است که در گرفتاری ها از خدای متعال دارد و این عبادت قلبی روح همه عبادات دیگر می باشد.

دلیل دیگری که برای معرفی کردن انتظار به عنوان بالاترین عبادت مؤمن وجود دارد این است که رنج ها و گرفتاری های امام زمان علیه السلام در زمان غیب به خاطر خروج از تنگناها و خلاصی خود و شیعیانش از غم و غصه ها، بیشتر از هر کس دیگری است و چون ایشان دارای مقام و منزلت والایی نزد پروردگارند. اگر فردی، انتظار فرج ایشان را به خاطر خود ایشان داشته باشد بالاترین درجه عبادت را انجام داده است.⁽¹⁾

کسی که امامش را از خودش بیشتر دوست می دارد، بیش از آنکه انتظار فرج خود را داشته باشد، چشم انتظار فرج ایشان است و در گرفتاری های خودش از اینکه امامش به خاطر او ناراحت می شود بیشتر از اینکه خود به سختی افتاده رنج می برد.

بر همین اساس، دوستدار واقعی و عاشق صادق امام عصرعلیه السلام در گرفتاری های شخصییش هم بیشتر به خاطر مولای محبوبش ناراحت می شود تا برای خودش و یا سایر مؤمنانی که دارای مصیبت شده اند و از این جهت انتظار فرج و گشایش امامش از انتظار فرج دیگران برایش مهم تر است و همّ و غم خود را مصروف به این مطلب می داند. از طرفی دیگر فرج ایشان در حقیقت فرج همه عالمیان است ولی نیّت انتظار فرجش بالاترین و خالص ترین نیّت هاست.

چنین نیتی در انتظار فرج از نظر قصد قربت الهی، بالاترین نیت هاست زیرا که برخاسته از محبّت و عشق خالص نسبت به امام عصرعلیه السلام می باشد که آن هم برای خدا و جلب رضایت اوست.

محبّت به امام علیه السلام از محبّت به خداوند جدا نیست بلکه لازمه قطعی و ضروری آن است. هر قدر محبّت به خدا خالص تر و بیشتر، محبّت به حجّت خدا و امام حیّ او هم خالص تر و شدیدتر است.

بنابراین بالاترین رتبه انتظار فرج امام علیه السلام از آن کسی است که بیشترین و خالص ترین محبّت ها را به ایشان داشته و این خود نشانه بالاترین درجات ایمان و بندگی خداست و عنایت خاص خدا و امام، بر زندگی فردی، اجتماعی آن شخص حکمفرما خواهد بود.

خداوند به منتظران آن عزیز، توفیق درک این رتبه عالی و وصل به امام را در عبادت و بندگی عطا فرماید.

و - انتظار فرج؛ بالاترین جهاد امّت پیامبر

در لابلای فرمایشات گوهربار معصومین علیهم السلام تعبیر ارزشمند دیگری که در مورد گلواژه انتظار یافت می شود عبارت «بالاترین جهاد امت» است که باعث نهفته شدن شکوهی شگرف در عمق این واژه گشته و منزلتی شگفت و حماسه و شور و شعور دیگری به آن بخشیده است که نبی مکرّم اسلام صلی الله علیه وآله فرموده اند: «افضل جهاد أمتی، انتظار الفرج»؛ بالاترین جهاد امّت من انتظار فرج است.»⁽¹⁾

در مباحث قبل به این موضوع اشاره شد که بنده برگزیده خدا، رسول خدا است که لقب مصطفی برازنده او و در شأن و مقامش می باشد. و برترین امّت نزد پروردگار، امّت او و والاترین اعمال، اعمال همین امّت است و انتظار فرج

هم گلچینی از میان تمام اعمال آنهاست؛ زیرا در آن انتظار حاکمیت دین حق و توحید الهی و در یک کلام انتظار قدرت اسلام با تمام اصول و فروعش، گنجانده شده است.

اکنون انتظار نه فقط برترین، محبوب ترین عمل یا بالاترین عبادت بلکه برترین جهاد امّت پیامبر آن هم از کلام خود رسول که به تعبیر قرآن از روی هوا و هوس سخن نمی گوید⁽¹⁾معرفی شده است.

«جهد» در لغت به معنای سختی، طاقت، مشقت و «جهاد» به معنای جنگیدن با دشمنان در راه خدا، جنگ کردن در راه حق، جنگ دینی⁽²⁾و...آمده است اگر این دشمن خارجی باشد جهاد اصغر و اگر داخلی باشد جهاد اکبر خواهد بود.

در اسلام، جهاد یکی از واجبات مسلّم است و هدف از آن جلب رضایت خداوند متعال می باشد و انجام جهاد به این دلیل است که ریشه فتنه و تباهی از زمین برچیده و دین حق جهانی شود.

