مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳-

عنوان و نام پدیدآور:اهل بیت علیهم السلام عرشیان فرش نشین/ مولف حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق آرش مردانی پور، محمدجواد صابریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری:۶۹۵ ص.

فروست:آثار استاد حسین انصاریان؛ ۶.

شابک:۴۵۰۰۰ ریال: 9649473874

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۶۸۵] - ۶۹۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:خاندان نبوت در قرآن.

موضوع:خاندان نبوت -- احادیث.

موضوع:چهارده معصوم.

موضوع:چهارده معصوم -- احادیث.

شناسه افزوده:مردانی پور، آرش

شناسه افزوده:صابریان، محمدجواد

رده بندی کنگره:BP۱۰۴/خ۲الف۸ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:م ۸۳-۳۶۲۵۴

اشاره

سخن ناشر

سخن گفتن و قلم زدن پیرامون شخصیّت های بی نظیر عالم آفرینش ، سکّان داران کشتی وجود ، شگفتی های ملک و ملکوت ، آئینه های تمام نمای صفات پاک الهی ، بندگان شایسته حضرت حق ، عرشیان فرش نشین ، اهل بیت عصمت و طهار

اهل بیت علیهم السلام کاری بس دشوار است ، چرا که پی بردن به کنه شخصیّت آن پاکان بی بدیل کار هر کس نیست .

کسانی که آشنای به معارف حقّه آن انوار ملکوتی می باشند و عمر خود را در گسترش و اعتلای فرهنگ نابشان صرف نموده اند ، خود را طفل دبستان آل اللّٰه

اهل بیت علیهم السلام می دانند و بزرگان و نامداران علم و دانش و فرهنگ و اندیشه ، در مکتب انسان ساز آن حقایق عرشی زانوی عجز و ناتوانی زده اند و عالمان و اندیشمندان فرهیخته خدمت به آستان پاکشان را سعادت دنیا و آخرت دانسته ، خود را غلام درگاه آن موالیان بنده نواز می دانند .

بر آستان جانان گر سر توان نهادن گلبانگ سربلندی بر آسمان توان زد

اما آنچه مسلّم است این است که معرفت و شناخت ائمه اطهار

اهل بیت علیهم السلام و ابراز محبت و عشق به محضر رفیعشان و ولایت و سرسپردگی به اوامر و دستوارات نابشان ، امری است واجب و در حد سعه و ظرفیت افراد ، دارای مراتب مختلفی است چرا که : «لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا » .

در فرمان های الهیِ ائمه طاهرین

اهل بیت علیهم السلام ، پی بردن به حقیقت معرفت و محبت و ولایت ، نیازمند رهبری راهبران عالِم و آگاه و کمک گرفتن از عالمان ربّانی است که ،

طی این مرحله بی همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهی

درک علت نیاز به معرفت و شناخت اهل بیت علیهم السلام ، فلسفه عشق و محبت به آنان ، دلیل چنگ زدن به عروة الوثقایِ الهی ایشان ، علت توسل و تمسک به آن بزرگواران ، فلسفه پرواز در حریم ملکوتی و زیارت بارگاه نورانی آن پیشوایان شهید ، علت شاد بودن در شادی و سرور آن ملکوتیان پاک سرشت ، سبب سوز و اندوه و غم و اشک در مصیبت جانگداز آن مقتدایان مظلوم و پاسخ سؤالات متعددی که ذهن جوّال جویندگان طریق هدایت را به خود مشغول ساخته ، فقط با قلم و بیان و گفتار و نوشتار برگرفته شده از کلام گهربار و عجین شده به ماءِ معین فرهنگ غنی و انسان ساز ائمه اطهار

اهل بیت علیهم السلام میسّر خواهد بود ، چرا که آن ذوات مقدس از لوث هر نوع پلیدی و آلودگی پاک و منوّر به نور صدق و حقیقت و راستی می باشند که ، «إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » .

پس معرفی و شناساندن در شأن کسانی است که در محضر پر فیضشان ، تحصیل پاکی و طهارت معنوی کرده باشند ، چرا که «لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » .

غسل در اشک زنم که اهل طریقت گویند پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز

بر موالیان اهل بیت علیهم السلام فرض و واجب است که جهت شناخت آن حقایق ملکوتی ، خوشه چین معارف پربارشان ، از زبان و قلم بزرگانی باشند که عمر خود را صرف درک معارف الهی نموده ، و علم خود را همراه با عمل آمیخته و در محبت و ولایت آل اللّٰه

اهل بیت علیهم السلام ذوب شده اند .

اندیشمند محقق و عالم متتبع حضرت استاد حسین انصاریان مد ظله العالی پس از قریب به نیم قرن تحقیق ، تفحص ، کاوش ، مطالعه و اندوختن تجارب علمی گران سنگ در معرفی و شناساندن فرهنگ و معارف ، اهل بیت علیهم السلام عزم را جزم کرده تا دورنمایی از شخصیت والای خاندان رسالت

اهل بیت علیهم السلام را تبیین نمایند ، بدین سبب به مَآخذ و منابع اسلامی از خاصّه و عامّه روی می آورند که ناگاه با جهانی از اطلاعات و معارف پیرامون آن خاندان باکرامت

اهل بیت علیهم السلام روبرو می گردند .

شگفت اینکه معظم له که ده ها سال پیرامون معارف و معالم اهل بیت علیهم السلام مطالعه ، تحقیق ، تدریس و سخنرانی فرموده اند ، بعد از مواجه شدن با اقیانوس بی کران معارف ائمه اطهار

اهل بیت علیهم السلام ابراز داشتند :

هر مقدار انسان در این زمینه بیشتر تحقیق می کند تحیّرش بیشتر می شود و این عجیب نیست که آن عالِم بزرگ عامه در دنیای تحیّر خود چنین سروده است که :

لَوْ أَنَّ المُرْتَضیٰ أَبْدیٰ مَحَلَّه لَخَرَّ الْنٰاسُ طُرّاً سُجَّداً لَهُ

وَ مَاتَ الْشَافِعیُّ وَ لَیْسَ یَدْری عَلیٌّ رَبُّهُ أَمْ رَبُّهُ اللّٰه

مؤلف گرانمایه ، در سه سال متوالی در شناخت اهل بیت علیهم السلام به بحث نشسته ، پس از اتمام بحث تصمیم می گیرند که مجموعه مباحث ایراد شده را به صورت کتابی درآورند تا نتایج زحمات بسیاری که بر خود هموار ساخته بودند ماندگار گردد .

تبدیل زبان گفتار به زبان مکتوب ، کار آسانی نبود؛ لذا بعد از پیاده شدن سخنرانی ها ، مجموعه مباحث به یکی از فاضلان سپرده می شود تا تحریر کنند ، پس از پایان کار حضرت استاد تحریر وی را نمی پسندند ! باز کار را به فاضل دیگری می سپارند و آن نیز مقبول نظرشان نمی افتد ، به ناچار با وجود کثرت اشتغالات ، خود استاد ، دامن همّت بر کمر استوار ، از ابتدا با قلم قیّم

و توانای خود مباحث را به رشته تحریر درمی آورد .

عجب است ، چنان که ایراد مباحث در طول سه سال انجام یافت کشاکش تحریر نیز سه سال به طول انجامید .

خواجه می فرماید :

بدان صوفی شراب آن گه شود صاف که در شیشه بماند اربعینی

این اثر بیش از 27 اربعین ، در شیشه جان و دلدادگی و تفحص و تحقیق تخمیر شده و شراب ناب معارف اهل بیت علیهم السلام تقدیم تشنگان زمزم معالمشان گردید که البته این همه عنایت حضرت حق است که ، «وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً » .

این نکته ناگفته نماند که در جای جای کتاب ، نظراتی مطرح شده است که طرح آنها در این سطح و بدین سبک تازگی دارد .

این اثر با توجه به این که برگرفته شده از قلم عالمانه و زحمات طاقت فرسای استاد می باشد ، در نوع خود در جهت ترویج و نشر فرهنگ غنیّ و انسان ساز اهل بیت علیهم السلام و معرفی آن چشمه های جوشان توحید و اخلاق و عمل اثری در خور استفاده خواهد بود .

امید است که این اثر برای اهل تحقیق ، نمایانگر گوشه ای از خورشید شخصیّت در محاق مانده خاندان نبوت

اهل بیت علیهم السلام و برای اهل حال و عمل ، واسطه ای برای وصال به معرفت آن انوار مقدس باشد .

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

شخصیت اهل بیت :علیهم السلام

اشاره

لزوم شناخت اهل بیت :

اشاره

لزوم شناخت اهل بیت علیهم السلام و پیروی از آنان - که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بر اساس آیه مودّت ⁽¹⁾تا لحظات پایان عمر ، امت را به شناخت آنان و اطاعت از فرمان هایشان سفارش فرمود - و ضرورت معرفت موقعیّت و جایگاهشان در کتاب خدا و روایات صحیح و متین ، حقیقتی است که توجه به آن سبب فراهم آمدن سعادت دنیا و آخرت و غفلت از آن موجب شقاوت و هلاکت ابدی و بر باد رفتن اعمال و زحمات انسان است .

امام صادق علیه السلام به معلّی بن خنیس فرمود :

یا مُعَلّی ! لَو أنَّ عَبْداً عَبَدَ اللّهَ مِائَةَ عَام بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ ، یَصُومُ النَّهارَ وَیَقُومُ الَّلیلَ حَتَّی یَسْقُطَ حَاجِبَاهُ علی عَینَیهِ ، وتَلْتَقی تَراقِیِه هَرَماً ، جَاهِلاً لِحَقِّنَا ، لَم یَکُن لَه ثَوابٌ ⁽²⁾.

ای معلّی ! اگر بنده ای صد سال میان رکن و مقام خدا را بندگی کند ، روزها را روزه بگیرد و شب ها را به تهجّد و راز و نیاز بگذراند تا جایی که از شدّت پیری ابروانش روی چشمانش را بگیرد و استخوان های گردنش در سینه اش فرو رود ولی نسبت به حق ما جاهل باشد و جایگاه ما را نشناسد ، هرگز برای او پاداشی نخواهد بود .

با شناخت اهل بیت علیهم السلام - که متکی بر آیات قرآن و مستند به روایات معتبر باشد - پرده ها و حجاب های باطلی که عامل دور ماندن از اهل بیت علیهم السلام است از میان می رود و آثار وجودی و تأثیر روش و منش و فرهنگ آن بزرگواران بر صفحه حیات انسان نقش می بندد .

شناختی صحیح و واقعی است که بتواند همگان را در فهم موقعیّت آنان در عرصه هستی و نیز در خیمه حیات انسان و وجوب پیروی از آن بزرگواران در همه شؤون زندگی ، رهنمون شود .

ما وقتی به حقیقت بدانیم و بشناسیم که مصداق واقعی و اتمّ و اکمل عناوینی که در قرآن مجید و روایات و معارف استوار اسلامی آمده ، چون اهل الذکر ، صادقین ، محسنین ، متّقین ، مجاهدین ، مؤمنان ، صابرین ، اولو الالباب ، صراط ، سبیل ، ثار اللّه ، وجه اللّه ، عین اللّه ، جنب اللّه ، اذن اللّه ، لسان اللّه ، ولی اللّه ، اهل بیت علیهم السلام هستند ، راه چگونگی برخورد با آنان و بهره گرفتن از فرهنگ سعادت بخششان به روی ما باز می شود به گونه ای که جز آنان را به عنوان چراغ زندگی و کشتی نجات و پیشوای واقعی انتخاب نخواهیم کرد و در مشکلات دنیا و آخرتمان و هنگام هجوم وسوسه ها و اغواگری ها و شبهات دینی ، جز به آنان که راسخون در علم اند ⁽¹⁾مراجعه

نخواهیم نمود و عقل و روح و قلب را از شراب طهور معارفشان سیراب خواهیم ساخت و از باب :

« قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : اگر خدا را دوست دارید ، پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد . . .

با همه وجود به پیروی از آنان برخواهیم خاست تا محبوب خدا شویم و خدا به سبب خشنودی اهل بیت علیهم السلام از ما خشنود شود .

شناخت اهل بیت علیهم السلام که سبب شناخت خدا و قرآن و هستی است و موجب نورانیّت قلب برای مکاشفه و شهود حقایق است و عامل تزکیه نفس و تربیت درون و آراسته شدن برون و متخلق شدن به اخلاق می باشد ، بی تردید انسان را از آتش دوزخ می رهاند و عشق ورزی به آنان جواز عبور از صراط را به دست انسان می دهد و ولایت و پذیرفتن امامتشان ایمنی از عذاب می آورد .

پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی بسیار مهم - که شیخ سلیمان قُنْدُوزی حنفی با سندی ارزشمند نقل کرده - می فرماید :

مَعرِفَةُ آلِ مُحَمَّدٍ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ، وَحُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ جَوَازٌ عَلَی الصِّراطِ ، وَالْوَلایَةُ لآلِ مُحَمَّدٍ أمانٌ مِنَ العَذَابِ ⁽¹⁾.

شناخت آل محمّد سبب رهایی از آتش و محبت و دوستی نسبت به آل محمّد جواز عبور بر صراط و ولایت آل محمّد ایمنی از عذاب است .

آری ، هنگامی که اهل بیت علیهم السلام را از زبان قرآن و سنت صحیح نبوی بشناسیم ، راه سعادت دنیا و آخرت را به روی خود باز می کنیم و طریق شقاوت و بدبختی ابدی را به روی خود می بندیم ⁽²⁾.

شیخ سلیمان قُنْدُوزی و ابراهیم بن محمّد جوینی که هر دو از علمای برجسته اهل سنت و از گروه منصفانند این روایت را از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره شناخت امیرمؤمنان علیه السلام و امامان پس از او نقل می کنند :

یَا عَلیُّ ! أنا مَدینَةُ العِلمِ وَأنتَ بَابُها ، وَلَن تُؤتیٰ المَدینَةُ إلاّ مِن قِبلِ البَابِ ، وَکذَبَ مَنْ زَعَمَ أنَّه یُحِبُّنِی وَیُبْغِضُکَ ؛ لأنَّکَ مِنّی وَأنَا مِنکَ ؛ لَحمُکَ مِن لَحمِی ، وَدَمُک مِن دَمِی ، وَرُوحُکَ مِن رُوحِی ، وَسَریرَتُکَ مِن سَریرَتِی ، وَعَلانِیتُک مِن عَلانِیَتِی ، وَأنتَ إمَامُ أُمّتِی وَخَلِیفَتی عَلَیهَا بَعدِی . سَعِدَ مَن أطاعَکَ وَشَقِیَ مَن عَصَاکَ ، وَرَبِحَ مَن تَوَلاَّک وَخَسِرَ مَن عَادَاکَ ، وَفَازَ مَن لَزِمَکَ وَهَلَکَ مَن فَارَقَکَ . مَثَلُکَ وَمَثَلُ الأئِمَّةِ مِن وُلِدِکَ بَعدِی مَثَلُ سَفینَةِ

نُوحٍ ، مَن رَکِبَهَا نَجا وَمَن تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ ؛ وَمثَلُکُم کَمَثَلِ النُّجومِ ، کُلَّما غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجمٌ إلی یَومِ القِیَامَةِ ⁽¹⁾.

یا علی ! من شهر دانشم و تو درِ آن هستی و به شهر جز از راه درش درنمی آیند ؛ آنکه گمان می کند مرا دوست دارد و دشمن توست ، در دوستی من دروغ می گوید زیرا تو از منی و من از تو ، گوشت تو از گوشت من و خون تو از خون من و روح تو از روح من و نهان تو از نهان من و آشکار تو از آشکار من است و تو پیشوای امتم هستی و خلیفه من پس از من بر آنانی . کسی که از تو پیروی کرد خوشبخت شد و آنکه از تو نافرمانی کرد بدبخت شد و آنکه ترا دوست داشت سود برد و آنکه تو را دشمن داشت زیان دید و کسی که ملازم تو شد به رستگاری رسید و هر که از تو جدا شد به هلاکت رسید . مثال تو و امامان از نسل تو پس از من مثال کشتی نوح است ، هرکه بر آن درآمد رهایی یافت و هر که از آن تخلف کرد غرق شد ، و مثل شما اهل بیت مثل ستارگان است ، هرگاه ستاره ای غایب شود ستاره ای دیگر طلوع می کند تا روز قیامت .

حضرت حق بندگان را به چنگ زدن و متمسک شدن به ریسمان الهی که لازمه آن معرفت و شناخت حبل الله است ، امر می فرماید که :

« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا . . . » ⁽²⁾.

و همگی به ریسمان خدا [ قرآن و اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام ] چنگ زنید ، و پراکنده و گروه گروه نشوید . . .

از حضرت امام باقر علیه السلام درباره مصداق حبل اللّه روایت شده است :

آلُ مُحَمَّدٍ صَلواتُ اللّهِ علیهِم ، هُم حَبلُ اللّهِ المَتینِ الّذِی أُمِرَ بِالاِعتِصَامِ بِه فَقَالَ : «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا . . . » ⁽¹⁾.

اهل بیت محمّد صلی الله علیه و آله ریسمان استوار خدا هستند که خدا چنگ زدن به آن را فرمان داده ، فرموده : و همگی به ریسمان خدا [ قرآن و اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام ] چنگ زنید ، و پراکنده و گروه گروه نشوید . . .

آری ، آن بزرگواران که دریای بی کران معرفت و علم و عمل اند و صاحب همه فضایل و کمالات اند و نظیری برای آنان در همه هستی یافت نمی شود ، به فرمان حضرت حق با دارا بودن مقام امامت ، در میان خلق درآمدند تا گروهی را از دوزخ قیامت بترسانند و دسته ای را به شرط ایمان و عمل به بهشت دنیای دیگر دل خوش کنند و جمعی را به بهشت مثالی و فرقه ای را به جنّت عقلانی و شماری را به آسمان قداست و معنویت و شایستگانی را به مقام یقین برسانند .

شناخت واقعی خدا و قیامت ، درک مفاهیم معنوی ، دسترسی به معانی حقیقی قرآن ، پی بردن به سنت نبوی ، تحصیل کمالات و فضایل ، به دست آوردن خوشبختی دنیا و آخرت ، سالم ماندن از شقاوت و بدبختی ، آراسته شدن به حسنات ، در امان ماندن از سیّئات ، رسیدن به مقام لقا و قرب حق ، لیاقت یافتن برای ورود به بهشت ، در امان قرار گرفتن از دوزخ ، قدرت یافتن برای مقابله با وسوسه ها و اغواگری های شیطان ، چشیدن لذّت عبادت و دوری از معصیت ، لمس حقیقت تقوا ، مزیّن شدن به زینت ورع

و پاکدامنی و درستی و پارسایی و صدق و صفا ، همه و همه از طریق شناخت اهل بیت علیهم السلام و پیروی از فرمان ها و احکامشان میسّر است .

آری ، اهل بیت علیهم السلام - چنان که از آیات کتاب خدا و روایات معتبره و اخبار صحیح استفاده می شود - منشأ همه برکات مادی و معنوی هستند و انسان بدون شناخت آنان و تمسّک به وجودشان و اطاعت از خواسته هایشان نه اینکه به هیچ برکتی نمی رسد بلکه از همه برکات محروم می شود .

شیخ سلیمان قُنْدُوزی حنفی و ابراهیم بن محمّد جوینی به نقل از حضرت علی علیه السلام از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت می کنند که : پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

یا علی ! آنچه به تو املا می کنم بنویس ، گفتم : ای پیامبر خدا ! بر من از فراموشی می ترسی ؟ فرمود : نه ، من از خدا خواسته ام که تو را حافظ همه حقایق قرار دهد ، ولی به خاطر شریکانت بنویس ، گفتم : ای پیامبر خدا ! شریکانم کیانند ؟ فرمود : امامان از ذریه ات که به خاطر آنان برای امت باران می بارد و دعایشان مستجاب می گردد و خدا بلا را به واسطه ایشان از امت برمی گرداند و به سبب وجودشان رحمت از آسمان نازل می شود و این اول آنان است - و اشاره به حسن فرمود - سپس گفت : این دوّمی از آنان است - و آنگاه اشاره به حسین نمود - سپس گفت : و امامان پس از حسین ⁽¹⁾.

مصداق و معنای اهل بیت اهل بیت علیهم السلام

گروهی از عالمانی که دست پروردگان حکومت های جائر و سلاطین ظالم و پادشاهان ستمکار بودند و از موقعیّت علمی و اجتماعی خویش

برای توجیه مشروعیّت حکومت آن بیدادگران سوء استفاده می کردند تا به نان و نوایی برسند و به درهم و دیناری چند از کیسه شیاطین دست یابند ، همراه با عنادی خاص و تعصّبی برخاسته از حسد و برای دل خوشی سلطه جویان و ایجاد انحراف و کژی در مسیر مسلمانان ، حقایق دینی و کلمات معنوی را تحریف کردند و برای آن حقایق ، معانی و ترجمه هایی ذکر کردند که هیچ گونه سند قرآنی و روایی نداشته بلکه در قرآن و روایات در مورد آن حقایق ، معانی و مصادیقی ذکر شده که خلاف گفتار و نوشتار آنان است .

از جمله آن حقایق و کلمات ، کلمه « اهل بیت » است که در آیه شریفه تطهیر مورد خطاب حضرت حق قرار گرفته است .

اهل بیت در آیه تطهیر

در آیه شریفه تطهیر می خوانیم :

« . . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽¹⁾.

. . . جز این نیست که خدا می خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام اند ] برطرف نماید ، و شما را چنان که شایسته است [ از همه گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

این جاهلان و متعصبان کوردل برای انحراف افکار و عقاید مسلمانان بدون توجه به قواعد ادبی ، تفسیری بی پایه و اساس برای آن ذکر کرده اند ،

چرا که ضمایر در این آیه شریفه به صورت مذکّر ذکر شده ، ولی آنان اهل بیت را به زنان و همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معنا کرده و مصداق اهل بیت را فقط همسران آن حضرت گرفته اند !

زید بن علی بن الحسین فرموده : گروهی از نادانان که گمان کرده اند خدا از این آیه همسران پیامبر را اراده کرده است ؛ بی تردید دروغ گفته اند و مرتکب گناه سنگینی شده اند . به خدا سوگند اگر خدا از این آیه همسران پیامبر را اراده داشت بی تردید ترکیب ادبی آیه را به این صورت ذکر می کرد : « إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ، چنانچه در آیات قبل و بعد از این آیه که خطاب به همسران پیامبر است همه ضمایر آیه مؤنث است ، مانند : « منکن ، اذکرن ، بیوتکن ، تبرجن ، لستن ، قرن ، أقمن ، أتین ، أطعن » ⁽¹⁾.

روایت زیر هم که در یکی از مهم ترین کتاب های حدیث اهل سنت یعنی صحیح مسلم نقل شده پاسخ علما و دانشمندان بی تقوایی است که به خاطر حاکمان بنی امیه و بنی عباس به تحریف معنای آیه تطهیر دست زدند و را بر خلا اهل بیت ف قرآن و روایات زیادی که در کتاب های حدیث اهل سنت آمده به معنای همسران پیامبر گرفته اند !!

یَزیدُ بنُ حَیّان ، عَن زَیدِ بن أرقَم ( بَعدَ ذِکرِ حَدیثِ الثَّقَلَینِ : إنّی تَارِکٌ فِیکُم الثَّقَلَینِ کِتَابَ اللّهِ . . . وَأهلَ بَیتِی ) فَقُلنَا : مَن أهلُ بَیتِه ؟ نِسَاؤُءه ؟ قَالَ : لا وَأیمُ اللّه ، إنّ المَرأَةَ تَکونُ مَعَ الرَّجُلِ العَصْرَ مِنَ الدَّهرِ ثُم یُطَلِّقُها فَتَرجِعُ الیَ أبیِها وَقومِها . أهلُ بَیتِه أصلُه وَعُصْبَتُهُ الذینَ حُرِّمُوا الصَّدَقَةَ بَعدَه ⁽²⁾.

یزید بن حیان از زید بن ارقم روایت می کند که : هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث ثقلین

( انی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه . . . ) را بیان فرمودند ما پرسیدیم : اهل بیت پیامبر کیانند ، آیا زنان او هستند ؟ فرمود : نه ، سوگند به خدا ، چه بسا زن بخشی از زندگی خویش را با همسر خود بسر می برد سپس مرد او را طلاق می دهد ، آنگاه به پدر و طائفه اش بازمی گردد ، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله اصل و ریشه او هستند که بعد از پیامبر صدقه بر آنان حرام شده است .

آنان با اینکه می دانستند خود همسران پیامبر از جمله عایشه ⁽¹⁾و گروهی از اصحاب و دانشمندان خودشان معنا و مصداق اهل بیت را حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین

اهل بیت علیهم السلام و امامان معصوم از نسل امام حسین علیه السلام به شمار آورده اند ولی تاریکی باطن و عنادشان با شیعه ، آنان را منحرف و مجبور ساخت تا در جهت بندگی هوای نفس و پرستش حاکمان اموی و عباسی به تحریف حقایق برخیزند !

معنای اهل بیت در روایات

اشاره

راویان متعددی در روایات زیادی از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مصداق اهل بیت را امام علی و حضرت فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین و امامان معصوم از نسل حضرت امام حسین

اهل بیت علیهم السلام ذکر کرده اند این راویان عبارتند از :

ام سلمه ، عایشه ، ابوسعید خدری ، ابوبرزه اسلمی ، ابوالحمراء هلال بن حارث ، ابولیلی انصاری ، انس بن مالک ، براء بن عازب ، ثوبان بن بجدد ، جابر بن عبداللّه انصاری ، زید بن ارقم ، زینب دختر ابوسلمه مخزومی ،

سعد بن ابی وقاص ، صبیح ، عبداللّه بن عباس ، عمر بن ابی سلمه ، عمر بن خطاب ، واثلة بن اسقع .

کتاب های معتبر اهل سنت مصداق واقعی اهل بیت را از این راویان روایت کرده اند و شیعه با استناد به قرآن و روایت این راویان و کتب با ارزش خود با همه وجود ، دل به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام بسته و آنان را پیشوا و رهبر و جانشینان به حق پیامبر می داند و اطاعت از آنان را واجب و اقتدا به ایشان را سبب سعادت دنیا و آخرت و نجات ابدی می شمارد .

شایسته است برای تیمّن و تبرک و اطمینان قلب عاشقان و محبان اهل بیت علیهم السلام به نقل چند روایت اکتفا شود ؛ چرا که تفصیل در این باب در این مختصر نمی گنجد .

روایت اول :

العَّوامُ بنِ حُوشَب عَن التَمیِمِی قَالَ : دَخلتُ عَلی عَائِشَةَ فَحَدَّثَتنَا : إنَّها رَأَت رَسُولَ اللّهِ دَعا عَلیاً وَفَاطِمَةَ وَالحَسَنَ وَالحُسَیَنَ فَقَالَ : أللَّهُمَّ ، هَؤُلاءِ أهلُ بَیتِی فَأذْهِب عَنْهُمُ الرّجسَ وَطَهِّرهُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾.

عوام بن حوشب از تمیمی روایت می کند که تمیمی گفت : بر عایشه وارد شدم و او به ما گفت : رسول خدا را دیده که علی ، فاطمه ، حسن و حسین را طلبیده ، فرموده است : خدایا ! اینان اهل بیت من هستند ، پس هرگونه پلیدی را از آنان دور کن و ایشان را به پاکی کامل و همه جانبه برسان .

روایت دوم :

جمیع بن عمیر می گوید : با مادرم به حضور عایشه رفتیم ؛ مادرم از او پرسیده ، گفت : به من بگو : عشق و علاقه پیامبر به علی چگونه بود ؟ عایشه به او گفت : او در میان مردان ، محبوب ترین شخص نزد پیامبر بود ، من خود دیدم که او را به همراه فاطمه ، حسن و حسین زیر جامه خود گرفت و سپس گفت : خدایا ! اینان اهل بیت من هستند ، خدایا ! هر گونه پلیدی را از آنان دور کن و ایشان را به پاکی کامل و همه جانبه برسان . من نیز پیش رفتم تا سرم را زیر جامه کنم اما پیامبر مرا عقب راند ! گفتم : آیا من از اهل بیت تو نیستم ؟ پاسخ داد : تو بر خیر هستی ، تو بر خیر هستی ⁽¹⁾.

روایت سوم :

عیسیَ بنُ عَبدِاللّهِ بنِ مَالِک ، عَن عُمَرِ بنِ الخَطّاب : سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : أیُّهَا النّاس ، إنّی فَرَطٌ لَکُمْ وَإنّکُمْ وَارِدُونَ عَلَیَّ الْحَوض ، حَوضاً أعْرَضَ مِمّا بینَ صَنعَاءَ وَبُصرَی ، فیهِ قَدْحَانُ عَدَدَ النّجومِ مِن فِضَّةٍ ، وَإنّی سائِلُکُم حِین تَرِدُونَ عَلَیَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ ، فَانْظُروا کَیْفَ تَخْلِفُونی فِیْهِما ، الْسَبَبِ الأَکْبَرِ کِتابِ اللّه طَرَفُهُ بِیَدِ اللّهِ وَطَرَفُهُ بِأیدیکُمْ ، فاسْتَمْسِکُوا بِهِ وَلا تَبَدَّلُوا ، وعِتْرَتی أهلَ بَیْتی فَإنَّهُ قَدْ نَبَّأنی اللَّطیْفُ الخَبیرُ أنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلیَّ الحَوْضَ . فَقُلْتُ : یا رَسُولَ اللّهِ ، مَنْ عِتْرَتُکْ ؟ قالَ : أهلُ بَیتی مِنْ وُلْدِ عَلیٍّ وَفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَیْنِ وَتِسْعَةٍ مِنْ صُلْبِ الحُسَینِ ، أئمَّةٍ أبْرارٍ هُمْ عِتْرَتی مِنْ لَحْمی وَدَمی ⁽²⁾.

عیسی بن عبداللّه بن مالک از عمر بن خطاب روایت می کند که از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : ای مردم ! من جلودار شما هستم و شما کنار حوض بر من وارد خواهید شد ، حوضی که گستردگی اش از صنعا تا بُصری است و به عدد ستارگان ، جام زرین در آن است ؛ هنگامی که بر من وارد می شوید من درباره ثقلین از شما سؤال خواهم کرد پس با تأمل و دقت بنگرید که در این دو چگونه جانشینم خواهید بود ، ریسمان بزرگ تر کتاب خداست که یک سویش به دست خدا و سوی دیگرش به دست شماست ، پس به آن چنگ زنید و دگرگون نگردید [ و ریسمان کوچکتر ] عترتم اهل بیتم . هر آینه و خدای لطیف آگاه به من خبر داده که این دو هرگز از هم جدا نشوند تا کنار حوض بر من وارد شوند .

عمر بن خطاب می گوید : به پیامبر گفتم : یا رسول اللّه ! عترت تو چه کسانی هستند ؟ فرمود : اهل بیتم از فرزندان علی و فاطمه و حسن و حسین نُه تن از صلب حسین که امامانی نیکوکارند و اینان عترت من از گوشت و خون من هستند .

روایت چهارم :

مُوسی بنُ عَبدِ ربه : سَمِعتُ الْحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ یَقُولُ فِی مَسجِدِ النَّبِیِّ - وَذلِکَ فِی حَیٰاةِ أبیهِ عَلیّ علیه السلام : - سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ یَقولُ : ألا إنَّ أهلَ بَیتِی أمانٌ لَکُمْ فَأَحِبُّوهُم لِحُبّی ، وَتَمَسَّکُوا بِهِم لَنْ تَضِلّوا . قیل : فَمَن أهْلُ بَیتِکَ یَا نَبِیَّ اللّهِ ؟ قَالَ : عَلِیٌّ وَسِبْطَایَ وَتِسعَةٌ مِن وُلدِ الْحُسَینِ ، أئِمَةٌ امَنَاءُ مَعصُومُونَ ، ألا إنَّهُم أهلُ بَیتِی وَعِترَتِی مِنْ لَحمِی وَدَمِی ⁽¹⁾.

موسی بن عبد ربه می گوید : از حسین بن علی در مسجد پیامبر در روزگار حیات پدرش علی علیه السلام شنیدم می فرمود : از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می گفت : آگاه باشید که اهل بیتم سبب امان و زنهار شما هستند ، پس آنان را به خاطر محبت من دوست بدارید و به ایشان تمسّک جویید تا هرگز گمراه نگردید . گفته شد : اهل بیت تو چه کسانی هستند ای پیامبر خدا ؟ فرمود : علی و دو نوه من و نُه نفر از فرزندان حسین که امامانی امین و معصوم اند ؛ آگاه باشید که آنان اهل بیت و عترت من از گوشت و خون من هستند .

تا اینجا روشن شد که شیعه دوازده امامی با استناد به قرآن و سنت به اهل بیت علیهم السلام تمسّک جسته و پیروی از آنان را واجب دانسته و ولایت و امامتشان را پذیرفته و اسلام حقیقی را از آنان گرفته و با دلیل استوار و حجّت آشکار و برهان پایدار اعلام می دارد که : اهل بیت بر اساس روایات زیادی که در کتاب های فریقین نقل شده معنا و مصداقی جز حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و حضرت فاطمه زهرا و حضرت امام حسن مجتبی و حضرت ابا عبداللّه الحسین و نُه امام معصوم پاک از نسل سیدالشهداء

اهل بیت علیهم السلام ندارد ⁽¹⁾و از تحریف گران و وسوسه اندازان و عُمّال سرسپرده حاکمان اموی و عباسی - که در لباس علم و دانش توجیه گر مشروعیت حکومت و مدرسه آنان بودند و به خواست آنان حقایق دینی را تغییر می دادند - تا قیامت بیزار است و هرگز و به هیچ قیمتی دست از ولایت

اهل بیت علیهم السلام و اقتدا به آنان و محبت و عشق به ایشان و گریه و عزاداری بر مصیبتشان برنمی دارد .

لزوم شناخت اهل بیت علیهم السلام در روایات

در علم منطق در بحث معرِّف ، همه اهل منطق به اتفاق آراء می گویند :

معرِّف که اقدام به شناساندن حقیقتی می کند باید اجلیٰ از معرَّف باشد تا بتواند حقیقت را آن گونه که هست بنمایاند .

پس از اثبات امامت اهل بیت علیهم السلام و اینکه آنان وارث علم پیامبران هستند و خداوند به آنان الهام می کند ، باید گفت : در این جهان هستی پس از خدای سبحان چه معرّفی برای شناساندن اهل بیت علیهم السلام ، اجلیٰ از خود اهل بیت علیهم السلام وجود دارد ؟ ما برای شناخت شخصیت وجودی و معرفتی اهل بیت علیهم السلام چاره ای جز مراجعه به خود اهل بیت علیهم السلام نداریم ، زیرا هیچ کس به آنان آگاهی جامع و کامل ندارد و آنچه دیگران درباره آنان بگویند تعریفی ناقص یا به قول اهل منطق جامع افراد و مانع اغیار نیست یعنی نمی تواند اهل بیت علیهم السلام را آن گونه که هستند به ما بشناساند .

با توجه به مطالب قبل مشخص شد که شناخت اهل بیت علیهم السلام و معرفت به حقیقت و شخصیت آنان امری لازم و سبب رستگاری و موجب قرب به خداوند سبحان و دریافت اسلام صحیح و واقعی و در حقیقت شناخت صراط مستقیم الهی است . به خاطر عظمت و حساسیت مطلب و تأکید بر آن و دقت توجه هر چه بیشتر ، به چند روایت دیگر اشاره می شود .

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

أَسْعَدُ النّاسِ مَنْ عَرَفَ فَضْلَنَا ، وَتَقرّبَ إلی اللّهِ بِنَا ، وَأخلَصَ حُبَّنا ، وَعَمِل بِما إلیهِ نَدَبْنا ، وَانتَهی عَمّا عَنهُ نَهینَا ، فَذَاکَ مِنّا وَهُوَ فِی دَارِ المُقَامَةِ

مَعَنَا ⁽¹⁾.

خوشبخت ترین مردم کسی است که مزیت و برتری ما را [ بر دیگر مخلوقات ] شناخت و به وسیله ما به خدا تقرب جست و محبت ما را خالص نمود و به اموری که ما بر آن می خوانیم عمل کرد و از آنچه که ما باز می داریم دست برداشت . چنین کسی از ماست و در بهشت ابدی با ما خواهد بود .

زرعه می گوید : به حضرت امام صادق علیه السلام گفتم :

أیُّ الأعمالِ هُوَ أفضَلُ بَعدَ الْمَعرِفَةِ ؟ قَالَ : مَا مِن شَیءٍ بَعدَ الْمَعْرِفَةِ یَعدِلُ هَذِه الصَلاةَ ، وَلا بَعدَ الْمَعْرِفَةِ وَالصَّلاةِ شَیءٌ یَعدِلُ الزَکاةَ ، وَلا بَعدَ ذَلِکَ شیءٌ یَعدِلُ الصَّوْمَ ، وَلا بَعدَ ذلکَ شَیءٌ یَعدِلُ الْحَجَّ ؛ وَفَاتِحَةُ ذَلِکُ کُلِّه مَعرِفَتُنَا وَخَاتِمَتُهُ مَعْرِفَتُنا ⁽²⁾.

پس از شناخت و معرفت خدا کدام عمل برتر است ؟ حضرت فرمود :

پس از شناخت ، هیچ چیز برابر این نماز نیست و پس از شناخت نماز هیچ چیز با زکات برابر نیست و پس از اینها چیزی با روزه برابر نیست و پس از اینها چیزی با حج مساوی نیست و آغاز و پایان همه آنها شناخت ماست .

آری ، کیفیت نماز و زکات و روزه و حج و راه صحیح انجام دادن این عبادات را باید از اهل بیت علیهم السلام که قرآن در خانه آنان نازل شده و وارثان دانش پیامبرند آموخت ؛ این آموختن جز با شناخت آنان و فرهنگ و فرمان ها

و احکامشان میسّر نخواهد شد .

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده :

مَن مَنّ اللّهُ عَلَیهِ بِمَعرِفَةِ أهلِ بَیتِی وَوَلایَتِهِم ، فَقَد جَمَعَ اللّهُ لَهُ الْخَیر کُلَّهُ ⁽¹⁾.

کسی که خدا به شناخت اهل بیت من و ولایتشان بر او منت نهاده بی تردید همه خیر را برای او گرد آورده است .

ابوبصیر از حضرت امام صادق علیه السلام در تأویل آیه شریفه :

« . . . وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً . . . » ⁽²⁾.

. . . و آنکه به او حکمت داده شود ،بی تردید او را خیر فراوانی داده اند . . .

روایت می کند که آن حضرت فرمود :

طَاعَةُ اللّهِ وَمَعرِفَةُ الإمَامِ ⁽³⁾.

[ کسی که حکمت به او داده اند ، بی تردید خیر کثیر به او عنایت شده و خیر کثیر ] طاعت خدا و شناخت امام است .

اهل بیت : برترین ها و بهترین ها

اشاره

در میان موجودات هستی ، چه موجوداتی که از نظر آفرینش ، مادّی محض می باشند و چه موجوداتی که سراپای وجودشان معنوی است و چه موجوداتی که ترکیبی از مادّیت و معنویّت هستند ؛ برترین ها و بهترین هایی وجود دارند .

سبب و علت برتر و بهتر بودن هر یک از این سه نوع ، یا انتخاب و گزینش حضرت حق است یا توجه معنوی او یا سعه وجودی موجود یا ایمان کامل و یقین جامع و عمل شایسته او و یا سبب و علّت دیگری که بر ما پوشیده و پنهان است .

به خاطر توضیح مطلب ، از میان برترین و بهترین های هر یک از این سه نوع ، به نمونه هایی اشاره می شود :

بهترین مکان ها

اشاره

در قرآن مجید و روایات از مکان ها و قطعه زمین هایی نام برده شده که در پیشگاه خدا از ارزش و موقعیّت ویژه ای برخوردارند که آنها را از دیگر مکان ها ممتاز و برتر نموده و برای انسان بر اساس رحمت و لطف حق به خاطر قرار گرفتن در آن مکان ها و انجام یک سلسله عبادات و آداب ، پاداش های عظیم و ثواب های بزرگ مقرّر شده و شکستن حرمت آن مکان ها نیز بر همگان ممنوع و حرام گشته است .

کعبه و زمین آن

قطعه زمینی که کعبه مکرّمه روی آن قرار دارد از جانب خدای مهربان انتخاب شده و این انتخاب به آن مکان شرافت و برتری داده و آن را از میان همه مکان ها برجسته و ممتاز کرده است .

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده :

إنَ اللّهَ اخْتَارَ مِن کُلِ شیءٍ شَیئاً ، وَاخْتَارَ مِن الأرضِ مَوضِعَ الکَعْبَةِ ⁽¹⁾.

خدا از هر چیزی چیزی را برگزید و از همه روی زمین جای کعبه را انتخاب کرد .

کعبه ، اول خانه ای است که به فرمان حق بر روی قطعه زمینی انتخاب شده ساخته شد .

«إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ * فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً . . . » ⁽²⁾.

یقیناً نخستین خانه ای که برای [ نیایش و عبادت ] مردم نهاده شد ، همان است که در مکه است ، که پر برکت و وسیله هدایت برای جهانیان است . * در آن نشانه هایی روشن [ از ربوبیّت ، لطف ، رحمت خدا و از جمله ] مقام ابراهیم است ؛ و هر که وارد آن شود در امان است . . .

حضرت امام صادق علیه السلام فرمود :

مَن أَتَی الکَعبةَ فَعَرَفَ مِن حَقِّهَا وَحُرمْتِهَا ، لَمْ یَخْرُجْ مِن مَکَّةَ الّا وَقَدْ غَفَرَ

اللّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَکَفَاهُ اللّهُ مَا یُهِمُّهُ مِنْ أَمرِ دُنْیَاهُ وَآخِرَتِهِ ⁽¹⁾.

کسی که به سوی کعبه آید و بخشی از حق و حرمتش را بشناسد از مکه بیرون نمی رود جز اینکه خدا گناهانش را می آمرزد ، و آنچه از کار دنیا و آخرت او را نگران کرده ، کفایت می کند .

بهترین زمان ها

اشاره

قرآن مجید ، مردم را به زمان هایی چون شب قدر ⁽²⁾، ده شب اول ذی الحجة ⁽³⁾و ایام اللّه ⁽⁴⁾توجه می دهد تا با بهره گیری از این فرصت های بی نظیر ، خود را شایسته پاداش های عظیم حق کنند .

شب قدر

تفسیر با ارزش الصافی از ابن عباس روایت می کند که : برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله درباره مردی از بنی اسرائیل نقل کردند که هزار ماه بر دوش خود به خاطر جهاد در راه خدا اسلحه حمل کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله از شنیدن آن به شدّت شگفت زده شد و آرزو کرد که ای کاش چنین کار پرثوابی در امّتش انجام گیرد ! پس دست به دعا برداشته ، گفت : پروردگارا ! امت من را از نظر عمر کوتاه ترین عمر و از نظر عمل در حداقلّ عمل قرار داده ای .

خدای مهربان شب قدر را به او عطا کرد و اعلام فرمود : شب قدر ، در عین کوتاهی زمانش و فرصت اندکش برای عمل ، از هزار ماهی که آن مرد مؤمن بنی اسرائیلی سلاح برای جهاد در راه خدا حمل می کرد برای تو و امت تو بعد از تو در هر رمضانی تا روز قیامت بهتر است ⁽¹⁾.

بهره و پاداش دعا و استغفار و قرائت قرآن و مباحثه علمی و نمازهای مستحب و احیاء و زیارت حضرت امام حسین علیه السلام در شب قدر ، از انجام آن در هزار ماه پی در پی برتر و بهتر است .

ده شب اول ذوالحجة

ده شب اول ذو الحجة چنان که در قرآن مجید آمده از ایام معلومات است ⁽²⁾و از بهترین ایامی است که عمره تمتع و حج در آن انجام می گیرد

و روز نهمش روز عرفه و شب دهمش شب بیتوته واجب در مشعر و روز دهمش روز عید قربان است .

زمانی که ماه ذو الحجة می رسید ، صالحان و شایستگان امّت اهتمام فوق العاده ای نسبت به عبادت و بندگی خدا در آن داشتند . این ایام در نهایت برتری و فضیلت و برکت است ؛ از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که :

عمل خیر و عبادت در هیچ ایامی نزد حق محبوب تر از این ایام نیست ⁽¹⁾!

ایام اللّه

ایام اللّه ، روزگار جلوه رحمت واسعه حق بر امت های مؤمن یا خشم و غضب پروردگار بر جمعیت های فاسق است .

توجه به ایام اللّه - برای عبرت گرفتن از حوادثی که در آنها اتفاق افتاده - کاری بسیار پسندیده و واقعیتی است که خدای مهربان جهت رشد و بیداری امت ها در قرآن مجید به آن فرمان داده است :

« وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

و همانا موسی را با نشانه های خود فرستادیم [ و به او وحی کردیم ] که

قوم خود را از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون آور و روزهای خدا را [ که روزهای رحمت ، عذاب ، پیروزی و شکست است ] به آنان یادآوری کن . . .

و افزون بر آنچه گذشت ، زمان قطع رابطه با گناهان و روی آوردن به عبادات و کارهای پسندیده و توبه و انابه به پیشگاه حضرت حق ، در روایات و معارف الهی از برترین و بهترین زمان ها شناخته شده است .

بهترین انسان ها

اشاره

ملاک فضیلت و ارزش انسان نسبت به دیگر انسان ها ، ایمان و دانش و تقواست .

مردم مؤمن از همه انسان ها با ارزش ترند و عالمان و دانشمندان اهل عمل به درجاتی از گروه مؤمنان برتر و بالاترند و اهل تقوا که تقوای آنان در نقطه اوج است از همه با فضیلت تر و باارزش ترند .

قرآن مجید و روایات در این سه زمینه اشارات لطیف و عبارات دقیقی دارند :

اهل ایمان

« . . . یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ » ⁽¹⁾.

. . . خدا مؤمنان از شما را به درجه ای و دانشمندانتان را به درجاتی [عظیم و باارزش] بلندگرداند، و خدا به آنچه انجام می دهید، آگاه است.

ارزش مؤمن تا جایی است که آیات قرآن و روایات ، محبت به مؤمن را محبت به خدا و رسول و کمک به مؤمن را کمک به خدا و رسول و خوشحال کردن مؤمن را خوشحال نمودن خدا و رسول و آزار مؤمن را به هر شکلی آزار به خدا و رسول می دانند !

حضرت امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند :

مَنْ سَرَّ مُؤمِناً فَقَدْ سَرَّنِی وَمَنْ سَرَّنِی فَقَدْ سَرَّ اللّهَ ⁽¹⁾.

کسی که مؤمن را خوشحال کند ، بی تردید مرا خوشحال کرده و کسی که مرا خوشحال کند به یقین خدا را خوشحال کرده است .

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :

مَا عُبِدَ اللّهُ بِشَیءٍ أَحَبَّ إلَی اللّهِ مِن إدخالِ السُّرورِ عَلَی المؤمِنِ ⁽²⁾.

خدا به کاری که نزد او محبوب تر از وارد کردن خوشحالی و سرور بر مؤمن باشد عبادت نشده است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

لَقَضَاءُ حَاجَةِ امْرِئٍ مُؤمِنٍ ، أَحَبُّ إلَی اللّهِ مِن عِشرِین حَجَّةً ، کُلُّ حَجَّةٍ یُنفِقُ فِیهَا صَاحِبُها مِائةَ ألفٍ ⁽³⁾.

هر آینه برآوردن حاجت مؤمن نزد خدا از بیست حج که زائرش در هر حج آن صد هزار دینار انفاق کند بهتر است .

و نیز آن حضرت فرمود :

أنْ أُشْبِعَ رَجُلاً مِن إخوانِی ، أَحبُّ إلَیَّ مِن أَنْ أدْخُلَ سُوقَکُم هٰذَا فَأَبْتَاعَ منها رَأْساً فَأُعْتِقُهُ ⁽¹⁾.

بی تردید اگر مردی از برادران مؤمنم را با غذایی سیر کنم ، نزد من از اینکه وارد این بازار شما شوم و برده ای را بخرم و در راه خدا آزاد کنم ؛ محبوب تر است .

اهل علم

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره برتری عالِم می فرماید :

فَضلُ العَالِمِ عَلَی سَائِرِ الناسِ کَفَضلِی عَلی أدنَاهُم ⁽²⁾.

برتری دانشمند بر دیگر مردمان چون برتری من بر پایین دستترین و حقیرترین آنان است .

و نیز آن حضرت فرمود :

فَضلُ العَالِمِ عَلَی العَابِدِ کَفَضلِ القَمَرِ لَیْلَةَ البَدْرِ عَلَی سَائِرِ الْکَواکِبِ ⁽³⁾.

برتری دانشمند بر عبادت کننده [ بی دانش ] مانند برتری ماه شب چهارده بر دیگر ستارگان است .

و نیز آن حضرت فرمود :

ثَلاثَةٌ یَشْفَعُونَ إلی اللّه عَزَّوَجَلَّ فَیُشَفَّعُونَ : الأنبِیاءُ ثُم العُلَماءُ ، ثُم

الشُّهَداء ⁽¹⁾.

سه طایفه در قیامت شفاعت می کنند که شفاعت آنان پذیرفته می شود :

پیامبران ، سپس دانشمندان ، آنگاه شهیدان .

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :

عَالِمٌ یَنتَفِعُ بِعِلمِه ، أفضَلُ مِن سَبْعِینَ ألفَ عَابِدٍ ⁽²⁾.

دانشمندی که از دانشش سود برد از هفتاد هزار عبادت کننده [بی دانش] برتر است.

اهل تقوا

قرآن درباره اهل تقوا می فرماید :

« . . . إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ . . . » ⁽³⁾.

. . . بی تردید گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست . یقیناً خدا دانا و آگاه است . . .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید خدا در قیامت به مردم خطاب می کند :

أَمَرتُکُم فَضَیَّعتُم مَا عَهدتُ إلَیکُم فِیهِ ، وَرَفَعتُم أنسَابَکُم فَالیَومَ أرْفَعُ نَسبِی وَأَضَعُ أنسَابَکُم ، أیْنَ المُتَّقُونَ ؟ إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللّهِ أتقَاکُمْ ⁽⁴⁾.

شما را [ به عبادت و بندگی و دوری از طاغوت ] فرمان دادم ، ولی شما این حقیقت را که نسبت به آن با شما پیمان داشتم ضایع و تباه کردید و نسب های خود را [ که دردی از دنیا و آخرت شما دوا نمی کرد ] بالا بردید ؛ من امروز نسبی که بندگانم را با من پیوند می دهد رفعت می دهم و نسب و پیوند شما را [ با نیاکانتان ] فرو می نهم [ و از ارزش و اعتبار می اندازم ] ، اهل تقوا کجایند ؟ هر آینه گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شمایند .

اهل بیت علیهم السلام بهترین آفریده ها

از آنجا که ملاک ارزش انسان در میزان حق و ترازوی عدل ، ایمان و معرفت و تقواست و بر اساس آیات و روایات ، ایمان و معرفت و تقوای اهل بیت علیهم السلام از همه آفریده های صاحب عقل و دارندگان زمینه تکلیف - هم چون فرشتگان و جن و انس - بیشتر و استوارتر و گسترده است و ایمانشان در بلندترین نقطه اوج و معرفت ، و دانششان - نسبت به گذشته و آینده و در مورد حقایق امور و ظاهر و باطن هستی - فراگیر و پرهیزکاری و تقوایشان در عالی ترین مرحله است ، به همین خاطر از همه موجودات و آفریده ها برتر و بهترند و قبول ولایت و امامتشان تا قیامت بر همگان لازم و واجب و هیچ کس - هرچه باشد و هرکه باشد - بدون اقتدا به آنان و اطاعت از آن بزرگواران به جایی نمی رسد و کور دل ⁽¹⁾و کالانعام ⁽²⁾

و میت ⁽¹⁾باقی خواهد ماند گرچه به صورت ظاهر زنده باشد و ادعای بینایی و علم و معرفت کند و خود را انسان بداند .

به حکم عقل ، اطاعت جاهل از عالم ، نادان از دانا ، غیر متخصص از متخصص ، گمراه از هادی و آنکه بافت وجودی اش مأموم بودن است از امام به حق ، واجب و لازم است و هیچ عقل سالمی امتناع از این حقیقت را ندارد و نخواهد داشت .

بی تردید اگر انسان در هر شرایطی که باشد و در هر کجا که زندگی کند ، با دست یافتن به معرفت اهل بیت علیهم السلام که امامان به حق و منصوبان از جانب خدای مهربانند ، مأموم آنان نشود و آیین و دینش را از آنان نگیرد و در راهشان که صراط مستقیم حق است قدم ننهد و از فرهنگ ثمر بخششان که تفسیر آیات کتاب خداست پیروی نکند و فرمان های استوارشان را اطاعت ننماید ، گرچه همه عمرش در مدار جهاد و کوشش قرار گیرد و چون چشمه فصل بهار از وجودش عمل خیر بجوشد ، به فرموده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به نتیجه و منفعت کوشش خود نخواهد رسید ⁽²⁾و تا رسیدن به هلاکت ابدی و شقاوت همیشگی ، در ضلالت و گمراهی خواهد ماند !