اراده الهی بر این است که خیر به تمام مردم عالم برسد و اگر کسانی مانع وصول آن هستند در واقع به جنگ برخواسته اند که سرانجام جز ذلت و خواری و هلاکت نخواهند داشت و جهاد میدان عملی است برای باز شناختن مؤمنان حقیقی از کسانی که ایمان در عمق جان و دلشان راه نیافته و اینجاست که صف ایمان آورندگان از صف تسلیم شدگان بی عمل جدا خواهد شد.

هدف دین مبین اسلام، گسترش عدل و داد و فتح تمام جهان زیر سلطه و برافراشتن پرچم اسلام است و رسیدن به این ایده و هدف متعالی با سکون و آرامش و تسلیم و رفاه و... امکان پذیر نیست.

اسلام ناب، همان اسلام نجات بخش بشریّت در حال سقوط، برای تحقق این هدف خواستار پیروان و منتظرانی است که لحظه ای توقّف و بی حرکتی را برنگزیده و با ایمان در دل و جان بر کف تا تحقق وعده الهی و پیروزی نهایی تلاش می کنند.

مسلمان دوراندیش و منتظر فهیم، هرگز ساکت ننشسته تا دشمن به وی حمله کند بلکه برای حفظ جان و دین خود سپر دفاعش را بیرون آورده و هر لحظه و هر کجا برای یورش به قلب دشمن و هر آنچه اهداف والا و ناب اسلامی اش را به چالش فرا می خواند، آماده است⁽¹⁾و این رمز برترین جهاد شمرده شدنِ انتظار فرج است؛ زیرا که جهاد بودن آن در دریافت، مفهوم صحیح، یعنی: تسلیم نشدن و مقاومت کردن نهفته است.

به راستی اگر در عصر دردناک غیبت، شیعه روح پرخروش جهادگرش را به دست فراموشی بسپارد و یا روح جهاد گر خود را با روح دفاع عوض کند، در منتظر بودن او باید شک نمود در حالی که منتظر واقعی و یک مسلمان آگاه هرگز نمی تواند فساد و تباهی را دیده و در یک نقطه بایستد.

گفتار این فراز را با آیه ای امید بخش و تلاش آفرین به پایان می رسانیم:

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» به راستی آنان که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد نموده اند، آنان به رحمت خدا امیدوارند و خداوند آمرزنده مهربان است.⁽²⁾

آری امید و انتظار پیوسته، هجرت از همه پلیدی ها و جهاد است نه زمینه رخوت و سکون.

ما زنده به آنیم که آرام نگیریم

موجیم که آسودگی ما عدم ماست ⁽¹⁾

ز - انتظار و شهادت

از بین روایات معصومین علیهم السلام حدیث ارزشمند دیگری به چشم می خورد که در آن، فرد منتظر، همچون سردار به خون تپیده در راه خداست و انتظار همچون شهادت معرفی شده، در این زمینه حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «المنتظر لِأمرنا کالْمُتُشحِّطِ بِدَمِه فی سبیل اللَّه: منتظر امر ما بسان سردار به خون تپیده راه خداست.»⁽²⁾

تشبیه در هر زبانی از یک نوع قاعده منطقی عام پیروی می کند که تکیه گاه آن منطق و استدلال است و تابع ذوقیاتِ محض و هنر مطلق نیست بلکه نوعی تصرف ذوقی بوده امّا با قانون مندی عقلی، نوعی کاربردی هنری است که دارای شیوه ای خردپذیر می باشد.

اگر دلاوران را به کوه و فریاد بلندشان را به رعد، همانند می کنند، اوْلی از نظر صلابت و یا پایمردی و دیگری از حیث مهابت و خروشندگی است.

اینجا اگر منتظران به خون تپیدگان راه خدا تشبیه شده اند، وجود نوعی یکسانی و همانندی است و امّا اینکه از چه جهتی؟

در این روایت نورانی، تنها وجه شباهت بین منتظر و سردار به خون تپیده راه خدا را نمی توان فقط اجر و پاداش در قیامت دانست؛ زیرا که این سخن اکتفا کردن

به تحلیل های ساده اندیشانه عوام پرور و دریافت مضامین خنثی و غیر مسئولیت آور بخشی از تعالیم حیاتی اسلام است و نتیجه آن تخریب مفاهیم والای آن می باشد. در واقع اگر در این حدیث حماسه ساز، تنها به اجر و ارزش منتظران اشاره شده و نسبت به فهم انتظار، سخنی به میان نیامده باشد، در حقیقت راه تحریفی دیگر بر منحرفین گشوده شده است.