آری ، انسانی تا ابد از گمراهی مصون است و از کوشش و جهادش بهره

خواهد برد و عمرش ضایع نخواهد شد و در پیشگاه حق عملش مقبول و لغزشش مغفور و تلاش و کوشش او مشکور است که به قرآن مجید و اهل بیت علیهم السلام تمسّک جوید . این معنا را جوامع حدیثی عامه و خاصه از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت کرده اند :

إنّی تارِکٌ فیکُم مَا إن تَمَسَّکتُم بِهِ لَن تَضِلُّوا بَعدِی : أَحَدُهما أعظَم مِنَ الآخر : کِتَابُ اللّهِ حَبلٌ مَمْدودٌ مِن السَّماءِ إلَی الأرضِ ، وَعِترَتِی أهلُ بَیتِی ، وَلَن یَفتَرَّقَا حَتَّی یَرِدا عَلیَّ الحَوضَ فَانظُرُوا کَیفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا ⁽¹⁾.

من چیزی را در میان شما به یادگار گذاشته ام که چون به آن چنگ زنید هرگز پس از من گمراه نشوید ، یکی از آن دو از دیگری بزرگ تر است : کتاب خدا که ریسمانی کشیده شده از جانب خدا به سوی زمین است و عترتم اهل بیتم و این دو هرگز از هم جدا نگردند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند ؛ پس با تأمل و دقت بنگرید که در نبودن من حق مرا درباره این دو گوهر گرانبها چگونه ادا می کنید ؟

حقیقت وجودی اهل بیت :

اشاره

با توجه به آیات و روایات و مطالبی که در فصل قبل مشخص شد و با تکیه بر آیه مباهله ⁽¹⁾که از شخص امیرالمؤمنین علیه السلام تعبیر به نفس شده می توان اثبات کرد که وجود علوی که ریشه وجود یازده امام معصوم است ، حقیقت نوری اش با نور محمّدی یکی است و تفاوت آن دو فقط در جنبه جسمی و مادی است .

امام صادق علیه السلام در روایتی مهم می فرماید :

إنَّ اللّهَ کَانَ إذ لا کَانَ ، فَخَلقَ الکَانَ وَالمَکَانَ وَخَلَقَ نُورَ الأنوَارِ الَّذِی نُوِّرَتْ

مِنهُ الأَنوَارُ ، وَأجْرَی فِیهِ نُورَهُ الَّذِی نُوِّرَتْ مِنهُ الأنوارُ ، وهو النُّورُ الَّذِی خَلَقَ مِنْهُ مُحَمَّداً وعَلِیّاً . . ⁽¹⁾.

خدا بود وقتی که « کان » نبود پس کان و مکان را آفرید و نور الانواری که انوار از آن نورانی شدند خلق کرد و در آن نورش را که همه انوار از آن نورانی شدند جاری ساخت و آن نوری است که محمّد و علی را از آن پدید آورد .

و در روایت دیگری فرمود :

یا علی ! من و تو از یک نور آفریده شده ایم سپس آن نور در پشت آدم قرار گرفت تا در پشت عبدالمطلب دو بخش شد : بخشی در پشت عبداللّه قرار گرفت و بخشی هم در پشت ابوطالب ⁽²⁾.

به این خاطر هیچ نور و روحی با پیامبر صلی الله علیه و آله مأنوس تر از نور و روح علوی نبود و حضرت حق ، شب معراج به سبب این انس با صدای وجود مبارک امیرمؤمنان علیه السلام با حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله سخن گفت و به همین جهت بین محمّد و علی عقد اخوت و برادری بست تا این اخوت و برادری و یگانگی در عالم خلق و جهان طبیعت نیز بروز و ظهور پیدا کند و به این علت به او می فرمود :

إنّکَ تَسمَعُ مَا أسمَعُ وَتَرَی مَا أَرَی ⁽¹⁾.

آنچه را من می شنوم تو نیز می شنوی و آنچه را من می بینم تو هم می بینی .

ولایت ، باطن و سرّ رسالت است

بر اساس روایات و دلایل متین و استوار ، علی سرّ و باطن محمّد است و محمّد فیض الهی است و این خواست خداست که ولایت را باطن و سرّ رسالت قرار داد تا هرجا محمّد ظهور می کند این باطن و سر با او باشد ؛ پس بی ولایت امیرمؤمنان ، رسالت ناقص است .

« یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ » ⁽²⁾.

ای پیامبر ! آنچه از سوی پروردگارت [ درباره ولایت و رهبری علی بن أبی طالب امیرالمؤمنین علیه السلام ] بر تو نازل شده ابلاغ کن ؛ و اگر انجام ندهی پیام خدا را نرسانده ای . و خدا تو را از [ آسیب و گزند ] مردم نگه می دارد ؛ قطعاً خدا گروه کافران را هدایت نمی کند .

وجود مقدس اسداللّه الغالب علی بن أبی طالب علیه السلام در مرحله و مرتبه ولایتش به اذن حق متصرف در ملکوت و مالک باطن وجودات و جلوه گاه همه مدارج غیب و شهود است و هیچ تصرفی در هستی بدون توجه نوری حضرتش صورت نمی گیرد پس بدون حبّ علی و قبول ولایت او نمی توان

به حبّ رسول و حبّ خداوند متعال رسید چون ولی اللّه باب اللّه است و نور محمّدی و علوی آغاز و انجام هستی است .

بِکُمْ فَتَحَ اللّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ ، وَإیٰابُ الْخَلْقِ إلَیْکُمْ ⁽¹⁾.

خدا با شما آغاز کرد و با شما پایان می دهد و بازگشت خلق به سوی شماست .

چندانکه در آفاق نظر کردم و دیدم از روی یقین در همه موجود علی بود

این کفر نباشد سخن کفر نه این است تا هست علی باشد و تا بود علی بود ⁽²⁾

حقیقت واحده وجودی دوازده امام علیه السلام

در ضمن روایاتی که در کتب معتبر و اصیل اسلامی آمده ، اوصاف دوازده امام معصوم را در همه زمینه ها یکی می داند چرا که خلقت آنان از همان نور و حقیقت رسول با عظمت اسلام صلی الله علیه و آله است .

باید گفت : به غیر از مقام نبوت آنچه از معانی و حقایق و . . در وجود مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله است ، بی کم و کاست در امامان معصوم علیه السلام تجلّی دارد و همه آنان - چنان که خود فرموده اند - اسمای حسنای الهی هستند ،

نَحْنُ وَاللّهِ أسمَاؤُهُ الحُسنیَ ⁽³⁾.

به خدا قسم ما اسمای حسنای الهی هستیم .

و به همین خاطر جهانیان وام دار اینانند و اینان را بر جهانیان حقوقی است که ادای آن حقوق بر عهده جهانیان واجب و لازم است چنان که در

کتاب شریف الکافی از معصوم روایت می کند :

الدُّنیَا وَمَا فِیهَا للّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی وَلِرَسُولِهِ وَلَنَا ، فَمَن غَلَبَ عَلَی شَیءٍ مِنهَا فَلیَتَّقِ اللّهَ وَلْیُؤَدِّ حَقَّ اللّهِ تَبَارکَ وَتَعَالَی ، وَلْیَبَرَّ إخوَانَهُ ، فَإنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ فَاللّهُ وَرَسُولُهُ وَنَحنُ بُرَآءُ مِنهُ ⁽¹⁾.

دنیا و آنچه در آن است در سیطره مالکیت خدای بزرگ و پیامبرش و ما قرار دارد ، پس هر کس به چیزی از آن دست یافت باید تقوای الهی را رعایت کند و به ادای حق خدا برخیزد و به برادرانش نیکی کند پس اگر چنین نکند خدا و رسولش و ما از او بیزاریم .

در هر صورت ریشه وجودی اهل بیت علیهم السلام ، حقیقت نوریّه محمّدیه است که از طریق جلوه تامّش بر علی و فاطمه

اهل بیت علیهم السلام است و ایجاد علقه زوجیت بین این دو دریای شگرف معنوی سبب ظهور یازده مظهر تام و مُظهر کل شد و از همان زمان برای هدایت جهانیان به نام آن بزرگواران و تعدادشان ، همگان را توجه داد .

اولوا الأمر چه کسانی هستند

جابر بن عبداللّه انصاری که تا پایان عمر مورد عنایت و احترام اهل بی

اهل بیت علیهم السلام بوده ، می گوید :

هنگامی که خدای عزّ و جلّ آیه شریفه :

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ . . . » ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! از خدا اطاعت کنید و [ نیز ] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [ که امامان از اهل بیت اند و چون پیامبر دارای مقام عصمت می باشند ] اطاعت کنید . . .

را بر پیامبرش محمّد نازل کرد من گفتم : ای فرستاده خدا ! ما خدا و پیامبر را شناختیم ، اولوالامری که خدا طاعتشان را به طاعت تو مقرون نموده کیانند ؟ حضرت فرمود : جابر ! جانشینان من و پیشوایان مسلمانان پس از من هستند ؛ اول آنان علی بن ابی طالب سپس حسن و حسین آنگاه علی بن الحسین و بعد محمّد بن علی که در تورات معروف به باقر است و تو او را درک می کنی ، هرگاه زیارتش کردی سلام مرا به او برسان سپس صادق جعفر بن محمّد و بعد از او موسی بن جعفر و پس از او علی بن موسی آنگاه محمّد بن علی سپس علی بن محمّد سپس حسن بن علی آنگاه هم نام و هم کنیه من حجّت خدا در زمین و باقی مانده او در میان بندگانش فرزند حسن بن علی خواهد بود ، همان که خدای متعال ، خاور و باختر زمین را به دست او بگشاید و همان که از دیده شیعیان و دوستانش پنهان خواهد شد و در آن زمان جز آنکه خدا دلش را برای ایمان خالص کرده ، کسی در اعتقاد به امامت او پابرجا و استوار نخواهد ماند ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام شجره طیّبه

نکته قابل توجه دیگری که در مورد حقیقت وجودی اهل بیت علیهم السلام در روایات صادر از آن ذوات مقدس به چشم می خورد ، تشبیه بسیار عمیق و پر معنای اهل بیت علیهم السلام به شجره طیّبه است .

امام صادق علیه السلام شجره طیبه را که حضرت حق در قرآن در سوره ابراهیم ⁽¹⁾ذکر فرموده ، در برابر پرسشی که عمرو بن حُریث از آن حضرت درباره شجره طیبه می پرسد چنین توضیح می دهد :

رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أصلُهَا ، وَأمِیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام فَرْعُهَا ، وَالأَئِمَّةُ مِن ذُرِّیَّتِهِمَا أغصَانُها ، وَعِلمُ الأَئمّةِ ثَمَرَتُهَا ، وَشِیعَتُهُم المُؤمِنُونَ وَرَقُها ، قَال : وَاللّهِ إنَّ المُؤمِنَ لَیُولَدُ فَتُورِقَ وَرَقَةٌ فِیهَا وإنَّ المُؤمِنَ لَیَمُوتُ فَتَسْقُطُ وَرَقَةٌ مِنهَا ⁽²⁾.

پیامبر خدا ریشه آن و امیرالمؤمنین تنه آن و امامان از نسل پیامبر و علی شاخه های آن و دانش امامان میوه آن و شیعیان مؤمنشان برگ آن هستند . فرمود : به خدا سوگند که مؤمن به دنیا می آید پس درخت برگی برمی آورد و مؤمن از دنیا می رود پس از درخت برگی می افتد ⁽³⁾.

هویت نوری اهل بیت :

حقیقت نبویّه

اشاره

چون پیامبر بزرگوار اسلام - چه از نظر ظاهر و چه از نظر باطن و معنا - ریشه وجود اهل بیت علیهم السلام و شؤون معنوی آن بزرگواران است ، لازم است تا جایی که ممکن باشد پیامبر صلی الله علیه و آله را شناخت تا راه شناخت اهل بیت علیهم السلام به روی ما گشوده شود .

در روایات و معارف الهی به چهار حقیقت به عنوان مخلوق اوّل ، اشاره شده است :

1 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ النُور ⁽¹⁾؛

2 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ القَلَم ⁽²⁾

3 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ العَقْل ⁽³⁾

4 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نَورِی ⁽⁴⁾؛

5 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽¹⁾.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله به دلیل آثار بی نظیری که از حضرتش ظهور کرده و کرامات شگفتی که از باطن شریفش بروز نموده و حقایقی که از قلب عرشی و ملکوتی اش آشکار گشته است ، مصداق اتمّ و اکملِ نور و قلم و عقل است ؛ به همین خاطر در دو روایت دیگر ، نخستین مخلوق را نور و روح خود معرفی می نماید و در یک کلمه باید گفت : این چهار عنوان گرچه با الفاظ و کلمات مختلف بیان شده است ولی حقیقت هر چهار عنوان یکی است و آن شخص شخیص محمّد صلی الله علیه و آله است .

این نکته بسیار مهم را بدون تعصب بلکه بر پایه تعقل و با تکیه بر آیات و روایات مورد بحث قرار می دهیم :

نور

حکما در تعریف نور گفته اند : نور ، حقیقتی است که برای خود آشکار و آشکار کننده غیر خود است .

قرآن از وجود مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تعبیر به « سراج منیر » یعنی : چراغ فروزان می کند :

« یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً * وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً » ⁽²⁾.

ای پیامبر ! به راستی ما تو را شاهد [ بر امت ] و مژده رسان و بیم دهنده فرستادیم . * و تو را دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او و چراغی فروزان [ برای هدایت جهانیان ] قرار دادیم .

او نور بود ، همان حقیقتی که همه شؤون وجودی نفس نفیس خود ، روشن و آشکار و به غیر خودش نور دهنده و روشنی بخش بود .

او نسبت به همه حقایق وجودش و ارتباط وجودش با ظاهر و باطن هستی در کمال آگاهی و معرفت بود و به شدّت مشتاق بود که دیگران را نیز هم چون خود به حقایق وجودشان و ارتباط وجودشان با ظاهر و باطن هستی آگاه کند ؛ این همان هویّت و معنای نور است که در کلام حکمای بزرگ الهی نیز آمده است که :

النُّورُ کیفیَّةٌ ظاهرةٌ بِنَفسِها ، مُظهِرةٌ لِغَیرِها ⁽¹⁾.

نور کیفیتی است که به ذات خود ظاهر است و غیر خود را ظاهر می کند .

خدای مهربان ، خورشید وجود محمّد صلی الله علیه و آله را - بر اساس روایات زیادی که در کتاب های معتبر حدیث آمده - پیش از همه موجودات آفرید و سپس دیگر حقایق نوری و عقلی و روحانی و معنوی و مادی را از شعاع نور او پدید آورد و نقاب ظلمت را از برکت نور او از چهره همه موجودات کنار زد و در حقیقت او را بین خود و همه موجودات واسطه تحقق قرار داد .

او از وجود مبارک خودش بر پایه آیه 46 سوره احزاب ⁽²⁾در روایتی تعبیر

به خورشید فرموده است :

أنَا الشَّمسُ . . . ⁽¹⁾

چه تشبیه شگفتی ! من خورشیدم . خورشید در جهان طبیعت ، مصدر و منشأ منظومه شمسی است ؛ سیّاره های این منظومه وجودشان از وجود خورشید است . روزگاری گذشت که مریخ و زمین و زهره و زحل و عطارد و مشتری و نپتون و پلوتون هریک جزئی از وجود خورشید بودند .

هنگامی که اراده حق بر آفریدن منظومه به شکل کنونی تعلق گرفت انفجاری عظیم در خورشید رخ داد و با یک سلسله فعل و انفعالات ، اجزایی که از آن جدا شدند هر یک در فاصله ای معین و در مداری ویژه قرار گرفتند و هم اکنون همه آنها مجذوب جاذبه خورشید و روشن به نور او و در حوزه تربیتش قرار دارند .

نور پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از همه آفریده می شود و به اراده حق همه حقایق از آن سرچشمه نوری ، نشأت می گیرند و بر صفحه هستی از برکت نور محمّدی رخ نشان می دهند .

چنان که دیگر سیّاره های منظومه شمسی همان وجود خورشیدند ، ولی در لباسی دیگر و به قول فلاسفه : تعیّنی تنزّل یافته است ؛ موجودات مُلکی و ملکوتی و غیبی و شهودی هم به اراده حق ، تعیّنی تنزل یافته از خورشید وجود پیامبرند و قمرها و ستارگان نشأت گرفته از وجود مبارک او هستند چنان که در روایتی از قول آن حضرت به این معنا اشاره شده است که :

أنَا الشَّمسُ ، وَعَلِیٌ القَمَرُ ، وَفَاطِمَةُ الزُّهْرَةُ ، وَالحَسَنُ وَالحُسَیْنُ

الْفَرْقَدانِ ⁽¹⁾.

من خورشیدم و علی ماه است و فاطمه زهره و حسن و حسین فرقدانند [ نام دو ستاره ] .

این روایت در مسأله تشبیه ، آن هم در کلام پیامبری پاک و معصوم که فصیح ترین و بلیغ ترین سخن گو است ، از شگفتی های روایات است که حقیقتی باطنی و ملکوتی را به امری مادی و طبیعی تشبیه کرده تا همگان بدانند که حقیقت محمّدیه که اتصالش به حق از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است ، به اراده خدا واسطه تحقق همه موجودات عرصه هستی است و کلّ موجودات وام دار اویند و او از همه موجودات طلبکار حق و حقوق معنوی و مادی است که در کلام حضرت حق نیز به این حقوق اشاره شده است :

« أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ » ⁽²⁾.

و از خدا و پیامبر فرمان برید تا مورد رحمت قرار گیرید .

« وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ . . . » ⁽³⁾.و بدانید هر چیزی را که [ از راه جهاد یا کسب یا هر طریق مشروعی ]

به عنوان غنیمت و فایده به دست آوردید [ کم باشد یا زیاد ] یک پنجم آن برای خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله و خویشان پیامبر . . .

آری ، ملکیت همه نعمت ها به اذن حق در تصرّف و سیطره پیامبر صلی الله علیه و آله است و همه ریزه خور خوان او و سفره با برکت او هستند و کرم او اقتضا کرده که همه بر سر این سفره قرار بگیرند و به اذن او آزاد در تصرّف مشروع باشند و باید حقوق او را با کمال شوق و رغبت به او بپردازند و بدانند که بازگشت سود پرداخت این حقوق از لطف و کرم حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز به خود آنان است !!

« قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : هر گونه پاداشی که از شما خواستم ، آن پاداش برای خودتان . . .

قلم

منظور از قلم در این روایت ، حقیقتی است که همه امور معنوی و باطنی را رقم می زند و سعادت و خوشبختی و هدایت و کرامت را ثبت می نماید و به دست اراده حضرت حق رحمت را برای جهانیان گسترش می دهد .

قلم ، به یک معنا حقیقت محمّدیه است که حضرت ذو الجلال در قرآن مجید به وجودش سوگند یاد کرده :

« ن وَ الْقَلَمِ . . . » ⁽²⁾.

ن ، سوگند به قلم و آنچه . . .

قلم به جلوه دیگر ، شأن رسالت و نبوت حضرت ختمی مرتبت است که

رقم سعادت و خوشبختی را برای هرکه لیاقت نشان دهد می زند و سفره رحمت را برای جهانیان به وسیله هدایتگری و قوانین استوارش می گستراند .

« وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾.

و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم .

عقل

منظور از عقل در روایت ، آن حقیقتی است که واسطه بین انسان و همه معارف و حقایق آفرینش است .

عقل به معنای اولی و اصلیش بدون تردید حقیقت محمّدیه و جلوه احمدیّه است که در عالم هستی علاوه بر اینکه صادر نخستین است ، محبوب ترین آفریده نزد خداست .

وَعِزَّتی وَجَلالِی ، مَا خَلَقتُ خَلقاً هُوَ أحبُّ إلیَّ مِنکَ . . . ⁽²⁾

سوگند به عزت و جلالم آفریده ای را محبوب تر از تو نزد خود نیافریده ام .

مگر نه این است که روایات ، پیامبر صلی الله علیه و آله را عزیزترین و محبوب ترین و مقرّب ترین عبد در پیشگاه حق معرفی می کنند ، پس چرا با تکیه بر این گونه روایات ، عقل را که محبوب ترین آفریده است وجود او ندانیم ؟

آری ، او عقل کل و کل عقل است و همه آثار عقل که از مثبت ترین و پر سودترین آثار در عرصه هستی است به صورت اتمّ و اکمل در وجود مقدس و مبارک حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله جلوه دارد .

روح

روح - بنا بر آیات قرآن مجید - از مقام عالم امر است که با کلمه «کُن » وجودی پدید می آید نه از مقام خلق که پدید آورنده عناصر مادی است .

« . . . أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . آگاه باشید که آفریدن و فرمان [ نافذ نسبت به همه موجودات ] مخصوص اوست . . .

روح که حقیقتش برای کسی شناخته نیست ، صادر شده از مقام امر اللهی است و با کلمه کُن وجودی به ظهور می رسد .

« . . . وَ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » ⁽²⁾.

. . . وهنگامی که فرمان به وجود آمدن چیزی را صادر کند فقط به آن می گوید : « باش » . پس بی درنگ می باشد .

« وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی . . . » ⁽³⁾.

و از تو درباره روح می پرسند ، بگو : روح از امر پروردگار من است . . .

« . . . ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ . . . » ⁽⁴⁾.

. . . و صاحب عرش است ، روح را [ که فرشته وحی است ] به فرمانش به هر کس از بندگانش که بخواهد القا می کند . . .

روح ، اول آفریده خداست چنان که در کلام استوار و سخن پایدار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید روح من است .

اینکه آن آگاه یگانه و حقیقت فرزانه با تعابیر گوناگون معنوی از خود یاد می کند ، می خواهد وجود خود را به هر طریق ممکن به دیگران به اندازه فهم و استعدادشان برساند و به مراتب وجود خود اشاره نماید ، به این سبب گاه می گوید :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ النُّورُ ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور است .

و گاه می فرماید :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ القَلَمُ ⁽³⁾.

اول چیزی که خدا آفرید قلم است .

و گاه آگاهی می دهد :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ العَقْلُ ⁽⁴⁾.

اول چیزی که خدا آفرید عقل است .

و گاه اعلام می دارد :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

و گاه بیان می کند :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید روح من است .

که با توضیحی که در صفحات گذشته داده شد می توان نتیجه گرفت که میان نور و قلم و عقل و روح اتحاد در معنی است و همه این کلمات اشاره به یک حقیقت دارند و آن حقیقت محمّدیه است . « عباراتنا شتی و حسنک واحد » عبارات ما مختلف است و این عبارات با همه اختلافش به یک حقیقت واحد که زیبایی بی همتای توست اشاره دارد .

مسأله عشق نیست در خور شرح و بیان بِهْ که به یک سو نهند لفظ وعبارات را ⁽³⁾

در هر صورت ، وجود مقدس او اصل همه اشیا و ریشه همه موجودات و مایه وجودی کلّ مخلوقات است .

نور و قلم و عقل و روح مراتب یک حقیقت اند به این معنا که : نور ، حقیقت قلم و روح است ، و روح و قلم ، حقیقت عقل است .

پس خدا حقیقت محمّدیه را که دارای مرتبه نور و قلم و عقل و روح است ، بی واسطه از نور خود آفریده است و به واسطه او ، دیگر موجودات را

به وجود آورده است چنان که امام صادق علیه السلام در بیان این مسأله می فرماید :

خَلَقَ اللّهُ المَشِیَّةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الأشْیَاءَ بِالمَشِیَّةِ ⁽¹⁾.

خدا مشیت را [ نه به واسطه چیزی بلکه ] مستقیماً خودش آفرید ، سپس همه موجودات را به وسیله مشیت آفرید .

یعنی خدا مشیت را که نام دیگر نخستین مظهر و نور محمّدی است با تجلّی ذاتی خود بدون واسطه چیزی آفرید سپس مخلوقات دیگر را به واسطه نور محمّدی خلق کرد زیرا حقایق متعیّن و محدود عقلی و غیر عقلی نمی توانند به طور مستقیم با ذات مقدسی که از همه تعیّنات و تقیّدات منزّه است مرتبط باشند ، پس نور اطلاقی محمّدی به عنوان برزخ و واسطه میان ثابت و متغیر ، مطلق و مقید و ساکن و متحرک عمل می کند و بدون وجود نور مطلق محمّدی که فیض منبسط است ، ربط ذاتی میان خالق و مخلوق ممکن نیست .

پس تجلّی ذاتی حق و نور ظهوری جمال مطلق ، همین فیض مطلق محمّدی و مشیّت اشراقی احمدی و نور نبوی است چنان که در روایت آمده :

إنَّ اللّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ - وَهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرُّوحَانِییِنَ - مِن یَمینِ العَرشِ مِن نُورِهِ ⁽²⁾.

خدا عقل را آفرید و او اولین آفریده از آفریده های معنوی و روحانی است که از جانب راست عرش ، از نور خود آفرید .

ز احمد تا احد یک میم فرق است همه عالم در این یک میم غرق است ⁽³⁾

اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام نور مطلق

با توجه به حدیث مهم و مستندی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

و در صفحات گذشته ثابت شد که اهل بیت علیهم السلام ، مظهر تام و کامل این نورند ، به راحتی و آسانی می توان باور کرد که اهل بیت علیهم السلام از نظر هویّت و ماهیّت و شخصیّت و خلقت عنصری جز نور نیستند و این نور همان نور خداست که در بسیاری از آیات قرآن مطرح است و حقیقت وجود خود را از حقیقت اللّه که مستجمع جمیع صفات کمالیه است می گیرد و به آن اتصال دائمی و ابدی دارد و با پف دهان بی خبران و بی خردان و وسوسه گران و اغوا کنندگان خاموش شدنی نیست .

« یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ » ⁽²⁾.

می خواهند نور خدا را با دهان هایشان خاموش کنند در حالی که خدا کامل کننده نور خود است ، گرچه کافران خوش نداشته باشند .

در این آیه شریفه و آیات مشابه کلمه « نور » از نظر ادبی به « اللّه » اضافه شده و این مضاف همه هویّت و تشخّص و تعیّن و اوصاف خود را از مضاف الیه که اللّه است به دست می آورد ؛ به عبارت ساده تر این نور - که در روایات مستند و مهم تأویل به اهل بیت و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام شده - هرگز از خدا جدا

نمی شود و از دریافت فیوضات عالیه محروم نمی گردد و به فرموده امام صادق علیه السلام :

أشدُّ اتصَالاً بِرُوحِ اللّهِ مِن اتّصال شُعاعِ الشَّمسِ بها ⁽¹⁾.

اتصال آن به روح خدا از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است .

آری ، این اهل بیت اند که اتصالشان به حضرت حق از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است !

در زیارت جامعه کبیره - که دارای سندی متین و متنی استوار و قویم است و از منشآت حضرت امام هادی علیه السلام می باشد و در زیارت همه معصومین

اهل بیت علیهم السلام خوانده می شود - درباره حقیقت خلقت اهل بیت علیهم السلام می خوانیم :

خَلَقَکُمُ اللّهُ أنوَاراً ⁽²⁾.

خدا همه شما را نورهایی آفریده است .

به همین سبب باز در زیارت جامعه می خوانیم :

وَأَنَّ أروَاحَکُم وَنُورَکُم وَطِینَتَکُم وَاحِدةٌ طَابَتْ وَطَهُرَتْ ⁽³⁾.

ارواح و نور و سرشت همه شما [ اهل بیت ] یکی است خوش آیند و پاکیزه است .

و در زیارت وارث می خوانیم :

أَشهَدُ أنَّکَ کُنْتَ نُورَاً فِی الأصلابِ الشَّامِخَةِ ، وَالْأرْحَامِ الْمُطَهَّرَةِ ⁽¹⁾.

شهادت می دهم که تو نوری بودی در صلب های والا و زهدان های پاک و پاکیزه .

و در کتاب های مقتل می خوانیم : هنگامی که حضرت امام سجاد علیه السلام گلوی بریده پدر را روی خاک قبر گذاشت ، گفت :

أبَتَا ، أَمَّا الدُّنیَا فَبَعدَکَ مُظلِمَةٌ ، وَأمّا الآخِرَةُ فَبِنُورِ وَجهِکَ مُشرِقَةٌ ⁽²⁾.

ای پدر ! دنیا پس از تو تاریک است و آخرت به نور وجودت روشن .

اهل بیت علیهم السلام و پیروان

اشاره

ابوخالد کابلی می گوید : از حضرت امام باقر علیه السلام درباره سخن خداوند متعال در قرآن پرسیدم که می فرماید :

« فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا . . . » ⁽³⁾.

پس به خدا و پیامبرش و نوری که نازل کردیم ، ایمان آورید . . .

حضرت فرمود : ای ابا خالد ! به خدا سوگند نور ، امامان از آل محمّد تا روز قیامت اند و اینان به خدا سوگند نور خدا هستند که نازل فرموده و اینان به خدا سوگند نور خدا در آسمان ها و در زمین اند .

به خدا سوگند ای ابا خالد ! نور امام در دل های مؤمنان از خورشید درخشنده در روز ، روشن تر است و به خدا سوگند اینان دل های مؤمنان را روشنی می بخشد و خدای عزّ و جلّ نور آنان را از هر کس می خواهد پنهان می دارد پس دل هاشان تاریک می شود .

به خدا سوگند ای ابا خالد ! بنده ای ما را دوست ندارد و ولایت ما را نمی پذیرد تا هنگامی که خدا دلش را پاک کند و خدا دل بنده ای را پاک نمی کند مگر اینکه تسلیم ما شود و با ما از درِ صلح و سلامت درآید پس هنگامی که از در صلح و سلامت وارد شد خدا او را از سختی حساب به سلامت می دارد و از هول بسیار بزرگ قیامت امان می دهد ⁽¹⁾.

نیامدم که برگردم

هنگامی که انسان با دوری از آلودگی ها و اجتناب از گناهان افق دل را لایق طلوع نور اهل بیت علیهم السلام کند ، با ذوات مقدس معیّت پیدا می کند و مجذوب آن بزرگواران و فرهنگشان می شود و سالک راهشان که صراط مستقیم حق است می گردد .

عمر سعد ، شخصی را همراه با چهار نفر در ساعات اولیه روز عاشورا ، جهت گفتگو با حضرت امام حسین علیه السلام به محضر آن حضرت فرستاد او هنگامی که پیام عمر سعد را به حضرت رساند و پاسخ شنید اما از جا حرکت نکرد ، حضرت فرمود : چرا پاسخ پیام را نمی بری ؟ عرضه داشت : نیامده ام که برگردم ! می خواهم برای همیشه با شما باشم و کنار شما بمانم ⁽²⁾!

آری ، قلب وقتی آماده باشد نور امام علیه السلام در آن طلوع می کند و آن نور سبب مجذوب شدن انسان به حوزه امامت و در نهایت عامل خوشبختی انسان در دنیا و آخرت می شود .

بیعت با اهل بیت علیهم السلام بیعت با خداست

امام که بنا بر روایات ، نور خداست ، شأن معنوی اش شأن اللّه است ؛ پس هر کس از او اطاعت کند از خدا اطاعت کرده و هر کس او را دوست بدارد خدا را دوست داشته و هر کس با او بیعت کند با خدا بیعت کرده است .

ابن عباس می گوید : من در طواف خانه کعبه بودم که شنیدم هاتفی گفت :

ای مردم ! هر کس می خواهد با خدا بیعت کند با حسین بیعت کند !

من در حال طواف صدا را شنیدم ، ولی گوینده را ندیدم ⁽¹⁾.

طهارت شرط حضور

اهل بیت علیهم السلام که نور خدا در آسمان ها و زمین اند ، در اوج پاکی و طهارت اند و از آلودگی ها به شدّت متنفرند و دوست دارند شیعه در حد استطاعت و امکان به نور پاکی منوّر باشد و از رجس و آلودگی برای همیشه دور بماند .

اهل بیت علیهم السلام آلودگی های باطنی را ظلمت و تاریکی می دانند و بر این حقیقت اصرار دارند که مردم با اقتدا به آنان از ظلمت باطنی رهایی یابند .

اهل بیت علیهم السلام تا جایی عاشق پاکی و طهارت بودند که شوقی به پذیرفتن کسانی که حتی دچار آلودگی ظاهر بودند نداشتند .

عربی در حالی که نیاز به غسل جنابت داشت ، وارد مدینه شد . نزد خود گفت : چون برای غسل فرصت دارم ، اول به محضر امام صادق علیه السلام می روم و پس از زیارت آن حضرت برای غسل آماده می شوم . هنگامی که دق الباب

کرد حضرت پشت در خانه آمده ، فرمود : اول برو پاک شو سپس اینجا بیا ⁽¹⁾.

غسل در اشک زنم که اهل طریقت گویند پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز ⁽²⁾

زندگی همچون پیامبران

زیستن با محبت و ولایت اهل بیت علیهم السلام و زندگی کردن هماهنگ با فرهنگ نورانی و پاک آنان و اقتدای به ایشان در همه شؤون مادی و معنوی ، در حقیقت هم چون زیستن و زندگی پیامبران است .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که آن حضرت فرمود :

مَن أحبَّ أن یَحیَی حَیاةً تُشبِهُ حَیَاةَ الأنبیاءِ ، وَیَمُوتَ مِیتَةً تُشبِهُ مِیتَةَ الشُّهَداءِ وَیَسکُنَ الجِنَانَ الَّتِی غَرَسَهَا الرَّحمَنُ، فَلیَتَوَلَّ عَلِیّاً وَلْیُوَالِ وَلِیَّهُ، وَلْیَقْتَدِ بِالأئمَّةِ مِن بَعْدِهِ ، فَإنَّهُمْ عِترَتِی ، خُلِقُوا مِن طِینَتِی ؛ اللَّهُمَّ ارْزُقْهُمْ فَهْمِی وَعِلمِی . وَوَیلٌ لِلمُخَالِفِینَ لَهُم مِن أُمَّتِی ؛ اللَّهُمَّ لَاتُنِلْهُم شَفَاعَتِی ⁽³⁾.

کسی که دوست دارد چون پیامبران زندگی کند و هم چون شهیدان بمیرد و در بهشتی که همه درختانش را خدای رحمان کاشته مسکن گزیند پس باید ولایت و رهبری علی را بپذیرد و با دوستش دوستی کند و به امامان پس از او اقتدا نماید زیرا آنان خاندان من هستند و از طینت من آفریده شده اند ؛ خدایا ! فهم و دانش مرا روزی آنان قرار ده . و وای بر مخالفانشان از امت من ؛خدایا !آنان(مخالفان) را به شفاعت من نرسان.

مراتب وجودی اهل بیت :

سیر نزول و صعود انسان

انسان ، مراحل و مراتبی دارد که از آنها گذر کرده تا به عرصه ماده و دنیا رسیده و از این مرحله نیز مراحلی را باید بگذراند تا به جایی که پیش از این بوده - با تفاوت کیفی - برگردد .

« . . . کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ » ⁽¹⁾.

. . .همان گونه که شما را آفرید ، [ پس از مرگ به او ] بازمی گردید .

البته این سیر و حرکت « من اللّه إلی اللّه » ویژه انسان نیست بلکه همه موجودات در دو قوس نزول و صعود ، سیر و حرکت دارند و به این ترتیب دایره را کامل می کنند ولی این سیر و حرکت در انسان که اشرف موجودات است ، سیر و حرکتی کامل می باشد به گونه ای که همه مراتب و مراحل وجودی را در دایره نزول و صعود طی می کند .

انسان از نزد حق ، مرحله احسن تقویمی تا اسفل سافلین ماده را طی می کند و سپس در یک سیر و حرکت جوهری تکاملی با دگرگونی و تغییر در ابعاد معرفتی و وجودی اش به حق باز می گردد .

در میان انسان ها ، آنان که نسبت به دیگران جنبه پیشوایی دارند

و برجسته و ممتازند و از سعه وجودی ویژه ای برخوردارند ، این سیر و حرکت را به صورتی کامل و بدون هر عیب و نقصی انجام می دهند .

در میان همه انسان های کامل ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام اشرف هستند که این دوره را به نحو اتمّ و اکمل پیموده اند .

مراحل نزول انسان

اشاره

هر موجودی و حتی انسان ، مرحله ای دارد که « چیزی » نبود ، سپس « چیزی » می شود ، این دو مرحله عبارت اند :

1 - از « ظلّ » و آن زمانی است که در ذات علم الهی مکنون بودند و به طور اجمال به وجود « ذات مکنون » و به وجود حق ، وجود داشتند ؛ این همان مرحله نخست یعنی « چیزی نبودن » است .

2 - آنگاه خدا اراده فرمود تا آنچه در ذات علم مکنون بود به صورت « مد الظّل » به شکل اعیان ثابته درآید که این همان دومین مرحله و مقام یعنی مقام « مد الظّل » و « چیزی شدن » است که « کائن » شایسته می شود و لیاقت و قابلیت پیدا می کند تا فرمان الهی به عنوان « کُن وجودی » به آن تعلق گیرد ، زیرا تا پیش از این مرحله چیزی نبود تا لایق امر « کُن وجودی » باشد :

« إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » ⁽¹⁾.

شأن او این است که چون پدید آمدن چیزی را اراده کند ، فقط به آن می گوید : باش ، پس بی درنگ موجود می شود .

این مرحله به یک تجلّی تحقق می یابد و سرعت و شتابش قابل تصور نیست .

«وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ » ⁽¹⁾.

و فرمان ما جز فرمان واحدی نیست که مانند یک چشم بر هم زدن است .

قرآن مجید درباره مرحله « لیس تامّه » و چیزی نبودن می فرماید :

« أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽²⁾.

آیا انسان به یاد نمی آورد [ و توجه ندارد ] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود ، آفریدیم .

و درباره چیز شدن انسان غیر مذکور می فرماید :

« هَلْ أَتیٰ عَلَی الْإِنْسٰانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً » ⁽³⁾.

آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشت که چیزی در خور ذکر نبود ؟

این همان مرحله عین ثابت است که چیزی هست ، ولی قابل ذکر نیست .

3 - از این آیه شریفه مرحله سوم نیز فهمیده می شود و آن اینکه انسان چیزی قابل ذکر می شود و این مرحله همان زمان وجود خلقی است که به شمس وجود محمّدی و جلوه نوری او ، وجود خلقی در مراتب و مراحل خلق پیدا می کند و لایق ذکر و اشاره می شود .

وجود علمی انسان قبل از وجود خارجی

همه ، پیش از وجود خارجی و عینی در علم خدا بوده و به صورت وجود علمی ، معلوم حق تعالی بودیم و در پی اراده او و فرمان « کُن » از علم

به عین آمده و وجود خارجی یافتیم .

کاملاً روشن است که هر چیزی که مورد خطاب خدا واقع می شود و فرمان « کُن » را از خالق هستی دریافت می کند ، نمی تواند معدوم محض باشد ، زیرا معدوم محض قابل خطاب نیست پس ما گرچه در خارج نبودیم ولی در علم حق بودیم .

از طرفی ، آن وجود علمی ما به دلیل تجرّد ، همواره با علم همراه بوده است . بنابراین ثابت می شود که ما پیش از وجود خارجی و آمدن به این دنیا ، وجود علمی داشتیم و این وجود علمی وجود مجرّد است و هر مجرّدی نسبت به خود ، عالم است . پس ما پیش از این ، به شیئیت علمی ولا شیئیت عینی خود علم داشته ایم ، یعنی در مقام علمی و تجرّد می دانستیم که هستیم ، ولی این هست ما ، عینی و خارجی نیست ؛ از این جهت خدا می فرماید :

« أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽¹⁾.

آیا انسان به یاد نمی آورد [ و توجه ندارد ] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود ، آفریدیم .

این نهیب به یاد آوردن ، از آن روست که ما می دانستیم ولی دچار غفلت و فراموشی شده ایم ، یا اینکه خود را به غفلت و فراموشی زده ایم ، زیرا اگر دقت کنیم و به تأمل و اندیشه بنشینیم به یاد می آوریم که چیزی نبودیم سپس چیزی شدیم ولی چیز قابل ذکر و اشاره نبودیم ، آنگاه آفریده شدیم و چیز قابل ذکر گشتیم .

پس عبارت « آیا انسان به یاد نمی آورد » نشان می دهد که انسان علم

سابقی داشته است که به نحوی آن را فراموش کرده است .

اگر ما غبار غفلت را بزداییم به یادمان خواهد آمد که خدا در زمانی یا در مرحله خاصی از وجود ، با ما سخن گفته و به ما چنین آموخته که چیزی نبودیم و او ما را از علم و عین ثابت به عین خارجی و خلقی آورد .

تنزّل به صورت تجلّی نه تجافی

البته باید به این حقیقت توجه داشت که تنزّل انسان از نشأه علم حق به عین و سپس به خارج به نحو تجلّی بوده است نه تجافی یعنی آنکه نشأه علم خداوند از وجود انسان خالی نشده است و آدمی به عالم خارج که آمده است وجود علمی او هم چنان در مرحله علم الهی محفوظ مانده است ، چنان که علمی که با تعلیم استاد به شاگرد منتقل می شود به نحو تجلّی است نه تجافی ، پس گرچه ما در خارج و در ظرف عین وجود یافته ایم ، اما در مرحله علم حق تعالی نیز موجودیم و میان این دو نشأه وجودی همواره ارتباط تکوینی برقرار است ، بنابراین ما می توانیم با غبار زدایی با آن وجود علمی خود که مرحله نوری و عالی ماست مرتبط شده و آنچه را فراموش کرده ایم به یاد آوریم .

وجود طبیعی مرحله اسفل السافلین

پس « وجود طبیعی » و مادی ما در اسفل سافلین مرتبه اخیری وضعیت وجودی ماست و بالاتر از آن ، « وجود مثالی » است و بالاتر از آن هم مرحله وجود عقلی و فراتر از آن نیز « وجود علمی » در ذات مکنون است .

بنابراین ، آن مرحله ظلّی همان مرحله «... لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽¹⁾است ، چون تحت شعاع ذات بسیط است و سپس به خطاب امر و کُن وجودی ، در مراتب خلقی ، تحقق می یابیم و «... شَیْئاً مَذْکُوراً » ⁽²⁾می شویم .

باید گفت : امر الهی و خلق او در انسان اجتماع کردند . «أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ ... » ⁽³⁾. تا انسان پدید آمده است .

قرآن مجید درباره این موجود شگفت می فرماید :

« . . . إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » ⁽⁴⁾.

. . . من بشری از گِل خشک که برگرفته از لجنی متعفّن و تیره رنگ است ، می آفرینم .

و نیز می فرماید :

« . . . إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ » ⁽⁵⁾.

. . . همانا من بشری از گل خواهم آفرید .

این دو آیه و آیات مشابه ، اشاره به وجود طبیعی و خلقی در مراتب اسفل سافلین مادی دارد و سپس می فرماید :

« فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ » ⁽⁶⁾.

پس چون او را درست و نیکو گردانم و از روح خود در او بدمم ، برای او سجده کنان بیفتید .

بر پایه این آیات نتیجه می گیریم که انسان موجود جامع است و بر دیگر موجودات امتیاز دارد .

امتیاز وجودی اهل بیت علیهم السلام

اشاره

در میان همه انسان ها بر اساس معارف حقه الهی و آثار اسلامی و آیات قرآنی ، وجود اهل بیت علیهم السلام چه در مرحله علمی در ذات مکنون و چه در مرحله مثالی در لوح محو و اثبات و چه در مرحله عقلی در لوح محفوظ و چه در مرحله خلقی و طبیعی در نشأه دنیا ؛ بر همه انسان ها امتیاز و برتری دارند و همه این مراحل را به نحو اتمّ و اکمل سیر می کنند چون آنان از یک شجره و نور ویژه و دیگر انسان ها از شجره های متفاوت و مختلف اند چنانکه فرموده اند :

أنَا وَعَلِیٌّ مِن شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ ، وسَائِرُ النّاسِ مِن شَجَرٍ شَتَّی ⁽¹⁾.

من و علی از یک درختیم و دیگر مردم از درخت های گوناگون .

سعه وجودی آنان با دیگر انسان ها در هر مقامی که باشند قابل مقایسه نیست ، به همین خاطر آنان را با توجه به روایات بسیار معتبر پیش از همه موجودات تحقق نوری بخشید و وجودشان را « مُظْهِر ذات » و « مُظهر ما فی الذّات » و حقایق علمی قرار داد .

قرآن درباره یک مرحله از عظمت و شخصیت انسان که عبارت است از مخاطب قرار گرفتن او از سوی خداست ، می فرماید :

« وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ

رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ » ⁽¹⁾.

هیچ بشری را نسزد که خدا با او سخن گوید مگر از راه وحی یا از پشت حجاب غیب یا رسولی [ چون فرشته ] می فرستد پس فرشته به اذن او آنچه را بخواهد وحی می کند ؛ یقیناً او والا و حکیم است .

اشرف و اکمل و اتمّ این مخاطبان ، حضرت محمّد بن عبداللّه صلی الله علیه و آله و او هست اهل بیت ند که همه گرفته های پیامبر ، به قلب مبارک آنان منتقل شد و در حقیقت به واسطه رسالت رسول صلی الله علیه و آله مخاطب به خطاب حق بودند .

اهل بیت علیهم السلام که انسان های اشرف و اکمل و اتمّ هستند و همه مراحل و مراتب قوس صعود و نزول را بی عیب و نقص طی کردند ، هم مُظْهِر وجود به شمس وجودی خویش و هم واسطه خطاب الهی به سایر مخلوقات اند .

نمونه ای بارز

در وصف یکی از آن ذوات مقدس یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود :

إنَّکَ تَسمَعُ مَا أسمَعُ ، وَتَرَی مَا أرَی ⁽²⁾.

بی تردید تو آنچه را من می شنوم می شنوی و آنچه را من می بینم می بینی .

آن انسان کامل و ذات جامع میان عقل و نقل و غیب و شهود و خواب و بیداری و دنیا و آخرت ، جمع سالم کرده بود و به بالاترین مرتبه و مرحله وجودی و معرفتی که مخلوق امکانی را به آن راه است رسیده بود . او مقام

« کأنَّ » و « گویی » احسان ⁽¹⁾را گذرانده و به مقام « إِنّ » و « تحقق » رسیده بود و با قاطعیت می فرمود :

مَا کُنتُ أعبُدُ رَبّاً لَم أرَهُ ⁽²⁾.

بنده پروردگاری که او را ندیده ام نیستم .

یعنی عبادتم نسبت به او که گویی او را می بینم صورت نمی گیرد بلکه عبادتم با توجه به دیدن او با دیده دل انجام می گیرد چون من پروردگاری را که ندیده ام عبادت نمی کنم .

و او بود که فرمود :

لَوْ کُشِفَ الغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقیناً ⁽³⁾.

اگر پرده ها کنار رود یقین من زیاده نخواهد شد .

چون هیچ پرده و حجابی میان او و حق نبود و او همه پرده ها را از پیش چشم دل زدوده بود و خود از نظر معرفتی و وجودی ، واسطه میان وجوب و امکان و واسطه میان خلق و خالق بود و از شمس وجود او که همان شمس حقیقت محمّدیه است :

أنَا وَعَلِیٌّ مِن نُورٍ وَاحِدٍ ⁽⁴⁾.

من و علی از یک نوریم .

مخلوقات به مقام شهود و خلقی درآمدند .

انسان کامل ، معلم فرشتگان و مسجود آنان است و فرشتگان با همه اختلاف مراتب ، همواره در برابر انسان کامل ، خاضع و خاشع و در سجودند ، زیرا تعلیم اسما و مسجودیت ، مرهون شخصیت حقوقی انسان کامل است نه شخص امکانی او ، به این خاطر همه فرشتگان همواره تحت سلطه و قدرت معنوی انسان کامل بوده و اکنون همه آنان و سایر موجودات زیر نظر حضرت بقیة اللّه الاعظم اهل بیت هستند .

ظرفیت وجودی اهل بیت :

امیرالمؤمنین علیه السلام درباره ظرفیت و سعه وجودی فرشتگان می فرماید :

الثَّابِتَةُ فِی الأرَضِینَ السُّفلَی أقدَامُهُم ، وَالمَارِقَةُ مِن السَّماءِ العُلیَا أعنَاقُهُم ⁽¹⁾.

پاهای آنان در زمین های پایین استوار ، و گردن هایشان از آسمان بالا برآمده است .

یعنی فرشتگان حقیقتی مجردند ، به این خاطر به نظام جهان محیط اند و سراسر عالم را زیر پوشش دارند ، که همان حقیقت مجرد بر اساس روایات و معارف ، در باطن پیامبر و اهل بیتش تجلّی کرده است .

از آنجا که قرآن از افق قلب پیامبر صلی الله علیه و آله طلوع کرده ، چیزی جز حق از او و معص اهل بیت ومش نشأت نمی گیرد ، زیرا انسان نه دارای دو قلب است که یکی جای حق و دیگری جای باطل باشد و نه حق و باطل در یک قلب می گنجد ، چون باطل امری وجودی نیست که کنار حق باشد و با آن بجنگد پس اهل بیت علیهم السلام چیزی جز حق نیستند و جز حق نمی گویند و جز حق انجام نمی دهند .

آنان برای همه جهانیان رحمت اند و همه از حقیقت وجودی آنان

خواسته یا نخواسته بهره می برند .

انسان های کامل چون به ام الکتاب رسیده اند ، ام الکتاب ، محسوس آنان است :

« فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ * لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » ⁽¹⁾.

[ که ] در کتابی مصون از هر گونه تحریف و دگرگونی [ به نام لوح محفوظ جای دارد ] * جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی پیدا نمی کنند .

از نشأت طبیعت و زمان ، فراترند پس هم بر لبه گذشته پا می گذارند و هم بر لبه آینده ، یعنی به جایی می رسند که زمان زیر پای آنان است ، به همین سبب هم از گذشته باخبرند و هم آینده نزد آنان حاضر است ، چون خاصیت کسی که روی زمان پا می گذارد و فراتر از زمان و مکان ایستاده است آن است که گذشته و آینده را می نگرد .

آنان ، گذشته را چنان که اتفاق افتاده می بینند و آینده را آن گونه که اتفاق خواهد افتاد می نگرند .

مگر در قرآن مجید نمی خوانیم که خدا در معراج ، آینده هستی تا قیامت و پس از آن را به پیامبرش نشان داده است :

« ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی * فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ » ⁽²⁾.

سپس نزدیک رفت و نزدیک تر شد ، * پس [ فاصله اش با پیامبر ] به اندازه فاصله دو کمان گشت یا نزدیک تر شد .

« وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ * عِنْدَهٰا جَنَّةُ

الْمَأْویٰ » ⁽¹⁾.

و بی تردید یک بار دیگر هم او را دیده است ، * نزد سدرة المنتهی ، * در آنجا که جنّت الماوی است .

خدا در معراج ، عصاره قیامت را به صورت بهشت و دوزخ برای آن حضرت متجلّی ساخت ، پس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نه تنها گذشته و آینده را می فهمد و می داند بلکه همه آنها را می بیند و چون او با تمام هویّت و معنویتش در اهل بیت علیهم السلام متجلّی است ، پس اهل بیت علیهم السلام نیز چون او گذشته و آینده را می دانند و می بینند .

بی تردید کسانی که در این حد از سعه وجودی هستند عباداتشان از نظر کیفی و خلوص نیت با احدی قابل مقایسه نیست و یک لحظه عبادتشان به عبادت جن و انس برتری دارد چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

لَضَرْبَةُ عَلیٍّ یَوْمَ الْخَنْدَقِ ، أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَیْنِ ⁽²⁾.

یک ضربتِ علی در جهاد روز خندق از عبادت جن و انس برتر است .

اهل بیت : همتای قرآن

مسئولیتی که در امر شناخت و فهم قرآن و به اجرا گذاشتن آیاتش بر عهده همه انسان ها به ویژه مسلمانان است بدون کم و زیاد نسبت به اهل بیت علیهم السلام نیز بر عهده آنان است ، زیرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، اهل بیت علیهم السلام را یکی از دو ثِقل ، جهت هدایت مردم و مصون ماندن از گمراهی معرفی فرموده است .

در روایت آمده است : پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در بیماری خود که به رحلت وی انجامید با زحمت و با تکیه بر امیرالمؤمنین علیه السلام و ابن عباس از خانه بیرون آمد و به ستونی از ستون های مسجد مدینه که تنه ای از درخت خرما بود تکیه داده ، برای مردم گرد آمده چنین فرمود :

إنَّهُ لَمْ یَمُتْ نَبِیٌّ قَطّ ، إلّاخَلَّفَ تَرِکَةً ، وَقَدْ خَلَّفْتُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْن : کِتابَ اللّهِ وَأَهْلَ بَیْتی ألاٰ فَمَنْ ضَیَّعَهُمْ ضَیَّعَهُ اللّهُ ⁽¹⁾.

مردم ! هیچ پیامبری از دنیا نرفته است جز آنکه یادگاری از خود نهاده است و من نیز ثقلین که کتاب خدا و اهل بیت من است برای شما به یادگار می نهم و آگاه باشید هر که ایشان را تباه کند خدا تباهش می کند .

و امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

إنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی طَهَّرَنَا وَعَصَمَنا وَجَعَلنَا شُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ ، وَحُجَّتَهُ فِی أرضِهِ ، وَجَعَلَنَا مَعَ الْقُرآنِ وَجَعَلَ القُرآنَ مَعَنَا لَانُفَارِقُهُ وَلَا یُفارِقُنَا ⁽¹⁾.

همانا خدای تبارک و تعالی ما را از هر رجسی پاک گردانید و معصوم داشت و بر خلق خود گواه گرفت و حجّتش در زمین قرار داد و ما را در کنار قرآن و قرآن را در کنار ما نهاد ، ما هرگز از آن جدا نشویم و آن هم هرگز از ما جدا نخواهد شد .