در این صورت آنان که انتظار را، دست روی دست گذاشتن و دیده به در دوختن شمرده اند و آنان که انتظار را تسلیم به وضعیت انحراف آلود جامعه و امید به وضعیت ایده آل و آن چنانی در آینده می دانند، چه مانعی دارند که اجر شهید به خون تپیده راه خدا را، برای منتظرانی از این قبیل اثبات کنند.

اینکه کلیه احکام اسلامی مجموعه ای هماهنگ را تشکیل می دهد و در هر زمینه ای نوعی قانون مندی واحد بر آن حکومت دارد، نشان می دهد که عظمت اجر و پاداش جز به تناسب میزان دشواری عمل و کثرت رنج در راه خدا نیست.⁽¹⁾

قابل قبول نیست کسی که به همه تعلّقاتش پشت کرده از همه لذت ها و خوشی ها دست شسته و جانبازی و مجاهدت های شبانه روزی داشته، با آن کسی که هر طور خواسته زندگی کرده و طبق میلش به لذّت و کامرانی پرداخته اجری برابر داشته باشد.

این فرمایش پر ارزش امام معصوم علیه السلام بیش از آنکه در صدد بیان عظمت اجر و پاداش منتظران در روز قیامت باشد به کیفیت انتظار اشاره دارد. و انتظار را نوعی مبارزه شمرده و سختی های راه پر نشیب و فراز انتظار را یادآور می سازد.

منتظر را تلاشگری نستوه دانسته که در برابر هر انحرافی ایستاده و با الهام از شیوه و آیین مقتدای مورد انتظار خود در راه اصلاح خویشتن و جامعه اش به جهاد و مقاومت پرداخته و با کوشش خود شایستگی همانندی با مجاهدان در راه خدا را یافته و در این مسیر به چنان اوجی رسیده که نظیر شهیدان به خون خفته راه خدا می شود و این همان مفهوم واقعی انتظار است.

ح - انتظار فرج، بزرگ ترین فرج ها

همه تعابیری که درباره مفهوم والای انتظار بیان شده در یک حدیث شریف که از حضرت امام زین العابدین علیه السلام نقل شده است: «انتظار الفرج من أعظم الفرج: انتظار فرج از بزرگترین فرج هاست.⁽¹⁾

همین بیان از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است: «مَنْ عَرَفَ هذا الاَمر فَقَدْ فرِّجِ عَنهُ بِانتِظارِه؛کسی که این امر (فرج و ظهور امام) را بشناسد، به سبب انتظار کشیدن آن، برایش فرج حاصل می شود.»⁽²⁾

و نیز در: بحارالانوار، ج 52، ب 22، ص 143، ح 54.

و همچنین در: غیبت نعمانی، ب 25، ص 471، ح 3.

منظور از کلمه «امر» در بسیاری از احادیث اهل بیت علیهم السلام امر امامت و ظهور آن موعود است که با فرج امام عصرعلیه السلام تجلی کامل می یابد در حدیث اوّل تعبیر انتظار فرج و در حدیث دوّم، انتظار امر، هر دو دارای یک مصداق اند.

به هر حال طبق فرمایش امامان معصوم ما غیر از فرج امام زمان، که فرج نهایی همه اولیاء و انبیاء الهی و مؤمنان است هر شخص منتظری، همین انتظارش برای او

فرج می باشد که می توان گفت پس از فرج امام عصر که بزرگترین فرج، برای همه مؤمنان است بالاترین فرج جزئی برای شخص منتظر همین انتظار اوست. که اگر به مقصود خود رسید و او را زیارت نموده و کلام جان بخش او را شنید و در سایه حکومتش، حاکمیت عدل و توحید و انسانیّت را تجربه کرد کامیاب شده است.

از طرف دیگر اگر انتظار کشید و به مقصود و معشوقش نرسید و او را ندیده از دنیا رفت و نیز طعم عدالت موعود را نچشیده وعده حق را اجابت کرد باز هم کامیاب است زیرا که طبق همان فرمایش امام، انتظار فرج خود از بالاترین مصادیق فرج و گشایش است.⁽¹⁾

پاسخ به یک پرسش در مورد فضیلت انتظار

با مشاهده روایات وارد شده ممکن است این سؤال مطرح شود که چرا انتظار، از این همه فضیلت برخوردار است؟ در جواب موارد زیر را می توان برشمرد:

ولایت و امامت رکن اساسی مکتب تشیّع است و اعتقاد به ضرورت وجود حجّت الهی و امام معصوم در هر عصر و زمان، از مهم ترین نقاط تمایز این مکتب از سایر مکاتب است از دیدگاه شیعه، پذیرش ولایت معصومین علیهم السلام به طور کلی تسلیم در برابر امام و حجّت عصر، سرآمد همه فضیلت ها و شرط اساسی قبولی طاعات و عبادات است.