اهل بیت علیهم السلام ، کتاب مکنون قرآن و ظرف مفاهیم کتاب خدا و آگاه به همه ظاهر و باطن کتاب مجید و عامل ترین مردم به آیات الهی هستند و بی تردید مصداق عینی قرآن و قرآن عملی و جلوه تام و کامل کتاب خدایند ؛ پس هر مسؤولیتی که مردم و به ویژه مسلمانان نسبت به قرآن دارند ، همان را نسبت به اهل بیت علیهم السلام دارند .

البته اینکه امت پیامبر صلی الله علیه و آله با سفارش و توصیه او نسبت به قرآن و هم سنگش اهل بیت علیهم السلام چگونه رفتار کرد ، مطلب دیگری است که شاید سخن ابن ذر در پاسخ حضرت امام محمّد باقر علیه السلام آن را به تصویر کشیده است :

روزی حضرت امام محمّد باقر علیه السلام ابن ذر را مورد خطاب قرار داده به او فرمود : آیا پیرامون پاره ای از احادیث ما که دریافت کرده ای با ما سخن نمی گویی ؟

ابن ذر گفت : آری ، ای فرزند پیامبر خدا ! رسول اکرم فرمود : من میان شما دو ثقل به یادگار می گذارم که یکی بزرگ تر از دیگری است ؛ کتاب خدا

و اهل بیتم که اگر به آن دو ثقل چنگ زنید هرگز گمراه نشوید .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود : ای ابن ذر ! اگر پیامبر خدا را دیدار کردی و او به تو فرمود : پس از من در حقّ ثِقْلَین چه کردید ، به او چه می گویی ؟ و ابن ذر در حالی که سخت می گریست گفت :

أمَّا الْأکْبَرُ فَمَزَّقْنٰاهُ ، وَأمَّا الْأصْغَرُ فَقَتَلْنٰاهُ ⁽¹⁾.

اما بزرگ تر را پاره پاره کردیم و اما کوچک تر را کشتیم .

اهل بیت علیهم السلام همتای قرآنند ، پس صفات قرآن را نیز با خود دارند . قرآن علم است ، اهل بیت علیهم السلام هم علم اند ؛ قرآن نور است ، اهل بیت علیهم السلام هم نورند ؛ قرآن میزان است اهل بیت علیهم السلام هم میزانند ؛ قرآن پاک است ، اهل بیت علیهم السلام هم پاک و طاهرند ؛ قرآن هدایت گر است ، اهل بیت علیهم السلام هم هدایت گرند ؛ قرآن شفیع عرصه محشر است ، اهل بیت علیهم السلام هم شفیع روز محشرند .

اهل بیت : و دانش

در سوره مبارکه نمل در داستان حضرت سلیمان می خوانیم که سلیمان پس از باز گرداندن سفیران ملکه سبا ، به بزرگان بارگاهش گفت : کدام یک از شما تخت پادشاهی او را پیش از آنکه به حالت تسلیم نزد من آید برای من می آورید ؟

دیوی از جن گفت : من آن را پیش از آنکه تو از جایگاهت برخیزی نزد تو حاضر می کنم و بر آن توانا و امینم !

ولی کسی که بخشی از دانش کتاب نزد او بود ، گفت : من آن را پیش از آنکه چشم برهم زنی می آورم ،

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽¹⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده ات به هم بخورد ، نزد تو می آورم [ و آن را در همان لحظه آورد ]. . .

سلیمان چون تخت را با قدرتی که آن بزرگ مرد از ناحیه بخشی از دانش

کتاب برای آوردنش به کار گرفت نزد خود حاضر دید گفت : این از احسان پروردگار من است !

و اما در آخرین آیه سوره رعد درباره دارنده همه دانش کتاب می خوانیم :

« وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » ⁽¹⁾.

کافران می گویند : تو فرستاده [ خدا ] نیستی . بگو : کافی است که خدا [ با آیات محکم و استوار قرآنش ] و کسی [ چون امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ] که دانش کتاب نزد اوست ، میان من و شما [ نسبت به پیامبری ام ] گواه باشند .

در آیه شریفه سوره نمل میان کلمه « علم » و « کتاب » ، حرف « مِن » که دلالت بر بعضیت ( پاره ای از چیزی ) دارد ، فاصله شده است ، ترکیب جمله نشان می دهد که بارگاه نشین سلیمان بخشی از دانش کتاب را می دانسته ، ولی در آیه 43 سوره رعد میان کلمه « علم » و « کتاب » چیزی فاصله نشده است . اضافه علم به کتاب نشان دهنده این است که مصداق این آیه شریفه ، همه دانش کتاب را دارا بوده است .

کسی که خدای مهربان گواهی او را بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله هم سنگ و برابر گواهی خود قرار داده ، باید با توجه به جمله «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » داناترین فرد امت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله باشد و او - چنان که مفسران بزرگ شیعه با تکیه بر روایات اهل بیت علیهم السلام و مفسران بزرگ اهل سنت با تکیه بر راویان احادیث خود و نیز با تکیه بر انصافشان گفته اند - کسی جز امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام که در آن زمان کمتر از بیست سال داشت نیست !

ابوسعید خدری که از راویان اهل سنت است می گوید :

سَألتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن قَولِ اللّهِ تَعَالَی : «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ »

قَالَ : ذَاکَ أخِی عَلِیُّ بنُ أبی طَالِب ⁽¹⁾.

از پیامبر خدا پرسیدم : منظور از « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » کیست ؟ فرمود : « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » برادرم علی بن ابی طالب است .

از امیر مؤمنان علیه السلام در باره آیه شریفه :

«. . . کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » ⁽²⁾.

. . . کافی است که خدا [ با آیات محکم و استوار قرآنش ] و کسی [ چون امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ] که دانش کتاب نزد اوست ، میان من و شما [ نسبت به پیامبری ام ] گواه باشند .

روایت شده که فرمود :

أَنَا هُوَ الذی عِندَهُ عِلمُ الکِتٰابِ ⁽³⁾.

من همان کسی هستم که دانش کتاب نزد اوست .

عبدالرحمن بن کثیر درباره این آیه :

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽⁴⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده ات به هم بخورد ، نزد تو می آورم . . .

در محضر حضرت امام صادق علیه السلام می گوید : امام صادق میان انگشتان خود را باز کرد و آنها را روی سینه اش نهاد و سپس فرمود :

وَعِندَنَا وَاللّهِ عِلمُ الْکِتَابِ کُلُّهُ ⁽¹⁾.

و به خدا سوگند همه دانش کتاب نزد ماست .

رسول خدا صلی الله علیه و آله از قول پروردگار در وصف اهل بیت علیهم السلام نقل می کند که حضرت حق فرمود :

هُمْ خُزَّانِی عَلَی عِلمِی مِن بَعدِک ⁽²⁾.

آنان پس از تو خزانه دار بر علم من هستند .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

نَحنُ أَبْوَابُ اللّهِ ، وَنَحنُ الصِّراطُ الْمُسْتَقیِم ، وَنَحنُ عَیبَةُ عِلمِهِ ، وَنَحنُ تَراجِمَةُ وَحیِهِ ، وَنَحنُ أرکَانُ تَوحیِدِهِ ، وَنَحنُ مَوضِعُ سِرِّهِ ⁽³⁾.

ما درهای خداوند و راه مستقیم هستیم و ظرف دانش و بازگو کننده وحی اوییم و پایه های توحید و جایگاه راز او هستیم .

امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید :

ألا إِنَّ الْعِلمَ الَّذِی هَبَطَ بِهِ آدَمُ ، وَجمِیعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِیُّونَ إلیَ خَاتَمِ النَّبِییّنَ ، فِی عِتَرةِ خَاتَمِ النَّبِیِینَ وَالْمُرسَلینَ مُحَمَّد صلی الله علیه و آله ، فأَیْنَ یُتٰاهُ بِکُمْ وَأینَ تَذْهَبُونَ ؟ ! ⁽¹⁾

آگاه باشید دانشی که آدم آن را فرود آورد و هر عملی که پیامبران تا خاتم انبیا را به آن ترجیح داده اند در خاندان خاتم پیامبران و مرسلین حضرت محمّد است ، پس شما را به کدام بیراهه می کشانند و به کدام جهت روان هستید ؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

نَحْنُ أهْلُ بَیْتٍ مَفاتِیْحُ الرَّحْمَةِ ، وَمَوْضِعُ الرِّسٰالَةِ ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلائِکَةِ ، وَمَعْدِنُ الْعِلْم ⁽²⁾.

ما اهل بیتی هستیم که کلیدهای رحمت ، و جایگاه رسالت ، و محلّ رفت و آمد فرشتگان و معدن دانش هستیم .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

مٰا یَنْقِمُ النَّاسُ مِنّا ! فَنَحْنُ وَاللّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، وَبَیْتُ الرَّحْمَةِ ، وَمَعْدِنُ الْعِلْمِ ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلائِکَةِ ⁽³⁾.

چرا مردم کینه ما را می جویند ! در حالی که - به خدا سوگند ! - ما درخت نبوت و خانه رحمت و معدن علم و معرفت و مکان آمد و شد فرشتگان هستیم .

اهل بیت علیهم السلام ، راسخان در علم ، معدن حکمت و دانش ، وارثان علوم انبیا ، آگاه ترین مردم و گنجینه های اسرار خدایند .

اهل بیت علیهم السلام ، آگاه به اسم اعظم حق ، آشنای به همه زبان ها ، آگاه از گذشته و آینده ، عالم به کتاب های آسمانی و بینای به آنچه بوده و خواهد بود ، هستند .

اهل بیت علیهم السلام ، بیت خدا ، کشتی نوح ، همتای قرآن ، برترین مردم ، اولوالامر ، اهل ذکر ، ریشه های حق ، معدن رسالت ، پایه های جهان و پاسداران دین هستند .

در زمینه های علوم عترت و گستردگی دانش اهل بیت علیهم السلام روایات بسیار مهمی در کتاب های شریف الکافی ، تفسیر الفرات ، معانی الأخبار ، کفایة الأثر ، ینابیع المودة و نزهة الناظر ثبت است ؛ چنانچه کسی بخواهد به آن کتاب ها مراجعه کند .

اهل بیت : و بندگی

اشاره

به سبب معرفت و شناخت کامل از حضرت رب العزّه که پایه معرفت هیچ اهل معرفتی به پایه معرفت آنان نمی رسید ، در فلک تسلیم نسبت به خدای مهربان عاشقانه و عارفانه قرار دارند و در همه شؤون زندگی مادّی و معنوی جز به عبادت و بندگی خدا قدم برنمی داشته اند .

نشست و برخاست ، سکوت و سخن گفتن ، خوردن و آشامیدن ، ازدواج و معاشرت ، کسب و تجارت ، جنگ و صلح ، سفر و حضر ، پوشیدن لباس ، شنیدن و نگاه کردن ، خواب و بیداری ، گریه و خنده و تمام اعمال و رفتار و کردار و گفتارشان که همراه با نیتی مخلصانه بود ، چیزی جز عبادت حق نبود !

عبادت اهل بیت علیهم السلام ، عبادتی بی طمع به بهشت و بی ترس از دوزخ و بر اساس شناخت حق و عشق به او و ادای وظیفه و تکلیف بود . در عبادتشان نیت تجارت بهشت و زمینه بیم دچار شدن به عذاب وجود نداشت ، بلکه عبادتی در اوج خلوص و صفا و پاکی و وفا و عشق به حضرت حق بود .

سخنان اهل بیت علیهم السلام در زمینه عبادتشان و نظر آن بزرگواران درباره انواع عبادات ، نشانگر این حقیقت است که : عبادت و بندگی آنان با نیّتی خالص و مبرّای از هرگونه شائبه ، تحقق می یابد و عبادتی است که هیچ عبادت

کننده ای طاقت به میدان آوردن آن عبادت را از نظر کیفی و معنوی نداشته و ندارد و نخواهد داشت !

با این همه ، عبادت خود را نسبت به شایستگی مولویّت حق ، کم و اندک و خود را تا آخرین لحظه عمر با همه وجود مدیون خدا دانسته اند و ادعای هیچ طلبی از حضرت حق نداشته اند و چون عبادت خود را با عبادت رسول خدا صلی الله علیه و آله مقایسه می کردند به ناله و گریه می افتادند و آه از نهادشان برمی آمد و می گفتند : ما کجا و رسول خدا کجا !!

از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده :

مَا عَبَدتُکَ طَمَعاً فِی جَنَّتِکَ ، وَلٰا خَوفاً مِن نَارِکَ ، وَلَکِن وَجَدتُکَ أهلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدتُکَ ⁽¹⁾.

تو را نه به طمع و امید به بهشتت و نه از بیم دوزخت بندگی کردم بلکه تو را شایسته و سزاوار پرستش یافتم پس به عبادت و بندگیت برخاستم .

و نیز آن حضرت فرمود :

إنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَغبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْتُّجَارِ ، وَإنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَهْبَةً فَتِلکَ عِبَادَةُ الْعَبیدِ ، وَإنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ شُکْراً فَتِلکَ عِبَادَةُ الأحْرَارِ ⁽²⁾.

گروهی خدا را به امید دست یافتن به بهشت پرستیدند و این پرستش تاجران و بازرگانان است و قومی خدا را به خاطر ترس از دوزخ عبادت کردند و این عبادت بردگان است و جمعی او را از سر سپاس و شکر بندگی کردند و این بندگی آزادگان است .

به حقّ سوگند ! اگر خدا به اهل بیت علیهم السلام اعلام می کرد که : برای ابد ، بهشت و دوزخم را از صفحه هستی محو کردم و بنای پاداش و عقاب ندارم ، ذرّه ای در کیفیّت و کمیّت عبادت آنان تغییر حاصل نمی شد .

حضرت امام باقر علیه السلام می فرماید :

پیامبر در شبی که باید نزد عایشه می بود ، کنار او به سر می برد . عایشه به خاطر شدّت عبادت پیامبر به پیامبر گفت : ای رسول خدا ! چرا خود را خسته می کنی در حالی که خدا تبعات گذشته و آینده را بر تو آمرزیده است ؟ فرمود : عایشه ! آیا نباید برای خدا بنده ای سپاس گزار باشم .

حضرت امام باقر علیه السلام در دنباله گفتارشان فرمودند :

پیامبر برای عبادت بر سر انگشتان پایش می ایستاد که خدا این آیه را نازل کرد : طه ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا خود را به رنج و مشقت اندازی ! ⁽¹⁾عبادت و بندگی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز اعجاب انگیز بود تا جایی که معصومین فرموده اند : کسی را طاقت و توان عبادت آن حضرت نیست .

دیگر افراد اهل بیت علیهم السلام هم مانند رسول خدا و امیرالمؤمنین علیهما السلام در عبادت و بندگی حق بی نظیر بودند و از طریق این گونه عبادت بود که به مقام

ولایت بر نفوس و ولایت بر موجودات رسیدند و به آنان حق تصرّف در امور طبیعیّه و مقام محمود و حق شفاعت و بالاترین مقامات معنوی عنایت شد و امامت و رهبری و پیشوایی آنان بر جن و انس تا ابد مسلّم و قطعی گشت و وجوب اطاعت از ایشان به عنوان حقّی لازم بر عهده همگان مقرّر گردید .

مفهوم عبادت

عبادت ، هماهنگ کردن همه حرکات و سکنات و حیات و ممات با خواسته های حضرت حق بر اساس نیت خالص و بی شائبه است .

« قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾.

بگو مسلماً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است .

مرحوم شهید مطهری در زمینه عبادت و بندگی بر پایه آیات و روایات و عرفان ناب اسلامی و معارف حقّه الهی اشارات و لطایفی دارند که با توضیحی که بر آن افزوده می شود ، قابل توجه و مفید فایده خواهد بود .

در روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده :

ألْعُبُودِیَّةُ جَوْهَرَةٌ کُنهُهَا الرُّبُوبِیَّةُ ⁽²⁾.

بندگی خدا [ و پیمودن راه قرب و حرکت بر پایه خواسته های حق ] گوهری است که نهایت آن خداوندگاری است .

بشر می تواند در راه کمال گام بردارد و به کمالاتی برسد که فراتر از آن در وهم نمی آید و با آنکه موجودی ممکن و ذاتاً فقیر و نیازمند است و از خود چیزی ندارد و در حق او گفته شده :

سیه رویی ز ممکن در دو عالم جدا هرگز نشد واللّه اعلم ⁽¹⁾

از طریق عبودیت و بندگی خالص می تواند کاری کند که بر جهان مسلّط شود و در آن تصرّف کند .

مراحل رسیدن به کمال عبودیت

اشاره

برای رسیدن به ولایت تصرّف و تکوین و به عبارت دیگر کمال و قدرتی که در عبودیت و اخلاص و پرستش واقعی است ، باید مراحل و منازلی را طی کرد بدین گونه :

مرحله اول

تسلط بر نفس خویش از طریق بالا بردن کیفیت عبادت و بندگی و انجام عبادت همراه با نیتی پاک به آن گونه که حضرت محبوب از انسان خواسته است .

« وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا . . . » ⁽²⁾.

و کسانی که برای [به دست آوردن خشنودی] ما [ با جان و مال ] کوشیدند ، بی تردید آنان را به راه های خود [ راه رشد ، سعادت ، کمال ، کرامت ، بهشت و مقام قرب ] راهنمایی می کنیم . . .

« . . . إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً . . . » ⁽³⁾.

. . . اگر [ در همه امورتان ] از خدا پروا کنید ، برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می دهد . . .

«. . . إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً نماز از کارهای زشت و کارهای ناپسند باز می دارد . . .

« . . . کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽²⁾.

. . . روزه بر شما مقرّر و لازم شده ، همان گونه که بر پیشینیان شما مقرّر و لازم شد تا پرهیزکار شوید .

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ . . . » ⁽³⁾.

ای کسانی که ایمان آورده اید ! از صبر و نماز [ برای حل مشکل خود و پاک ماندن از آلودگی ها و رسیدن به رحمت حق ] کمک بخواهید . . .

در این مرحله از عبودیت آن چیزی که نصیب انسان می شود این است که ضمن یک روشن بینی خاص ، خواهش ها و تمایلات نفسانی انسان مسخّر وی می گردد و به عبارت دیگر ، اولین اثر عبودیت و بندگی ، ربوبیّت و ولایت بر نفس امّاره است .

مرحله دوم

تسلّط و ولایت بر اندیشه های پراکنده و به عبارتی دیگر ، تسلط بر نیروی متخیّله است .

از شگفت ترین نیروهای انسان ، قوه متخیّله است . به سبب این قوّه است

که ذهن انسان هر لحظه از موضوعی متوجه موضوعی دیگر می شود و به اصطلاح تداعی معانی و تسلسل خواطر صورت می گیرد .

این قوّه در اختیار ما نیست بلکه ما در اختیار این قوّه عجیب هستیم ؛ برای همین است که هرچه بخواهیم ذهن خود را در یک موضوع معیّن متمرکز کنیم که متوجه چیز دیگر نشود ، برای ما میسّر نیست .

قوه متخیّله ما را بی اختیار به این سو و آن سو می کشاند ، مثلاً هرچه می خواهیم در نماز حضور قلب داشته باشیم نمی توانیم .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این باره تمثیل و تشبیه لطیفی دارند و دل افرادی که مسخّر قوّه متخیّله است به پری تشبیه می کند که در صحرایی بر درختی آویخته شده باشد که هر لحظه باد ، او را پشت و رو می کند ، فرموده ایشان چنین است :

مَثَلُ القَلْبِ مَثَلُ رِیشَةٍ فِی الْفَلاةِ تَعَلَّقَت فی أصلِ شَجَرَةِ ، یُقَلِّبُها الرّیحُ ظَهراً لِبَطْنٍ ⁽¹⁾.

مثل قلب همانند پری در صحرایی است که بر درختی آویخته شده باشد که باد آن را پشت و رو می کند .

و در حدیث دیگر می فرماید :

لَقَلْبُ بنِ آدَمَ أشدُّ انْقِلاباً مِنَ الْقِدْرِ إذا اجْتَمَعَتْ غَلْیَاً ⁽²⁾.

دل فرزند آدم از دیگِ در حال جوشیدن بیشتر بالا و پایین می شود .

گفت پیغمبر که دل هم چون پری است در بیابانی اسیر صرصری است

باد پر را هر طرف راند گزاف گه چپ و گه راست با صد اختلاف

در حدیث دیگر آن دل را چنان کآب جوشان ز آتش اندر غازقان ⁽¹⁾

هر زمان دل را دگر رایی بود آن نه از وی بلکه از جایی بود ⁽²⁾

آیا انسان محکوم به تسلط قوّه متخیّله است و این نیروی مرموز که مانند گنجشکی همواره از شاخی به شاخی می پرد باید حاکم وجود او باشد ؟ و یا اینکه محکومیت در برابر قوّه متخیّله از خامی و ناپختگی است و کاملان و اهل ولایت قادرند این نیروی خودسر را مطیع خود کنند ؟

بی گمان مطلب دوم درست است ، چون یکی از وظایف بشر تسلّط بر هوس بازی و کنترل قوّه خیال است و گرنه این قوّه شیطانی صفت ، مجالی برای تعالی و پیمودن صراط قرب نمی دهد و تمام نیروها و استعدادها را در وجود انسان باطل و ضایع می کند .

جان همه روزه لگدکوب از خیال وز زیان و سود و از خوف زوال

نی صفا می ماندش نی لطف و فر نی به سوی آسمان راه سفر

سالکان راه عبودیت در دومین مرحله به این نتیجه می رسند که بر قوّه متخیّله خویش ولایت و ربوبیّت پیدا می کنند و آن را برده و مطیع خود می سازند . اثر این مطیع ساختن این است که روح و ضمیر به سائقه فطری خدا خواهی ، هر وقت میل بالا کند ، این قوّه با بازیگری های خود مانع و مزاحم نمی گردد .

مولوی در شرح این حدیث نبوی :

تَنَامُ عَیْنَایَ وَلٰا یَنَامُ قَلبِی ⁽³⁾.

دو چشمم می خوابند ، ولی دلم بیدار است .

چه زیبا سروده است ، وی می گوید :

گفت پیغمبر که عینای تنام لا ینام القلب عن رب الانام

چشم تو بیدار و دل رفته به خواب چشم من خفته دلم در فتح باب

هم نشینت من نی ام سایه من است برتر از اندیشه ها پایه من است

زان که من ز اندیشه ها بگذشته ام خارج از اندیشه پویان گشته ام

حاکم اندیشه ام محکوم نی ز آنکه بنّا حاکم آمد بر بنا

جمله خلقان سخره اندیشه اند زین سبب خسته دل و غم پیشه اند

من چو مرغ اوجم اندیشه مگس کی بود بر من مگس را دسترس

چون ملایم گیرد از سفلی صفات برپرم هم چون طیور الصافات ⁽¹⁾

برای کسب این پیروزی بر قوّه خیال که امکان پذیر است ، چون :

« لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا . . . » ⁽²⁾.

خدا هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی کند .

انسان باید در حد گنجایش در عبادات ، اساس توجهش به خدا باشد .

ریاضت کشان از راه های دیگر وارد می شوند و حداکثر این است که از راه مُهمل گذاشتن زندگی و ستم بر بدن ، اندکی به آن دست می یابند ولی اسلام از راه عبادت بدون اینکه نیازی به آن کارهای ناروا باشد این نتیجه را تأمین می کند .

توجه دل به خدا و تذکر اینکه در برابر رب الارباب و خالق و مدبّر کل قرار گرفته است ، زمینه تجمع خاطر و تمرکز ذهن را فراهم می کند .

ابن سینا می گوید :

« العِبادَةُ عِنْدَ العٰارِفِ رِیَاضَةٌ مَا لِهِمَمِهِ وَقُوی نَفسِهِ المُتَوهَّمَةَ والمُتَخَیَّلِةِ لِیَجرّها بالتَّعوید عن جَنابِ الغُرورِ إلی جَنابِ الحَقِّ فتصیرُ مسالَمَةً للسرِّ الباطِنِ

حینما یَتَجلَّی الحقُّ لا تُنازِعُهُ فَیَخلَصُ السرُّ إلی الشُّروقِ الباطِنِ » ⁽¹⁾.

عبادت از نظر اهل معرفت ورزشی برای همت ها و قوای نفسِ وهمی و خیالی است که در اثر تکرار و عادت دادن به حضور در محضر حق ، همواره آنها را از توجه به مسائل مربوط به طبیعت و ماده به سوی حق بکشاند و در نتیجه این قوا تسلیم سرِّ ضمیر و فطرت خدا جویی انسان گردند و مطیع او شوند و به حدّی که هر وقت اراده کند که در پی جلب جلوه حق برآید ، این قوا در جهت خلاف ، فعالیت نکنند و کشمکش درونی میان دو میل علوی و سفلی ایجاد نشود و سرّ باطن بدون مزاحمت اینها از باطن کسب اشراق نماید .

مرحله سوم

این است که روح در مراحل قوّت و قدرت و ربوبیّت و ولایت خود به مرحله ای برسد که در بسیاری از امور از بدن بی نیاز شود ، در حالی که بدن صد در صد نیازمند به روح است .

روح و بدن نیازمند یکدیگرند ، حیات بدن به روح است . روح صورت و حافظ بدن است . سلب علاقه تدبیری روح به بدن مستلزم خرابی و فساد بدن است و از طرف دیگر روح در فعالیت های خود نیازمند به استخدام بدن است . روح بدون به کار بردن اعضا و جوارح و ابزارهای بدنی قادر به کاری نیست .

بی نیازی روح از بدن به این است که در برخی از فعالیت ها از استخدام بدن بی نیاز می گردد ، این بی نیازی گاهی در چند لحظه و گاهی مکرّر و گاهی به طور دائم صورت می گیرد و این همان است که به « خلع بدن » معروف است .

سهروردی ، حکیم اشراقی گفته است : ما حکیم را حکیم نمی دانیم مگر آنکه بتواند خلع بدن کند .

میرداماد می گوید : ما حکیم را حکیم نمی دانیم مگر آنکه خلع بدن برای او ملکه شده باشد و هر وقت اراده کند عملی گردد .

همان طور که محققان گفته اند : خلع بدن دلیل بر کمال زیادی نیست یعنی افرادی که هنوز از عالم « مثال » عبور نکرده و قدم به غیب معقول نگذاشته اند ممکن است به این مرحله برسند .

مرحله چهارم

بدن از هر جهت تحت فرمان و اراده شخص درمی آید به طوری که در حوزه بدن خودِ شخص ، اعمال خارق العاده سر می زند ؛ امام صادق علیه السلام می فرماید :

مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِیَتْ عَلَیهِ النِیَّةُ ⁽¹⁾.

از آنچه که همت و اراده نفس در آن نیرومند گردد [ و به طور جدی مورد توجه نفس واقع شود ] بدن از انجام آن ناتوانی نشان نمی دهد .

مرحله پنجم

این مرحله بالاترین مراحل است که حتی طبیعت خارجی نیز تحت نفوذ اراده انسان قرار می گیرد و مطیع انسان می شود ؛ معجزات و کرامات انبیا

و امامان و اولیای حق از این مقوله است ؛ معجزات از باب تصرّف و ولایت تکوینی است .

تصرّف در کائنات چون عصا را اژدها نمودن ، کوری را بینا ساختن ، مرده ای را حیات دادن و از نهان آگاه نمودن ؛ همه از باب ولایت تصرّف است .

برخی می پندارند که در تصرّف تکوینی و یا معجزه ، شخصیت و اراده صاحب تصرّف هیچ گونه دخالتی ندارد و او تنها پرده نمایش است و ذات احدیّت به طور مستقیم و بدون واسطه آن را به وجود می آورد زیرا کار اگر به حد اعجاز برسد از حدود قدرت انسان در هر مقامی که باشد خارج است .

این تصور اشتباه است . گذشته از اینکه ذات اقدس احدیّت إبا دارد که یک فعل طبیعی بدون واسطه و خارج از نظام از او صادر گردد ، این تصوّر خلاف نصوص قرآنی است ؛ قرآن در کمال صراحت آورنده آیت و معجزه را خود رسولان می داند ، البته به اذن و رخصت ذات احدیّت .

بدیهی است که اذن ذات احدیّت از نوع اذن اعتباری و انسانی نیست که با لفظ و اشاره ، ممنوعیّت اخلاقی یا اجتماعی او را از میان ببرد ، این اذن پروردگار ، همان اعطای نوعی کمال است که منشأ چنین اثری می گردد و اگر خدا نخواهد آن کمال را از او می گیرد .

« . . . وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ . . . ) ⁽¹⁾.

. . . و هیچ پیامبری را نسزد که جز به اذن خدا معجزه ای بیاورد . . .

در این آیه کریمه ، آورنده آیت و معجزه را پیامبران می داند ولی به اذن تکوینی پروردگار ، چون هر موجودی در هر مرتبه ای که باشد مجرای اراده

و مشیّت الهی و مظهری از مظاهر آن است .

پیامبران در هر کار و از جمله در اعجاز خود متّکی و مستمدّ از منبع لایزال غیبی هستند ؛ خداوند در داستان تخت ملکه سبا می فرماید :

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽¹⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده ات به هم بخورد ، نزد تو می آورم . [ و آن را در همان لحظه آورد ] . . .

قرآن می فرماید : آن شخص حول و قوّت را به خود نسبت می دهد و نیز می افزاید آنکه دانشی از لوح محفوظ نزدش بود چنین گفت ، تمام این نکات اشاره به این است که کار خارق العاده را به موجب نوعی دانش انجام داد و آن دانش از نوع علومی است که با اتصال و ارتباط با لوح محفوظ و مقام قرب حق می توان به آن رسید .

پس قرآن این معنا را قبول دارد که انسان با حرکت جوهری و تزکیه و تعلیم به جایی می رسد که می تواند در کائنات تصرّف کند و ولایت تصرّف یابد .

همه اینها نتیجه قرب است و هر کس به هر اندازه که به خدا نزدیک تر است توان تصرّف او بیشتر است .

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و وی از خداوند متعال روایت می کند که در حدیث قدسی فرمود :

مَا تَقَرَّبَ إلیَّ عَبدٌ بِشَیءٍ أَحَبَّ إلَیَّ مِمَّا افْتَرَضَتْ عَلَیْهِ ، وَإنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إلَیَّ

بِالْنَّافِلَةِ حَتّی أُحِبَّهُ ، فَإذَا أحْبَبْتُهُ کُنتُ سَمعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ ، وَبَصَرَهُ الَّذِی یُبصِرُ بِه ، وَلِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِه ، وَیَدَهُ الَّذِی یَبْطِشُ بِهَا . إن دَعَانِی أجَبْتُهُ وَإنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ ⁽¹⁾.

هیچ بنده ای با هیچ چیزی به من نزدیک نشده است که از واجبات نزد من محبوب تر باشد ، بنده من به وسیله مستحبات [ که من واجب نکرده ام ولی او تنها به خاطر محبوبیت آنها نزد من انجام می دهد ] به من نزدیک می شود تا محبوب من می شود ، همین که محبوب من شد من گوش او می شوم که با آن می شنود و چشم او می شوم که با آن می بیند و زبان او می شوم که با آن می گوید و دست او می شوم که با آن برمی گیرد پس اگر مرا بخواند او را اجابت می کنم و اگر از من بخواهد به او عطا می نمایم .

بنابراین یگانه راه وصول به مقامات انسانی و انسان کامل شدن طی راه عبودیّت است؛ چون نتیجه و حقیقت عبودیّت همان ربوبیّت و ولایت و تصرّف است چرا که چون با تقرّب نزد او محبوب شود ، توانایی تصرّف در کائنات و مخلوقات را می یابد و مأذون به اذن تکوینی تصرّف در کائنات می گردد .

اهل بیت علیهم السلام ، عبادت و بندگی را به جایی رساندند که از جن و انس و فرشته و دیگر موجوداتِ صاحب عقل به پیشگاه حق مقرّب تر شدند و به همین سبب حوزه تصرّف و ولایتشان بر کائنات گسترده تر شد .

اهل بیت علیهم السلام و سوزِ بندگی

معاویه علیه لعنة اللّه به ضرار ضبابی گفت : تو همیشه با علی بودی از

علی برایم بگو ، ضرار گفت : مرا معذور بدار ، معاویه گفت : معذور نیستی ، ضرار گفت : حال که چاره ای ندارم می گویم ، ای معاویه ! گواهی می دهم که در برخی مواقع وقتی که شب پرده اش را می افکند ، در محراب ایستاده ریش خود را می گرفت ومانند افراد مار گزیده به خود می پیچید وهمچون افراد غم زده گریه می کرد ( خطاب به دنیا ) می گفت :

أَبی تَعَرَّضْتِ ؟ أمْ إلَیَّ تَشَوَّقْتِ ؟ لا حانَ حَیْنُک ، هَیْهاتَ غُرّی غَیْری ، لا حٰاجَةَ لی فیْکِ ، قَدْ طَلَّقُتُکِ ثَلاثاً لا رَجْعَةَ فیها ، فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَخَطَرُکِ یَسیرٌ وَأَمَلُکِ حَقیرٌ .

از من دوری گزین ، خود را به من عرضه می کنی ؟ ! یا آرزومندم شده ای ؟ ! زمان وصالت نزدیک مباد ، هرگز ، غیر مرا فریب ده ، که مرا به تو نیازی نیست ، تو را سه طلاقه کرده ام که آن را بازگشتی نیست .

زندگیت کوتاه بزرگیت اندک و آرزویت کوچک است .

همین جا بود که اشک معاویه فرو ریخت و با آستینش آن را می گرفت و جمعیت حاضر نیز از گریه ، گلو گیر بودند . سپس رو به ضرار کرده ، گفت :

شور و عشقت نسبت به او چگونه است ؟

ضرار گفت : شور و عشق زنی که تنها فرزندش را در دامانش سر می برند چگونه است ؟ و چگونه در غم و اندوه و هجر او زمان را سپری می کند ؟ من نیز این گونه ام ⁽¹⁾.

دل من لاله صفت در غم جانانه بسوخت نه فقط دل که مرا خانه و کاشانه بسوخت

آتش شمع فراقش به شب هجر مرا شعله ای زد به سر ا پا و چو پروانه بسوخت

برق عشقش به جهان از همه سو وز همه رو ساقی و جام و می و باده و پیمانه بسوخت

نه وجود من دلخسته افتاده ز پا در غم هجر رخش عاقل و دیوانه بسوخت

تا که آسوده شوم جانب خمّار شدم دیدم آنجا خم و خمخانه و میخانه بسوخت

به پرستاری دل دست زدم در شب هجر ناله ای بر زد و یکباره به افسانه بسوخت

در نهانخانه دل بس که به یادش بودم سینه و قلب و دل و بزم نهانخانه بسوخت

هم چو « مسکین » ز دلم آتش عشقی بر زد که سر ا پای وجودم همه مستانه بسوخت ⁽¹⁾

اهل بیت و مقام فنا

اشاره

اهل بیت علیهم السلام به گاه بندگی و عبادت به جای آنکه غرق اوهام و خیالات روزمرّه خود باشند ، فرو رفته در حق و محو او بودند و این شیوه موقّت ایشان نبوده است بلکه همواره در باب بندگی خدا این گونه بوده اند و در انجام هر نوع عبادت حتی مستحبات بسی پر تلاش بودند و سخت کوشش می کردند و تلاش می نمودند !

امیرالمؤمنین علیه السلام

در روایتی آمده است که : در جنگ احد تیری به پای امیرالمؤمنین علیه السلام - که در آن هنگام بیش از بیست و سه سال از عمر شریفش سپری نشده بود - اصابت کرده ، گوشت و پوست و عصب و استخوان را به هم دوخته بود .

دردش چنان جانکاه بود که هرگاه جرّاح جبهه می آمد تا تیر از پایش بیرون کند اجازه نمی داد .

جرّاح ، شکایت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برد ، حضرت فرمود : مهلت ده تا وقت نماز فرا رسد ، چون علی به نماز ایستاد آن هنگام پایش را جرّاحی کن که او در نماز جز به خدا به هیچ چیز التفات ندارد و سر ا پا محو جمال محبوب است ⁽¹⁾.

جامی - که از دانشمندان اهل سنت است - این داستان شگفت را به زیباترین صورت به رشته نظم کشیده است :

شیر خدا شاه ولایت علی صیقلی شرک خفی و جلی

روز احد چون صف هیجا گرفت تیر مخالف به تنش جا گرفت

غنچه پیکان به گُل او نهفت صد گُل راحت ز گل او شکفت

روی عبادت سوی محراب کرد پشت به درد سر اصحاب کرد

خنجر الماس چو بفراختند چاک بر آن چون گلش انداختند

غرقه به خون غنچه زنگار گون آمد از آن گلبن احسان برون

گُل گُل خونش به مصلی چکید گفت چو فارغ ز نماز آن بدید

این همه گُل چیست ته پای من ساخته گلزار مصلای من

صورت حالش چو نمودند باز گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر گرچه ز من نیست خبردارتر

طایر من سوره نشین شد چه باک گر شودم تن چو قفص چاک چاک

جامی از آلایش تن پاک شو در قدم پاک روان خاک شو

باشد از آن خاک به گردی رسی گرد شکافی و به مردی رسی ⁽¹⁾

امام حسن مجتبی علیه السلام

درباره عبادت امام مجتبی علیه السلام روایت است که آن حضرت در زمان خویش عابدترین ، زاهدترین و برترین مردم به شمار می رفت . هنگامی که حج به جا می آورد ، بسیاری از اوقات با پای برهنه از مدینه تا مکه می رفت .

هر وقت به یاد مرگ می افتاد می گریست و اگر در حضورش سخن از قبر به میان می آمد گریان می شد و چون به یاد قیامت و بر انگیخته شدن در محشر

می افتاد اشک می ریخت و هر وقت به یاد عبور از صراط می افتاد گریه می کرد و هر گاه به یاد حضور مردم برای حساب در پیشگاه خدا می افتاد ناگهان فریاد می کشید و از شدّت بیم و هراس از هوش می رفت و غش می کرد . هر زمان برای نماز آماده می شد ، اعضایش از خوف خدا می لرزید و هر وقت از بهشت و دوزخ سخن می گفت چون شخص مار گزیده مضطرب می گشت ، آنگاه از خدا خواستار بهشت می شد و از آتش دوزخ به او پناه می برد و چون آیه ای که با «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » شروع می شود تلاوت می کرد ، می فرمود :

لَبَّیْکَ اللّٰهُمَّ لَبَّیْکَ ⁽¹⁾.

بار خدایا ! فرمانبردارم ، فرمانبردار .

و نیز هنگامی که مشغول وضو می شد اعضایش می لرزید و چهره مبارکش زرد می شد ؛ وقتی که می پرسیدند : چرا چنین حالی پیدا می کنی ؟ می فرمود :

سزاوار است کسی که در برابر پروردگار عرش می ایستد ، رنگش زرد و اعضایش دچار رعشه و لرزش شود .

هر گاه به در مسجد می رسید روی به آسمان می کرد و می فرمود :

خدایا ! مهمان تو بر در خانه ات ایستاده است ؛ ای خدای بخشنده ! گنهکار پیش تو آمده ؛ ای خدا ! ای مهربان ! از گناهانم به خاطر بزرگواریت درگذر ⁽²⁾.

امام سجاد علیه السلام

امام صادق علیه السلام فرمود : علی بن الحسین علیهما السلام هنگامی که کتاب علی را [ که در آن به بخشی از عبادات آن حضرت اشاره شده بود ] مرور می کرد می فرمود :

مَنْ یُطیقُ هَذا ؟ ! مَنْ یُطیقُ هَذا ؟ !

چه کسی این را تحمل می کند ؟ ! چه کسی این را تحمل می کند ؟ !

قال : ثُمَّ یَعْمَلُ بِهِ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود : از آن پس خود بدان عمل می کرد .

روزی جابر بن عبداللّه به حضرت امام سجاد علیه السلام گفت : ای پسر رسول خدا ! آیا نمی دانید که خدا بهشت را برای شما و دوستداران شما آفرید و آتش را برای بد خواهان و دشمنانتان ؟ پس این همه تلاش که خود را بر آن وا می دارید برای چیست ؟ !

حضرت فرمود : ای صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله ! آیا نمی دانی که خدا تبعات گذشته و آینده را بر نیاکان من بخشود ولی پیامبر صلی الله علیه و آله سخت کوشی را در راه طاعت و بندگی خدا هرگز کنار ننهاد و همچنان حضرت حق را عبادت می کرد - پدر و مادرم فدایش باد - وقتی که به ایشان گفتند : مگر نه آنکه خدا

در کتاب خود فرمود : تبعات گذشته و آینده ات بخشوده است ؟ در جواب فرمود :

أفَلا أکُونُ عَبْداً شَکُوراً .

آیا بنده ای شاکر و سپاس گزار نباشم ⁽¹⁾؟

امام صادق علیه السلام فرمود :

کَانَ أبِی یُصَلِّی فِی جَوْفِ اللَّیلِ ، فَیَسْجُدُ السَّجْدَةَ فَیُطِیلُ حَتّی نَقُولَ : إنَّه رَاقِدٌ ⁽²⁾.

پدرم در دل شب نماز می گزارد و چنان سجده را طولانی می کرد که ما گفتیم به خواب رفته است .

این همان حالاتی است که بر اهل بیت علیهم السلام در مقام فنای فی اللّه دست می داد به گونه ای که نوعی تجرّد از این جسم و دنیا پیدا می کردند و اتصال روح مقدسشان در آن حالات ، اتصال آنان به روح اللّه شدیدتر از اتصال شعاع آفتاب است به آفتاب بود ⁽³⁾.

در روایتی آمده : روزی حضرت امام باقر علیه السلام به محضر پدر بزرگوارش حضرت امام سجاد علیه السلام مشرّف شد و احساس کرد که حضرت در عبادت و بندگی به جایی رسیده که هیچ کس به آن مرحله نرسیده است ، صورتش از شب زنده داری زرد شده ، دیده هایش از گریه به سرخی نشسته ، پیشانی اش پینه بسته و دو ساق پایش از کثرت ایستادن در نماز ورم کرده است !

حضرت امام باقر علیه السلام می فرماید : چون پدرم در آن هنگام به فکر فرو رفته بود ، پس از لحظاتی از ورود من خبر شده ، دید که من گریه می کنم ، روی به جانب من کرده ، فرمود : فرزندم ! یکی از نوشته هایی که عبادت امیرمؤمنان علیه السلام در آن نوشته شده بیاور ، من نوشته را آوردم ، فرمود : چه کسی می تواند مانند علی بن ابی طالب علیه السلام عبادت کند ⁽¹⁾؟ !

امام موسی بن جعفر علیهما السلام

درباره حضرت امام موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده که او عابدترین ، دانشمندترین ، سخاوتمندترین و گرامی ترین انسان در زمان خود به شمار می رفت . همیشه نمازهای مستحبی شبانه را می خواند و آن را به نماز صبح وصل می کرد سپس تا طلوع آفتاب مشغول تعقیبات می شد ، آنگاه پیشانی به سجده می گذاشت و تا هنگام ظهر سر بر نمی داشت و همواره در سجده چنین دعا می کرد :

اللّهُمَّ إنّی أسْألُکَ الرّاحَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ ، والْعَفْوَ عِنْدَ الْحِسابِ .

خدایا ! من از تو راحتی به هنگام مرگ و بخشش به هنگام حساب را درخواست می کنم .

و از دعاهای آن حضرت این بود :

عَظُمَ الذَّنْبُ مِنْ عَبْدِکَ ، فَلْیَحْسُنِ الْعَفْوُ مِنْ عِنْدِکَ .

گناه از بنده ات بزرگ شد پس گذشت از طرف تو نیکوست .

چنان از بیم خدا می گریست که محاسن مبارکش از اشک دیده اش ، تر

می شد . از همه مردم بیشتر به خانواده و خویشانش رسیدگی می کرد .

شب ها با زنبیل هایی که محتوی سکه های دینار و درهم و آرد و خرما بود به سراغ نیازمندان مدینه می رفت و به آنان عطا می کرد در حالی نیازمندان نمی فهمیدند چه کسی به آنان کمک می کند ⁽¹⁾!

آن بزرگوار سال های زیادی در زندان حاکمان ستمگر عباسی بود تا سرانجام شهید شد . بسیاری از زندانیان از عبادت های او تحت تأثیر قرار می گرفتند و گاه از کارهای خویش توبه می کردند . حضرت در طول سال های زندان هر روز پس از طلوع آفتاب تا وقت زوال ظهر به سجده بود .

نوشته اند هرگاه هارون به بام زندان می رفت جامه ای می دید که در گوشه ای از زندان افتاده است ؛ روزی از ربیع زندانبان پرسید :

مٰا ذَاکَ الثَّوْبُ الَّذی أراهُ کُلَّ یَوْمٍ فی ذلِکَ الْمَوْضِعِ ؟

ای ربیع ! آن جامه ای که همه روزه در آنجا می بینم چیست ؟

ربیع پاسخ داد :

مٰا ذَاکَ بِثَوْبٍ ، وَإنَّما هُوَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ، لَهُ کُلَّ یَوْمٍ سَجْدَةٌ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إلی وَقْتِ الزَّوالِ ⁽²⁾! !

آن جامه نیست ، موسی بن جعفر است که هر روز پس از طلوع تا زوال در سجده است ! !

امام حسن عسگری علیه السلام

درباره شکنجه گران حضرت امام حسن عسگری علیه السلام نیز روایت شده است که صالح بن وصیف رئیس زندان آن حضرت می گفت : چه کنم ؟ دو نفر از بدترین اشخاص را برای شکنجه او مأمور کردم ، آن دو نفر پس از مشاهده حال عبادت و راز و نیاز آن حضرت چنان تحت تأثیر قرار گرفتند که خود مرتب به عبادت و نماز مشغولند به طوری که رفتارشان شگفت آور است !

آنان را احضار کرده ، پرسیدم : چرا چنین شده اید ؟ چرا این شخص را شکنجه نمی کنید ؟ مگر از ایشان چه دیده اید ؟ در پاسخ گفتند : چه بگوییم درباره شخصی که روزها را روزه می گیرد و شب ها را به عبادت سپری می کند و جز عبادت به کار دیگری سرگرم نمی شود ، هنگامی که به ما نگاه می کند بدنمان می لرزد و چنان وحشت سر ا پای وجود ما را می گیرد که نمی توانیم خود را نگه داریم ⁽¹⁾! !

اهل بیت : جلوه کامل حقایق

اشاره

اهل بیت علیهم السلام چون در مقام بندگی و عبودیّت و خلوص و اخلاص و جهاد و کوشش در بالاترین و برترین مرحله قرار دارند ، وجودشان هم چون آئینه صاف و شفاف جلوه گاه کامل حقایق است .

مقام بندگی و عبودیّت انسان به هر اندازه که باشد ، به همان اندازه افق طلوع حقایق است .

مقام بندگی و عبودیّت ، جلوه گاه اسماء و صفات حق و تجلّی گاه حسنات اخلاقی و سبب فزونی ایمان و تعیین و سکوی پرواز به سوی قرب حق و زمینه ساز لقاء اللّه است .

طلوع حقایق از مشرق وجود اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت علیهم السلام از نظر ایمان در والاترین مرحله و از نظر اخلاق در بهترین مرتبه و از جهت کوشش و فعالیت مثبت ، در برترین قلّه قرار داشتند .

این واقعیت ها ، اهل بیت علیهم السلام را به درجه ای رسانید که مطلع الفجر وجود حق و اسماء و صفات خداوند و اخلاق حضرت رب العزّه شدند .

حضرت امام هادی علیه السلام بخشی از حقایق وجودی اهل بیت علیهم السلام را این گونه توضیح می دهند :

درود بر شما ای اهل بیت نبوت و جایگاه رسالت و نقطه رفت و آمد

فرشتگان و معدن مهر و رحمت و خزانه های دانش و بینش و نهایت بردباری و ریشه های بزرگواری و پیشوایان به حق امت ها و والیان نعمت ها و عناصر نیکوکاران و پایه های خوبان و سیاست مداران بندگان و ستون های پابرجای شهرها و درهای ایمان و امینان خدای مهربان و نژاد طیب و طاهر پیامبران و برگزیده رسولان و خاندان برگزیده پروردگار جهانیان !

درود بر شما امامان هدایت و چراغ های شب تار حیات و نشانه های تقوا ، و صاحبان خرد و دارندگان عقل کامل و پناه مردم و وارثان انبیا و نمونه های برتر و اهل دعوت نیکوتر و حجّت های خدا بر اهل دنیا و آخرت !

درود بر شما که جایگاه شناخت خدا و مساکن برکت حق و جانشینان پیامبر و فرزندان رسول اللّه و معادن حکمت خدا و حافظان اسرار او و حاملان قرآن و دعوت کنندگان به سوی خدا هستید ⁽¹⁾.

پیامبران زمینه ساز طلوع حقیقت نبوی صلی الله علیه و آله

پیامبران پیش از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، نبوت و کتابشان از باب مقدمه و آماده سازی جهت ظهور ایشان و حضورشان در دنیاست تا همه موجودات به

ویژه انسان به سبب وجود این بزرگواران که حبل اللّه و ظل اللّه و امناء رحمان هستند ، حرکت صعودی را آغاز کنند و به کمال لایق خویش برسند ؛ به این جهت پیمان بستند که زمینه ساز حضور ریشه اهل بیت علیهم السلام یعنی محمّد صلی الله علیه و آله بوده و بر عهده پیمان و محبت او استوار باشند .

. . . وَلَمْ یُخْلِ سُبحانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِیٍّ مُرسَلٍ ، أو کِتابٍ مُنزَلٍ ، أو حُجَّةٍ لَازِمَةٍ . . . مَأخُوذاً عَلَی النَّبِییِّنَ مِیثَاقُهُ . . . ⁽¹⁾.

. . . خدا هرگز خلق خود را از وجود پیامبر یا کتاب نازل شده ، یا حجّت و برهان لازم خالی نگذاشت . . . و از همه پیامبران برای پیامبر اسلام پیمان گرفته است . . .

به این خاطر پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله آن صادق مصدق می فرماید :

نَحْنُ الآخِرُونَ ، السّابِقُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽²⁾.

ما در دنیا پس از همه پیامبران و امت ها آمده ایم ، ولی در آخرت در صف مقدم و پیشگام همگانیم .

و نیز کتاب های شیعه و سنی از آن حضرت روایت کرده اند که فرمود :

آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوائی یَوْمَ القِیَامَةِ ⁽³⁾.

آدم و همه انسان های پس از او در قیامت زیر پرچم من هستند .

آری ، اهل بیت علیهم السلام بدون تردید به خاطر اینکه ظرفیّت وجودی

و معرفتی شان از همه مخلوقات و موجودات گسترده تر است و همه حقایق معنوی در این ظرفیت های گسترده متجلّی هستند ، مصداق حقیقی :

والآخِرُونَ السّٰابِقُونَ وَالسّٰابِقُونَ الأَوَّلُونَ وَلَیْسَ کَمِثْلِهِمْ شَیْ ءٌ ⁽¹⁾.

و آن برگزیدگان خدا که پس از همه پیامبرانند در شخصیت و معنویت بر همه پیشی گرفته اند و پیشی گیرندگان مقدم بر همه اند و مانند آنان چیزی نیست .

و مانند آن می باشند .

مولوی در وصف آنان می فرماید :

ظاهراً آن شاخ اصل میوه است باطناً بهر ثمر شد شاخ هست

گر نبودی میل و امّید ثمر کی نشاندی باغبان بیخ شجر

پس به معنا آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد

مصطفی زین گفت که آدم و انبیا خلف من باشند در زیر لوا

بهر این فرموده است آن ذو فنون رمز نحن الآخرون السابقون ⁽²⁾

علّت این پیشگامی و تقدم شرفی و وجودی و معرفتی این است که آنان به اراده خدا آغاز و انجام اند ، یعنی آغاز هستی و برزخ میان واجب و ممکن و انجام و عاقبت همه در دنیا و آخرت اند چنان که حضرت امام هادی علیه السلام در جامعه کبیره به این حقیقت اشاره دارند :

بِکُمْ فَتَحَ اللّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ . . . وَإِیٰابُ الْخَلْقِ إلَیْکُمْ ، وَحِسابُهُمْ عَلَیْکُم ⁽³⁾.

خدا هستی و حقایق را به وسیله وجود شما آغاز کرد ، و با شما هم پایان می دهد . . . و بازگشت خلق به سوی شما و حسابشان بر عهده شماست .

پس همه پیامبران چنان که در سطور گذشته بیان شده زمینه ساز تجلّی آنان در دنیا و حضورشان میان جمع مخلوقات بودند و این بزرگواران در اعتدال زمان و مکان و مقام ، از آسمان ارادة اللّه و قلّه فعل اللّه و اوج رحمت اللّه به چاه طبیعت نازل شدند تا سبب کامل اتصال بین خدا و مخلوقات فراهم آید و حجّت بر همه مردم جهان تمام شود .

صبح قیامت با طلوع نور محمّدی

در حقیقت نزول آنان به این سیاره خاکی از لحاظ زمانی هنگام زوال خورشید هستی است که همان ظهر هستی باشد و از آن هنگام عصر هستی آغاز می شود و کائنات شروع به قبض می شوند ، و پس از آنکه این دوره یعنی دوره ظهور پیامبر و اهل بیت علیهم السلام و به ویژه وجود مبارک امام عصر ⁽¹⁾به پایان اهل بیت برسد و خورشید زمان وارد مغرب شود ، همه هستی در قبض مطلق فرو می رود و ظلمت دوم پس از گذشت میلیون ها سال از ظلمت اول که پیش از ظهور هستی بوده آغاز می شود و در آن ظلمت و قبض مطلق است که خدا می فرماید :

«لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ » ⁽¹⁾.

امروز فرمانروایی ویژه کیست ؟

آنگاه به تعبیر قرآن مجید روز قیامت شروع می شود که روزی ابدی و سرمدی و همیشگی و تا بی نهایت بدون شب است .

در هیچ آیه و روایتی تعبیری به عنوان شب قیامت وجود ندارد بلکه تعبیر از جهان دیگر در همه معارف تعبیر به روز قیامت است و از آنجا که سبب پدید آمدن روز ، طلوع خورشید است سبب پدید آمدن روز قیامت هم طلوع خورشید محمّدی و نور وجود احمدی است که از هویتش در قرآن مجید تعبیر به سراج منیر ⁽²⁾یعنی چراغ روشنگر شده است ، وجود مبارکی که اولین و نخستین وارد شونده بر خدا در قیامت است و به سبب ورود او که وجه اللّه و نور اللّه است ، همه عرصه محشر و سرزمین جهان دیگر ، غرق روشنایی و نور می شود و روز ابدی و سرمدی ظهور می کند و تحقق حقیقی و دائمی می یابد .

« وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ . . . » ⁽³⁾.

و زمین به نور پروردگارش روشن می شود ، و کتاب [ اعمال ] را می نهند . . .

آیه شریفه با توجه به مطالبی که در آن مطرح است صد در صد درباره روز قیامت است و بسیاری از روایات و تفاسیر مصداق نورِ رب را پیامبر و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام می دانند .

آری ، با طلوع نور رب که نور محمّد صلی الله علیه و آله است صبح قیامت می دمد و روز دائمی و همیشگی شروع می شود و از برکت آن نور همه حقایق جلوه کامل می کنند و «تُبْلَی السَّرٰائِرُ » ⁽¹⁾تحقق می یابد و حساب رسی شروع می شود .

حضرت امام باقر علیه السلام می فرماید که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَنَا أوَّلُ وَافِدٍ عَلَی العَزِیزِ الجَبَّارِ یَومَ القِیَامَةِ ، وَکِتَابُهُ ، وَأهلُ بَیتِی ، ثُمّ أمّتی ، ثُمَّ أسأَلُهُم مَا فَعَلتُم بِکتَابِ اللّهِ وَبِأهلِ بَیتِی ⁽²⁾؟

من و کتاب خدا و اهل بیتم نخستین وارد شوندگان بر عزیز جبّاریم سپس امتم ؛ آنگاه از امت می پرسم : با کتاب خدا و با اهل بیتم چه رفتاری داشتید ؟

اهل بیت : کشتی نجات

اشاره

ارواح پاک اهل بیت علیهم السلام و وجود نوری آنان به اراده حق - پیش از آفریده شدن همه موجودات - از افق رحمت طلوع کردند و گرداگرد عرش خدا قرار گرفتند و در دریای تسبیح و تقدیس حضرت ذو الجلال شناور گشتند تا خدا برای هدایت مردم به آنان منت نهاد و هر کدام از آن ارواح طیّبه را در زمان مناسب در ظرف جسم و بدن قرار داد و در میان مردم آشکار کرد .

خَلَقَکُم اللّهُ أنواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرشِهِ مُحدِقِینَ ، حَتَّی مَنّ عَلَینَا بِکُم ، فَجَعَلَکُم فِی بُیُوتٍ أذِنَ اللّهُ أن تُرْفََعَ وَیُذْکَرَ فِیها اسْمُهُ . . . ⁽¹⁾

خدا شما را به صورت انوار آفرید و گرداگرد عرشش گذاشت تا بر ما انسان ها منت نهاد و شما را در خانه هایی که اجازه داده بود رفعت یابد و نامش در آنها ذکر شود ، قرار داد . . .

شما از همان زمان که گرداگرد عرش رحمان قرار گرفتید چونان کشتی نوح کشتی رهایی بخش توفان زدگان بودید و به عنوان وسیله نجات برای افتادگان در گردآب بلا معرفی شدید .

فَبَلَغَ اللّهُ بِکُم أشرَفَ مَحَلِّ المُکرَّمِینَ ، وَأعلَی مَنَازِلِ المُقرَّبِینَ ، وَأَرفَعَ

دَرَجَاتِ المُرسَلِین . . . ⁽¹⁾

خداوند شما را به شریف ترین جایگاه گرامیتان و برترین منازل مقربان و رفیع ترین درجات فرستادگان رسانید . . .

آدم علیه السلام و توسل به کشتی نجات

مگر نه این است که کتاب های معتبر حدیث و تفاسیر قابل توجه از حضرت امام عسگری علیه السلام روایت می کنند که آدم وقتی از مقامش هبوط کرد و از هم نشینی با فرشتگان محروم شد و جایگاهش را در بهشت از دست داد و لباس کرامت و پوشش شرمگاه از او فرو ریخت ، به محضر حضرت حق با تعلیم خود حق عرضه داشت :

اللّهُمَّ بِجاهِ مُحَمَّدٍ وَعَلیٍّ وَفاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ ، والطَّیِّبینَ مِنْ آلِهِمْ ، لَمّا تَفَضَّلْتَ بِقَبُولِ تَوْبَتی ، وَغُفْرانِ زَلَّتی ، وَإعادَتیّ مِنْ کرامَاتِکَ إلی مَرْتِبَتی .

خدایا ! به شخصیت و آبروی محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین و پاکان از اهل بیتشان به پذیرش توبه ام و گذشت از لغزشم و بازگشتم از کراماتت به مرتبه و مقامم تفضل و احسان کن .

پس خدا به او پاسخ داد :

قَدْ قَبِلْتُ تَوْبَتَکَ وَأقْبَلْتُ بِرِضْوٰانی عَلَیْکَ ، وَصَرَفْتُ آلائی وَنَعْمائی إلَیْکَ ، وَأعَدْتُکَ إلیٰ مَرْتَبَتِکَ مِنْ کَراماتی ، وَوَفَّرْتُ نَصِیبَکَ مِنْ رَحْمٰاتی فذلِکَ قَولُهُ عزّ وجلّ : «فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ

الرَّحِیمُ » ⁽¹⁾

بی تردید توبه ات را پذیرفتم و با خشنودی و رضایتم به سویت روی آوردم و نعمت های مادی و معنوی ام را به جانبت گرداندم و از باب کراماتم تو را به مقام و منزلتت برگشت دادم و سهمت را از رحمت هایم کامل برنهادم و این است معنای گفته خدای بزرگ که :

پس آدم کلماتی را [ مانند کلمه استغفار و توسّل به اهل بیت که مایه توبه و بازگشت بود ] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [ پروردگار ] توبه اش را پذیرفت ؛ زیرا او بسیار توبه پذیر و مهربان است .

اهل بی اهل بیت علیهم السلام وسیله نجات

ابوذر در حالی که درِ کعبه را گرفته بود گفت : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود :

ألاٰ إِنَّ مَثَلَ أهْلِ بَیْتِیْ فِیْکُمْ ، مَثَلُ سَفِیْنَةِ نُوْحٍ مَنْ رَکِبَها نَجا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَکَ ⁽²⁾.

آگاه باشید یقیناً مَثَل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است ، هر کس در آن درآمد [ از زیان های دنیا و آخرت ] رهایی یافت و هر که از آن باز ماند نابود شد .

از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است : اگر برنامه نجات و هدایت شما مردم نبود ، خدا ما را به این دنیا سفر نمی داد ، ما گرداگرد عرش خدا به تسبیح و حمد حق مشغول بودیم و اهل دنیا نبوده و نیستیم ، بلکه ما را دنبال

شما فرستاده اند تا شما را از لجن زار کفر و شرک و هوا و هوس و بی خبری غفلت برهانیم و به اوج انسانیت برسانیم .

ما کاروان مصر وجودیم و بر سر چاه ظلمانی دنیا آمده تا شما را از اعماق تاریک این چاه بیرون آوریم و از عالم خاک به عالم پاک هدایت کنیم .

حال که چنین است دست در دست ما بگذارید و صادقانه با ما بیعت کنید تا شما را از این منجلاب و دریای توفانی و پرتلاطم رهایی داده به ساحل نجات پیش ببریم .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

نَحْنُ سَفینةُ النَّجاةِ ، مَنْ تَعَلَّقَ بِها نَجا ، وَمَنْ حَادَ عَنْها هَلَکَ . فَمَنْ کانَ لَهُ إلَی اللّهِ حَاجَةٌ فَلْیَسْأَلْ بِنَا أَهْلَ البَیْتِ ⁽¹⁾.

ما کشتی نجاتیم هر که در آن درآویخت نجات یافت و هر که از آن کناره گرفت هلاک شد ، هر که از خدا درخواستی دارد باید به وسیله ما اهل بیت بخواهد .

امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل فرمود :

یا کُمیل ! قَالَ رَسُولُ اللّهِ قَولاً - وَالْمُهاجِرُونَ وَالْأنْصَارُ مُتَوافِرُونَ یَوْماً بَعْدَ العَصْرِ یَوْمَ النِّصْفِ من شَهْرِ رَمَضانِ - قَائِماً عَلیٰ قَدمیهِ فَوْقَ مِنْبَرِهِ : عَلِیٌّ وَابْنَایَ مِنْهُ الطَّیِّبُونَ مِنّی ، وَأنَا مِنْهُمْ ، وَهُمُ الطَّیِّبُونَ بَعْدَ أُمّهِمْ ، وَهُمْ سَفینَةٌ مَنْ رَکِبَها نَجا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَویٰ ، النّاجِی فِی الجَنَّةِ وَالهاوِی فِی لَظَی ⁽²⁾.

ای کمیل ! پیامبر اسلام روزی پس از نماز عصر در نیمه ماه رمضان در

حالی که مهاجران و انصار گرد آمده بودند و حضرت روی دو پا بر منبرش ایستاده بود ، فرمود : علی و دو فرزند پاک وی از من هستند و من از آنانم ، آنان چون کشتی اند هر که در آن درآید نجات یابد و هر که از آن باز ماند فرو درافتد ، نجات یافته در فردوس و فرو درافتاده در آتش است .

و نیز آن حضرت فرمود :

مَنِ اتَّبَعَ أمْرَنا سَبَقَ ، مَنْ رَکِبَ غَیْرَ سَفینَتِنا غَرِقَ ⁽¹⁾.

هر که از ولایت ما پیروی کرد پیشی گرفت و هر که بر کشتی جز ما در آمد غرق شد .

ستارگان از علل راه یابی کشتی نشینان به سوی ساحل امن و امانند ، بسیاری از مسافران دریا در تاریکی شب ، کشتی خود را به وسیله ستارگان به مقصد می رسانند ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روایتی اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام را چون ستارگان ، مایه امن و امان امت دانسته اند :

النُّجُومُ أمانٌ لِأهْلِ الْأرْضِ مِنَ الْغَرَقِ ، وَأهْلُ بَیْتی أمٰانٌ لِأُمَّتِی مِنَ الاْخْتِلافِ ، فَإذا خالَفَتْها قَبیلَةٌ مِنَ الْعَرَبِ ، إخْتَلَفُوا فَصارُوا حِزْبَ إِبْلِیْسَ ⁽²⁾.

ستارگان مایه امن و امنیت اهل زمین از غرق شدن هستند و اهل بیت من مایه ایمنی از توفان اختلاف و نزاع و درگیری ها هستند ، پس هرگاه گروهی با ایشان نباشند و به جنگ و مخالفت با آنان برخیزند با یکدیگر نیز به اختلاف می رسند و از آن پس حزب شیطان به شمار آیند .

مَثل اهل بیت علیهم السلام در روایات

در روایات علاوه بر تشبیه اهل بیت اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به نجوم به موارد دیگری نیز اشاره شده است که گذرا به آن اشاره می شود .

باب حطّه

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

إنَّما مَثَلُ أهْلِ بَیتِی فیکُمْ مَثَلُ بابِ حِطَّةَ فی بَنِی اسْرائیلَ ، مَنْ دَخَلَهُ غُفِرَ لَهُ ⁽¹⁾.

قطعاً مَثَل اهل بیت من در میان شما همانند باب حطه در میان بنی اسرائیل است ، هر کس از آن درآید مورد آمرزش قرار خواهد گرفت .

حضرت علی علیه السلام فرمود :

نَحْنُ بابُ حِطَّةَ ، وَهُوَ بابُ السَّلامِ ، مَنْ دَخَلَهُ نَجٰا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ هَویٰ ⁽²⁾.

ما اهل بیت ، باب حطّه هستیم و آن باب سلامت است ، هر کس از آن در آید نجات یابد و هر که از آن کنار ماند هلاک می شود .

و نیز آن حضرت فرمود :

ألا إنَّ الْعِلْمَ الّذی هَبَطَ بِهِ آدَمُ ، وَجَمیعُ ما فُضِّلَتْ بِهِ النَّبیُّونَ إلیٰ خاتَمِ النَّبیِّینَ ، فی عِتْرَةِ خاتَمِ النَّبیِّینَ ، فأیْنَ یُتاهُ بِکُمْ ، وَأیْنَ تَذْهَبُونَ ، وَأنَّهُمْ

فیکُمْ کأصْحٰابِ الکَهْفِ ، وَمَثَلُهُمْ بابُ حِطَّةَ ، وَهُمْ بابُ السِّلْمِ فی قولِهِ تَعالیٰ : «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ . . . » ⁽¹⁾⁽²⁾آگاه باشید ! دانشی که آدم آن را فرود آورد و هر آنچه پیامبران تا واپسین ایشان به آن ترجیح داده شده اند در اهل بیت خاتم پیامبران قرار دارد . پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده اند و کجا می روید ؟ اهل بیت در میان شما چون اصحاب کهف اند و مانند باب حطّه ، آنان همان دروازه سلامت اند که خدا از ایشان در کتاب خود چنین یاد کرده است : ای اهل ایمان ! همگی در عرصه تسلیم و فرمان بری [ از خدا ] در آیید ، و از گام های شیطان پیروی نکنید ، که او نسبت به شما دشمنی آشکار است . . .

بیت اللّه الحرام

رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

مَثَلُکُمْ یٰا عَلیَّ مَثَلُ بَیْتِ اللّهِ الحَرامِ ، مَنْ دَخَلَهَ کٰانَ آمِناً فَمَنْ أَحَبَّکُمْ وَوالاکُمْ کانَ آمِناً مِنْ عَذٰابِ النارِ ، وَمَنْ أبْغَضَکُمْ أُلْقِیَ فی النارِ . یا عَلیَّ « . . . وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً . . . » ⁽³⁾

وَمَنْ کٰانَ لَهُ عُذْرٌ فَلَهُ عُذْرُهُ ، وَمَنْ کانَ فَقیراً فَلَهُ عُذْرُهُ ، وَمْنْ کانَ مَریضاً فَلَهُ عُذْرُهُ ، إنَّ اللّه لا یَعْذُرُ غَنیاً وَلا فَقیراً ، وَلا مَریضاً وَلا صَحیحاً ، وَلا

أعْمیٰ وَلا بَصِیراً ، فی تفریطِهِ فی مُوالاتِکُمْ وَمَحَبَّتِکُم ⁽¹⁾.

ای علی ! مَثَل شما اهل بیت همانند بیت اللّه الحرام است که هر کس بر آن درآید ایمن گردد پس هر که شما را دوست بدارد و شما را یاری رساند از عذاب آتش در امان خواهد بود و هر که به شما کینه ورزد به آتش در افکنده می شود . ای علی ! بر اساس کتاب خدا هر کس استطاعت دارد حج بر او واجب است پس آنکه عذری دارد معذور از رفتن است و آن که تهیدست است عذر او تهیدستی اوست و آنکه بیمار است عذرش بیماری اوست ، ولیّ خدا در کوتاهی نسبت به طرفداری و دوستی شما اهل بیت نه عذر توانگر ، نه تهیدست ، نه بیمار ، نه تندرست و نه کور و نه بینا را می پذیرد !

سر برای پیکر

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

اجْعَلُوا أهْلَ بَیتِی مِنْکُمْ مَکانَ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ ، وَمَکانَ العَیْنَیْنِ مِنَ الرَّأسِ ، فَإنَّ الجَسَدَ لا یَهْتَدِی إلّابِالْرَّأسِ ، وَلا یَهْتَدِی الرَّأسُ إلّا بِالعَیْنَیْنِ ⁽²⁾.

مرا نسبت به خود چون سر برای پیکر و دو چشم برای سر قرار دهید زیرا جسد جز به وسیله سر ، راه نیابد و سر بدون چشم هدایت نمی شود .

از اینجا روشن می شود که چرا یاران بامعرفت اهل بیت علیهم السلام ، آن بزرگواران

را در زندگی خود به منزله سر و چشم می دانستند و جز با عشق و محبت آنان و پیروی از فرهنگ پاکشان لحظه ای نمی زیستند و زندگی را بدون آنان جز کوری و نابینایی و گمراهی و حیرانی و فرو افتادن در غرقاب هلاکت نمی دانستند .

انتخاب عاشقانه

اشاره

شب عاشورا با آنکه حضرت امام حسین علیه السلام به یاران و اصحابش اعلام کرد : من بیعت خود را از عهده شما برداشتم و شما در رها کردن من و رفتن به سوی شهر و دیارتان آزاد هستید ، وجود همه آنان یک پارچه پرسش شد که ما و رفتن ؟ ! با دنیایی عجز و التماس عرضه داشتند که ما را از رفتن و رها نمودن وجود مبارکت معذور دار که هرگز باز نمی گردیم و از تو دور نمی شویم و از حضرتت جدا نخواهیم شد .

با تو پیمان وفا بستیم ما مهر از غیر تو بگسستیم ما

از می عشق تو نوشیدم و بس ساغر و پیمانه بشکستیم ما

از پی درد و بلا و رنج و غم شکر للّه با تو بنشستیم ما

با وجود عشق تو ای مهربان ! از خود و بیگانگان رستیم ما

این همه شوری که در دل شد پدید چون ز جام عشق تو مستیم ما

دست شسته از همه بود و نبود با تو و عشق تو پیوستیم ما ⁽¹⁾

پاسخ عاشقانه

بی تردید اگر آدمی ایشان را از سر صدق و صفا بخواهد و بخواند ، آن

بزرگواران هم پاسخ عاشقانه عنایت می کنند و انسان را با آغوش باز می پذیرند و به رشد و تربیت و کمال و نهایتاً نجات انسان کمک می دهند چرا که آنان مظهر اسما و صفات خدایند و همانند خدا عاشق انسانند و نسبت به او لطف همیشگی و دائمی دارند .

بر اساس همین عشق و لطف بود که حضرت امام حسین علیه السلام در روز عاشورا همواره تأخیر شهادتش را زمینه سازی می کرد به امید آنکه انسانی را از مهلکه شرک و چاه ضلالت و گمراهی نجات دهد و به همین خاطر بود که به طور مکرر با بدن زخمی و خون آلود و با دلی سوخته و داغدار به میدان آمد و جماعت دشمن را برای هدایتشان مورد خطاب مهربانانه خود قرار داد و نهایتاً عمل او و تأخیر شهادتش نتیجه داد و دو برادر به نام ابوالهتوف بن حرث و سعد بن حرث که از خوارج نهروان و در لشکرگاه یزید بودند ، تحت تأثیر نفس الهی و سخن عرشی او قرار گرفتند و در لحظات آخر عمرِ حضرت به آن حضرت پیوستند و به دفاع از حضرت و اهل بیت گرامش با دشمن جنگیدند و از دست حضرت حق ، شربت شیرین و شهد پرقیمت شهادت را نوشیدند و به برترین درجات معنوی و منازل بهشت راه یافتند .

اهل بیت : صراط مستقیم

اشاره

آیات نورانی قرآن کریم انسانی را به عنوان امام و پیشوا معرفی می نماید که در عرصه اندیشه و تفکّر و در حالات روانی و اخلاقی و در مرحله عمل و کوشش ذرّه ای افراط و تفریط ندارد و در همه شؤون حیات ، مُجری فرمان های حق است و تحت تأثیر حوادث تلخ و شیرین و توفان های سیاسی و اجتماعی و هوا و هوس و القائات دشمنان و شیطان ها قرار نمی گیرد و به فرموده قرآن مجید از بندگان مُخلص خداست که دست هیچ شیطان حیله باز و اغوا گری هرگز به او نخواهد رسید ⁽¹⁾و حیات و زندگی اش صد در صد الهی و ملکوتی است و همه لحظاتش غرق در اعمال مثبت و اخلاق حسنه و دستگیری از مردم و تبلیغ دین و نشر علم و دانش و . . .

است .

«. . .قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ » ⁽²⁾.

. . . پروردگارش [ به خاطر شایستگی ولیاقت او ] فرمود : من تو را برای همه مردم پیشوا و امام قرار دادم . ابراهیم گفت : و از دودمانم

[ نیز پیشوایانی برگزین ] . [ پروردگار ] فرمود : پیمان من [ که امامت و پیشوایی است ] به ستمکاران نمی رسد .

« وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ » ⁽¹⁾.

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [ مردم را ] هدایت می کردند ، و انجام دادن کارهای نیک و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم و آنان فقط پرستش کنندگان ما بودند .

معنی صراط€� مستقیم

اشاره

بر اساس تأویل آیات قرآن مجید ، آن راهی که بین خالق و مخلوق است و حرکت بر پایه آن راه انسان را به مقام قرب و لقای حق و دست یافتن به فوز عظیم و رهایی از عذاب جاودانه می رساند ، صراط مستقیم است .

امیرالمؤمنین علیه السلام در توضیح صراط مستقیم می فرماید :

الصِّراطُ المُسْتَقیمُ فِی الدُّنیا مٰا قَصَرَ عَنِ الغُلُوِّ ، وارْتَفَعَ عَنِ التَقْصِیرِ ، واسْتَقٰامَ وفِی الآخِرَةِ طَرِیقُ المُؤمنینَ إلی الجَنَّةِ ⁽²⁾.

راه مستقیم در دنیا راهی است بدون افراط و تفریط و راهی است پابرجا و درست و در آخرت راه مؤمنان به سوی بهشت است .

توضیح امیرالمؤمنین علیه السلام بی کم و زیاد منطبق بر اهل بیت علیهم السلام است زیرا آن بزرگواران در همه شؤون زندگی ، معتدل و مستقیم و دور از افراط و تفریط بودند و با هدایت آنان مردم در قیامت به بهشت می رسند .

مفهوم حقیقی صراط مستقیم

در قرآن مجید گاهی واژه هایی به کار رفته است که مصداق اتمّ و اکملش برای عقول قابل درک نیست و بدون تردید باید منظور اصلی از آن واژه ها را از پیامبر و خود اهل بیت علیهم السلام - که معلّمان قرآن و بیان کنندگان مفاهیم آن هستند - تعلیم گرفت که روایات مهمّی بیان کننده عمق آن واژه ها از قول اهل بیت علیهم السلام هستند .

از واژه هایی که در قرآن مجید زیاد به کار رفته ، واژه « صراط » است و آنچه ما از کلمه صراط می فهمیم چیزی جز راه نیست اینکه این راه چیست و از کجا تا به کجاست و کمیت و کیفیت آن چگونه است و به چه صورت باید در این راه قرار گرفت و حرکت کرد ، از واژه صراط قابل دریافت نیست .

به این خاطر پیامبر و اهل بیت علیهم السلام از جانب خدا عهده دار بیان این حقایق هستند که بدون کمک گرفتن از دانش گسترده آنان نسبت به قرآن ، مراجعه به قرآن گمراهی و ضلالت است چرا که :

« هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ . . . » ⁽¹⁾.

اوست که در میان مردم بی سواد ، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را [ از آلودگی های فکری و روحی ] پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد و آنان به یقین پیش از این در گمراهی آشکاری بودند . . .

«. . . فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ » ⁽¹⁾.

. . . اگر [ این حقیقت را ] نمی دانید [ که پیامبران از جنس بشر بودند ] از اهل دانش و اطلاع بپرسید [ تا دیگر نگویید که چرا فرشته ای به رسالت نازل نشده است ؟ ! ] .

کتاب شریف الکافی و تفسیر القمی و العیاشی در روایات بسیاری نقل کرده اند که اهل ذکر پیامبر و اهل بیت آن حضرت هستند ⁽²⁾.

آری ، خدای بزرگ که نازل کننده قرآن به بیت نبوّت است ، مفاهیم و معانی و مصادیق و تأویلات آن را در قلوب پاک و عرشی اهلش تجلّی داده است تا مردم از طریق آنان حقایق و مفاهیم و مصادیق و تأویلات واژه ها را بدانند .

امام صادق علیه السلام درباره «اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » می فرماید :

یَقُولُ : أرشِدنا إِلَی الطَّریقِ المُستَقیمِ ، أی أَرْشِدنٰا لِلُزُومِ الطَّرِیقِ المُؤَدِّی إلَی مَحَبَّتِکَ ، وَالمُبَلِّغِ إلَی جَنَّتِکَ ، وَالمَانِعِ مِنْ أنْ نَتَّبِعَ أهوَاءَنَا فَنَعطَبُ أو نَأخُذَ بِآرائِنَا فَنَهْلِکُ ⁽³⁾.

می گوید : ما را به راه راست ارشاد کن یعنی به ملازمت راهت ارشاد بفرما راهی که ما را به سوی عشق و محبت تو می کشاند و به بهشت تو

می رساند و مانع از این است که ما از خواسته های بی محاسبه خود پیروی کنیم در نتیجه به چاه نابودی افتیم ، یا آرای بی پایه خود را دنبال کنیم و نهایتاً هلاک شویم .

آیا جز با تعلیم اهل بیت علیهم السلام که عارف باللّه و خدا شناس واقعی اند می توان به شناخت و در نتیجه به محبت و عشق به حق که محصول شناخت است ، رسید ؟

آیا بی راهنمایی آنان و بدون عمل به فرهنگ پاکشان و جز با شفاعتشان می توان به بهشت دست یافت ؟

آیا بدون قرار گرفتن در حصن حصین ولایتشان امکان دارد از خطر هواها و خواسته های نفس بت صفت در امان ماند ؟

آیا بدون اقتدای به آن امامان هدایت می توان از ضربه های غیر قابل جبران آرای فاسد و ناقص خود محفوظ ماند ؟

اگر گفته شود که می توان فقط در سایه قرآن بدون دستاویزی دیگر از همه این خسارت ها و زیان ها در امان ماند و نیازی به امام هدایت نیست ، سخنی بر خلاف قرآن گفته شده و به مقوله خطرناک « حسبنا کتاب الله » که برنامه ای جهت برکناری اهل بیت علیهم السلام از همه شؤون حیات انسان بوده ، تکیه داده شده و در نهایت تن دادن به کاری است که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله به آن رضایت ندارند و جز گمراهی و ضلالت از پی ندارد .

بنابراین با کمال قاطعیت باید گفت : صراط مستقیم از نظر معنا ، قرآن و از نظر مصداق تام ، اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام عصمت اند و این دو لازم و ملزوم یکدیگر و هرگز میانشان جدایی نیست و بدون اهل بیت علیهم السلام راه مستقیمی به سوی معانی و مفاهیم قرآن و درک لطایف و اشارات آن وجود ندارد و در حقیقت صراط مستقیم حق برای راه یافتن به معانی قرآن و دست یافتن به فقه کامل

و جامع اسلام و سبب نجات از مهالک و علت رسیدن به خیر دنیا و آخرت و عامل مصونیت از عذاب و ورود به بهشت عنبر سرشت ، اهل بیت علیهم السلام هستند .

اهل بیت علیهم السلام راه مستقیم به سوی خدا

اشاره

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود :

نَحنُ الطَّرِیق ، وَصِراطُ اللّهِ المُستَقیمُ إلَی اللّهِ تَعَالَی ⁽¹⁾.

راه روشن و طریق واضح و راه مستقیم خدا به سوی خدا که رونده را به خدا می رساند ، ما اهل بیت پیامبریم .

آری ، اهل بیت علیهم السلام صراط مستقیم خدایند ؛ زیرا شناخت و معرفت آنان نسبت به خدا ، شناختی کامل و جامع است و آگاهی آن بزرگواران به خواسته های حق ، آگاهی همه جانبه است و خدایی را باید پذیرفت که در کنار آیات مجمل و سربسته و رمز دار قرآن ، توسط اهل بیت علیهم السلام معرفی شده است .

با وجود آنان همه خواسته ها و فرمان های حق قابل درک و دریافت است و با قدرت معنوی ایشان و هدایت و راهنمایی آنان است که انسان به خدا و رضای خدا و لقا و قرب خدا می رسد و هرکس در هر شأن و مقامی باشد از هر راه دیگری به سوی خدا حرکت کند ، بیراهه می رود و به مقصود نخواهد رسید .

در روایت بسیار مهمی ، راوی می گوید :

سَألْتُ أبا عَبْدِاللّهِ علیه السلام عَنْ الصِّراطِ فَقالَ علیه السلام : هُو الطَّریقُ إلیٰ مَعْرِفَةِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ .

از حضرت امام صادق علیه السلام از معنای صراط پرسیدم ، حضرت فرمود :

صراط به معنای راه به سوی شناخت خدای عزّ و جل است .

راستی در این عرصه پهناور هستی چه راهی برای شناخت واقعی خدا جز اهل بیت علیهم السلام وجود دارد ؟ اگر خدا را به وسیله اهل بیت علیهم السلام که عارف باللّه اند ، نشناسیم به وسیله چه کسی می توان خدا را شناخت ؟

این اهل بیت علیهم السلام هستند که با معارف الهی خود ، خدا و قیامت و فقه و اخلاق و حقایق را برای مردم بیان کرده اند و این مردم هستند که برای شناخت حقیقی حقایق باید به اهل بیت علیهم السلام رجوع کنند و دین واقعی را از آنان دریافت نمایند و در یک کلمه به وسیله آنان به عرصه با عظمت معرفت وارد شوند که بدون آنان ، زندگی عین تاریکی و دست و پا زدن در جهل و نادانی است .

آنگاه امام صادق علیه السلام برای توضیح بیشتر درباره صراط به راوی فرموده :

وَهُما صِراطانِ : صِراطٌ فِی الدَّنیا ، وَصِراطٌ فِی الآخِرَةِ ، فَأمَّا الصِراطُ فِی الدُّنیا فَهُوَ الإمامُ المُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ ، مَنْ عَرَفَهُ فِی الدُّنیا وَاقْتَدَیٰ بِهُداهْ مَرَّ عَلی الصِراطِ الَّذی هُوَ جِسْرُ جَهَنَّمَ فِی الآخِرَةِ ، وَمَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ فِی الدُّنیا زَلَّتْ قَدَمُهُ عَنِ الصِّراطِ فِی الآخِرَةِ فَتَرْدَی فِی نارِ جَهَنَّمَ ⁽¹⁾.

صراطی که از آن سخن گفته می شود . دو صراط است : صراطی در دنیا و صراطی در آخرت ، اما صراط در دنیا ، امام و پیشوایی است که

طاعتش بر همگان واجب است ، کسی که در دنیا او را بشناسد و به هدایتش اقتدا کند بر صراطی که پل دوزخ در آخرت است خواهد گذشت و کسی که او را در دنیا نشناسد قدمش در آخرت بر صراط می لغزد و در آتش دوزخ سقوط می کند .

بنابراین راه رسیدن به معرفت واقعی و شناخت حقیقی نسبت به اموری که سبب نجات در دنیا و آخرت و خوشبختی دائمی و همیشگی است - بنا بر آیات قرآن و روایات - امامان هدایت یعنی اهل بیت علیهم السلام هستند .

راهروان راه راست

انسان چون دست در دست اهل بیت علیهم السلام گذارد و به معارف آنان روی آورد و در مکتب سعادت بخششان شاگردی کند و به هدایتشان اقتدا نماید ، عارف به معارف و به ویژه عارف باللّه می شود و عرفان به حقایق در قلبش تجلّی می کند و سراسر وجودش را تحت تأثیر قرار می دهد و به او در انجام فرایض و واجبات و آراسته شدن به حسنات اخلاقی و به ویژه در ترک محرمات و اجتناب از گناهان و دوری از آلودگی ها یاری می دهد .

مگر سلمان - که روزگاری را در مکتب زردشتی گری و نصرانیت گذراند - با اقتدای به اهل بیت علیهم السلام به مقامی نرسید که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در حضور مردم فرمود:

سَلْمان مِنّٰا أهْلَ الْبَیْتِ ⁽¹⁾.

سلمان از ما اهل بیت است .

مگر بیابان گرد چوپانی چون ابوذر با توسل به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به مقامی

نرسید که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره اش فرمود :

آسمان بر سر کسی سایه نینداخت و زمین فرش زیر پای کسی نشد که هم چون ابوذر صادق باشد ⁽¹⁾.

مگر برده زاده ای سیاه و حبشی چون بلال با اقتدای به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به جایی نرسید که قرآن آیه شریفه :

« . . . إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ . . . » ⁽²⁾.

بی تردید گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست . یقیناً خدا دانا و آگاه است .

را در حق او نازل کرد !!

آری ، اینان و امثالشان از طریق معرفت درست و شناخت راستینی که از اهل بیت علیهم السلام کسب کردند با همه وجود ، عبد و بنده واقعی خدا شدند و به مقاماتی که باید برسند رسیدند و برای همه مردم جهان تا روز قیامت الگو و اسوه و سرمشق پیروی صحیح از اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام شدند .

عارف باللّه نمی تواند بنده غیر حق شود و مصون از خطرات هوا و هوا پرستی است و هر لحظه در مقام بندگی خداست .

عارف باللّه از هر آلودگی ظاهری و باطنی پاک است و جز به خدا نمی اندیشد و در امورش نیتی در امورش جز خدا ندارد و برای غیر خدا قدم برنمی دارد و از هیچ طاغوت و سرکشی واهمه ای به خود راه نمی دهد و از هیچ شیطان و بتی اطاعت نمی کند .

عارف باللّه خود را مملوک واقعی خداوند می داند و تنها او را مالک

حقیقی می شمارد و با همه وجودش در قول و عمل فریاد می زند : « العبد و ما فی یده کان لمولاه » . بنده و آنچه در اختیار اوست ، برای مولایش می باشد .

یوسف علیه السلام بنده واقعی و حقیقی حضرت ربّ العزّه بود و مالکیّت حق را نسبت به خود و مملوکیّت خود را نسبت به حق با همه وجودش از روی شعور و عقل ، حسّ می کرد که هفت سال در اوج جوانی و شهوت در برابر بانوی زیبای کاخ نشین از خود مقاومت نشان داد و هرگاه آن زیبای مصری و عشوه گر طنّاز از او درخواست کام جویی کرد با استواری تمام در پاسخ او گفت : معاذ اللّه !

یعنی : خدای من و مالک و ربّ من - که من مملوک و دست پرورده و در سیطره فرمان اویم - دوست ندارد که من دعوت تو را اجابت کنم و دامن پاک خود را به گناه آلوده سازم و با طناب تو به چاه هلاکت افتم .

من اگرچه در اوج جوانی هستم و در فشار شهوت و لذّت خواهی قرار دارم ، ولی از طرف دیگر در حریم ربوبیّت و مالکیت حق به سر می برم و مالک عزیز من به من اجازه آلوده کردن خود به شهوت را نمی دهد .

برای من روشن است که غیر او هرچه باشد جز ظلّ و سایه ای فانی شدنی چیزی نیست و من هرگز بر سایه از دست رفتنی تکیه نمی دهم و خود را دچار پرستش غیر نمی کنم .

عارف باللّه با همه وجود در صراط مستقیم حق است و جز در آن صراط حرکت نمی کند ، فریب نمی خورد ، اسیر نمی شود و خوار دنیا و گرفتار عذاب آخرت نمی گردد .

معرفت و آگاهی و دانش توأم با ایمان و عشق عارف ، در روش و منش او به صورت حقایق اخلاقی و واقعیات عملی ظهور می کند .

آثار معرفت و آگاهی و میوه با ارزشش - عشق و محبت - را در سراسر

زندگی پیامبرا اهل بیت ن و عصمت

اهل بیت علیهم السلام می توان دید ، هر کس از این نمد ، کلاهی برای خود برگیرد رفعت و بلندی و مقامش از عرش برین می گذرد و فرشتگان را در برابر وضع خود حیرت زده می کند .

باید با توسل به رهبران معصوم و پیشوایان تعیین شده از جانب خدا و دل دادن به فرهنگ پاک اسلام ، خود را به جایی برسانیم که « لا إلَهَ إلّا اللّه » و « لا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بِاللّهِ و « لَیْسَ فِی الدَارِ غَیرُه دَیَّارٌ » در همه شؤون زندگی ما به صورت اعتقاد و عمل ظهور کند و از وجود ما جز توحید باقی نگذارد و به لمس این حقیقت برسیم که در مملکت هستی جز او کسی نیست و آنچه هست سایه ای از اشارت اوست که به خاطر فانی شدنش قابل اعتماد نیست .

اهل بیت علیهم السلام که حقیقت صراط مستقیم و جلوه کامل راه حق اند و در عرفان و معرفت به حقایق به گونه ای بودند که با حقایق ، اتّحاد وجودی پیدا کردند ، در دار وجود جز خدا را ندیدند و جز از خدا فرمان نبردند و جز خدا را بندگی نکردند و جز به خدا اعتماد نکردند و به همین خاطر با اذن خدا ، منبع تمام فیوضات و فیض رسان به همه جهانیان شدند و هر که به درستی و راستی به آنان پیوست از فیوضات وجودشان در علم و عمل بهره مند شد و رشحه ای از حقیقت آنان گشت .

اهل بیت : و مقام خلافت اللهی

اشاره

اسمای حضرت حق اسمای لفظی نیستند بلکه نام های عینی و وجودات و هویّات خارجی اند .

اولین اسمایی که از حقیقت غیب به اراده حق تجلّی کردند و ظهور و بروز یافتند به روایتی چهار اسم و به روایتی هفت اسم است که می توان همه را به طریقی به یک اسم باز گرداند ؛ اسماء ظهور یافته نخستین عبارتند از : الحیّ ، العلیم ، القادر ، المتکلم .

این اسما هر یک برای خود حوزه و دولتی دارند و در آنها اشتیاق شدید به ظهور و بروز است ؛ اسم « اللّه » به خاطر اینکه جامع اسما و نام های الهی است نامی است که همه نام ها را به اجمال نگه می دارد و نمی گذارد نامی به تنهایی دولت ، ظاهر باشد .

نیاز نظام آفرینش به خلیفة اللّه

هستی - که به اسمای حسنای حق تحقق یافت و ظهور عینی پیدا کرد - هر بخشش تحت نام و اسمی است که دولت آن نام است . بی تردید باید کسی وجود پیدا کند که مظهر تام اسم اعظم حق باشد تا روابط میان اسمای عینی حق را تنظیم و تعدیل کند و نگذارد دولت نامی با نام دیگر تزاحم کند .

به عبارت دیگر ، در حوزه هستی ، وجود انسان کاملی که مظهر همه

اسمای حسنا و صفات علیا و جلوه گاه اسم اعظم است ، لازم است تا به عنوان جانشین و خلیفة اللّه این مجموعه را اداره کند و از طریق معنویّت و نورانیّتش امور هریک را به اذن اللّه تدبیر نماید ، حتی فرشتگان - که هویّات نوری و عقلی هستند و هرکدام کاری ویژه و وظیفه ای معین دارند ،

« وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ » ⁽¹⁾.

و هیچ یک از ما فرشتگان نیست مگر اینکه برای او مقامی معین است .

در یک کلمه بر پایه آیات و روایات و حکمت و عرفان ، نظام آفرینش نیازمند به خلیفة اللّه است حتی اگر هیچ انسانی آفریده نمی شد باز هم نظام آفرینش نیازمند به خلیفة اللّه بود ؛ پس خواه انسان باشد یا نباشد ، خواه تنها باشد یا در جمع باشد ، نیازمند به خلیفة اللّه است .

نخستین انسان از نوع ما - که حضرت آدم بود - نیز نیازمند به معنویّت و نورانیّت خلیفة اللّه بود تا امورش به عدالت اداره شود ، از این جهت خودش خلیفة اللّه - نسبت به خودش بود تا آن مقام ، رابط بین او و خدا باشد و از طریق این رابطه فرمانهای حق را دریافت و به عمل بگذارد تا حوزه وجودش در همه جهات مسخّر عدالت باشد .

بر پایه نیاز مبرم هستی به این حقیقت ، خدای مهربان برای خود خلیفه انتخاب کرد و او را بر هستی و کائنات فرمانروایی داد و همه را مسخّر حاکمیت و ولایت و مقام خلافت او قرار داد ،

«. . . إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً . . . » ⁽¹⁾.

. . . به یقین جانشینی در زمین قرار می دهم . . .

این خلیفه از مرکز زمین و از روی این بساط خاکی بر عالی ترین مراتب نظام هستی حکومت می کند ؛ گرچه زمین از نظر ظاهر ، مکانی پست و بلکه اسفل است ولی از نظر قوّه و استعداد و از جهت جایگاه و مقام ، بالاترین مکان است چون خاک - این منفعل ترین عنصر - تنها عنصری است که می تواند همه اسما و نام های الهی را در خود جمع کند و به قدرت انفعال محض خود ، فعال ترین هویّت هستی شود .

« وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا . . . » ⁽²⁾.

خدا همه نام ها [ یِ موجودات ] را به آدم آموخت . . .0

صفات خلیفة اللّه

و از آنجا که خلیفه مقامش مقام دارندگی همه اسما است ، استاد و معلم ما سوی اللّه است .

خدای مهربان با بیان استاد بودن خلیفه نسبت به فرشتگان ، در حقیقت استاد بودن نسبت به دیگر موجودات نظام هستی را اثبات می کند چون فرشتگان با آن مرتبت و مقام وجودی و معرفتی بالا ، خود شاگرد و دانش آموخته معرفتی و وجودی انسان کامل هستند تا چه رسد به دیگران که از نظر معرفتی و وجودی در مقام پایین تری قرار دارند .

« . . . ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ

صٰادِقِینَ * قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ » ⁽¹⁾.

. . . سپس [ هویّت و حقایق ذات موجودات را ] به فرشتگان ارائه کرد و گفت : مرا از نام های ایشان خبر دهید ، اگر [ در ادعای سزاوار بودنتان به جانشینی ] راستگویید . * گفتند : تو از هر عیب و نقصی منزّهی ، ما را دانشی جز آنچه خودت به ما آموخته ای نیست ، یقیناً تویی که بسیار دانا و حکیمی . * [ خداوند ] فرمود : ای آدم ! فرشتگان را از نام های آنان خبر ده . پس هنگامی که نام هایشان را به فرشتگان خبر داد [ خدا ] فرمود : آیا به شما نگفتم که من یقیناً نهانِ آسمان ها و زمین را می دانم و به آنچه شما آشکار می کنید و به آنچه پنهان می دارید ، دانایم ؟

خلیفة اللّه ، از نظر معرفتی و وجودی و درک اسمای حسنای الهی به طور عینی و شهودی در هسته مرکزی هستی و در بالاترین حالت امکان قرار دارد و از نظر عدل و عدالت باید در مرکزیت آن قرار گیرد تا بتواند به فرشتگان تعلیم علم دهد و آنان را در امورشان اداره کند و به کارهای مخصوصشان وادار نماید .

به عبارت دیگر ، خلیفة اللّه باید در کمال معرفتی و وجودی و از نظر عصمت و عدالت در مقام برتر باشد تا بتواند میان اسمای عینیِ حسنای الهی و دیگر موجودات و هویّات هستی حکومت و داوری کند .

خلیفه و جانشین خدا کسی است که همه مراحل وجودی را از نازل ترین تا عالی ترینش طی کرده و از نظر معرفتی همه مراتب معرفتی را دارا باشد .

خلیفة اللّه کسی است که علم الکتاب نزد اوست و به کتاب مکنون نه تنها دسترسی ، بلکه مسّ کرده و جزء وجودی او شده باشد و در حرکت جوهری هم قوای ادراکی و هم قوای تحریکی او به اعتدال کامل رسیده ، خوش فهم و نیکوکار باشد و در علم و عمل سرآمد هستی و کائنات گردد ، ملکات فاضله ای چون سخاوت ، قناعت ، عفت ، شجاعت ، جود و بخشش را از حق تحصیل کرده ، در حکمت الهی و عرفان عملی به اوج رسیده و مظهر همه اسمای حسنای الهی باشد .

خلیفة اللّه ، کسی است که هر زمان به اسمی از اسمای الهی که مناسب همان زمان است ظهور کند و آن را در جای خود به کار گیرد و حق هر اسمی را ادا نماید و دولت هر نامی را برقرار دارد و نگذارد که نامی بی ظهور و بی مظهر بماند .

مظهریت خلیفة اللّه در زمانی کامل است که مظهریتش نسبت به همه اسمای حسنای الهی همتا و همسان باشد و خود در هسته مرکزی آن قرار گیرد و اختلاف موضعی آنها را برطرف کند .

او باید از نظر وجود شناختی و معرفت شناختی برتر و فراتر از مقام احسان بلکه در مقام ایقان و برتر از آن باشد .

او در جهت معرفتی و عملی چنان شناختی دارد و چنان عملی از او ظهور می کند که ارتباط با غیر حق را قطع می کند و در عین آنکه توجه به هستی دارد به آن بی اعتناست سپس بر بام کمال الانقطاع برمی آید و از همه چیز غیر دوست بی خبر می شود و در این مقام است که خدا او را به سوی خود می برد و به مقام فنا در می آورد آنگاه در راه خدا جهاد کرده و سیر فی

اللّه را با حق و به حق به پایان می رساند و پس از آنکه صبغة اللّه شد ، به جایی می رسد که چون حق به اذن حق به « کُن » وجودی ایجاد می کند ، پس در مقام « اذن اللّهی » ذات او مَرضِی و راضِی خدا می گردد و عین اللّه و اذن اللّه و ید اللّه و جنب اللّه می شود ، بنابراین در تصرّف در همه امور تکوینی و تشریعی مأذون از سوی او گشته ، قلبش عرش اللّه می شود و خدا را بر آن استوار می یابد .

« الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ » ⁽¹⁾.

[ خدای ] رحمان بر تخت فرمانروایی و تدبیر امور آفرینش چیره و مسلّط است .

شایستگان خلیفة اللّهی

در حدیث قدسی آمده :

لاٰ یَسَعُنی أرْضی وَلا سَمائی ، وَلٰکِنْ یَسَعُنی قَلْبُ عَبْدی المُؤمِنِ ⁽²⁾.

زمین و آسمانم گنجایش مرا ندارد ولی دل بنده مؤمنم گنجایش مرا دارد .

این گنجایش قلب مؤمن است که می تواند خلافت همه اسمای حسنای الهی را بر عهده گیرد و خدا به واسطه این خلیفه و از عرش خود ( قلب مؤمن ) بر کائنات حکومت کند .

لَوْلاکَ لَمَا خَلقتُ الأفلاکَ ⁽¹⁾.

این روح و قلب آن اندازه گنجایش و قدرت دارد که می تواند مظهر حکومت حق بر هستی باشد و مهار هستی را به دست گیرد .

اهل بیت علیهم السلام خلفای اتمّ و اکمل

خلیفه به تمام معنای حق و جانشین حقیقی اللّه ، وجود مقدس محمّد صلی الله علیه و آله است زیرا صادر نخستین و اولین و کامل ترین مظهر از مظاهر اسمای الهی و جامع حقایق و نور اللّه است .

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُوُری ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

خدای قادر درباره وجود پیامبر صلی الله علیه و آله که اصل و ریشه اش نور و ذاتش مظهر تام است می فرماید :

« اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ . . . » ⁽³⁾.

خدا نور آسمان ها و زمین است ؛ وصف نورش مانند چراغدانی است . . .

در روایات است که هزاران سال پیش از جهان هستی ، نور وجود پیامبر صلی الله علیه و آله آفریده شد . و به نقلی دیگر پانزده هزار سال پیش از خلقت جهان آن نور خلق شد . آن بزرگوار عوالمی را پشت سر گذاشت تا به نشأت وجود

ظاهری رسید و لباس نبوت و رسالت پوشید و از آنجایی که دیگر معصومان نیز از نور ایشان هستند « کلهم من نور واحد » همه احکام او برای آن بزرگواران نیز ثابت است .

درباره وجود نورانی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده است که آن بزرگوار هم در همه عوالم غیب با پیامبر صلی الله علیه و آله متحد بود و به صورت یک حقیقت و یک مجموعه آفریده شده و با هم ، همه عوالم را طی کرده اند و در عالم شهادت و جهان ظاهر یک مظهر آن غیب مطلق در بعثت است و یک مظهر آن غیب مطلق در ولایت و آن دو بزرگوار همان گونه که در عالم غیب با هم و متحد بودند ، در عالم شهادت و در این دنیا هم که آمدند یکی بودند و اخوّت و برادری داشتند ، پس یکی از آن دو نور خلعت رسالت و آن دیگری جامه ولایت پوشید .

آنان کسانی هستند که تمام کمالات ممکن برای وجود امکانی را در خود جمع دارند و مظهر تام و تمام واجب الوجودند ؛ در روایت است :

مٰا لِلّهِ نَبَأٌ أعْظَمُ مِنّی ، وَمٰا لِلّهِ آیَةٌ أکْبَرُ مِنّی ⁽¹⁾.

خبری عظیم تر و نشانه ای بزرگ تر از من برای خدا نیست .

و در زیارت وارد شده :

السّلامُ عَلْیْکَ یَا آیَةَ اللّهِ الْعُظمی ⁽²⁾.

سلام بر تو ای نشانه عظیم الهی .

و نیز آمده :

أنَا الآیَةُ العُظْمی ⁽¹⁾.

من نشانه بزرگتر هستم .

از آنجایی که اصل وجود هستی و کمال آن همان ظهور ربوبیّت الهی است پس در هر موجودی که بهره و حظّی از وجود برده است ، مظهریّت ربوبیّت نیز وجود دارد یعنی همه موجودات هستی مظهر ربوبیّت او هستند و این لطیفه الهی در همه هستی از عوالم غیب تا منتهای عالم شهادت جاری و ساری است و بر پیشانی همه آنها نشانی از مظهریّت زده شده است .

و چون مظهریّت موجودات دارای مراتب تشکیکی است یعنی به تناسب هر ظرفیّتی و سعه و ضیق وجودی هر موجودی مظهریّت جلوه دارد ، پس هر موجودی که از وجود بهره بیشتری دارد ، از مظهریّتِ بیشتر و قوی تری برخوردار است .

کامل ترین و شریف ترین موجود که حظّ و بهره اش از وجود بیشتر و گسترده تر است و سعه وجودی او با دیگر موجودات قابل مقایسه نیست مظهریّت او تمام تر و کامل تر است .

بر اساس آیات و روایات چون وجود محمّدی صلی الله علیه و آله سعه وجودی اش از همه بیشتر است در مظهریّت کامل ترین و تمام ترین است ، به خاطر اینکه ظهور ربوبیّت در همه شؤون هستی هدف الوهیّت است چون اللّه ، رب العالمین است و خورشید ربوبیّت از افق خلافت اللّهی طلوع می کند ، نیاز به بودن خلیفة اللّه که کامل ترین و تمام ترین مظهر ربوبیّت است در پهن دشت هستی ، نیازی لازم و ضروری و واجب می نمود .

به همین جهت خداوند متعال اولین موجودی را که به صورت نور آفرید

و به او سعه وجودی عنایت کرد و از طریق سعه وجودی اش مظهر اکمل و اتمّ شد ، به مقام خلافت اللّهی برگزید و از باب رحمتش سایه خلافتش را که مقام وساطت بین حق و خلق است ، بر سر همه موجودات غیبی و شهودی کشید تا همه موجودات در دایره تربیت قرار گیرند .

« أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً . . . » ⁽¹⁾.

آیا به [ قدرت و حکمت ] پروردگارت ننگریستی که چگونه سایه را امتداد داد و گستراند ؟ و اگر می خواست آن را ساکن و ثابت می کرد . . .

خلافت و ولایت حضرت محمّدی ، خلافت اکمل و اتمّ است و مقامی است که کیفیتش برای کسی قابل تصور و درک نیست و خلافت و ولایت آن حضرت نه ویژه انسان است نه خاص عوالم شهودی و غیبی بلکه خلافت و ولایت آن وجود مبارک ، عمومی است و از مقام اسم جامع اللّه نشأت می گیرد . چون او مظهر تام عبداللّهی و خلافت و ولایت اللّهی است ، ما سوی اللّه تحت ولایت و خلافت او قرار می گیرد و حضرت حق همه هستی را تحت ربوبیّت طولی آن بزرگوار قرار داده تا هر کس با تربیت آن حضرت به مقام لایق خود برسد و این « هر کس » شامل ما سوی اللّه است .

قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : به همه بگو :

« إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ » ⁽²⁾.

یقیناً سرپرست و یاور من خدایی است که قرآن را نازل کرده و او همواره شایستگان را سرپرستی و یاری می کند .

و این مقام ولایت اللّهی در مقام طولی از سوی اللّه به آن حضرت عنایت

شد ، به این جهت قرآن می فرماید :

« النَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ . . . » ⁽¹⁾.

پیامبر ، نسبت به مؤمنان از خودشان اولی و سزاوارتر است . . .

بنا بر آیات و روایات ، مقام ولایت اللهی عیناً و بی کم و زیاد به اراده خداوندی در اهل بیت بزرگوار آن حضرت ظهور کرد .

ولایت ، باطنِ رسالت است

باید دانست که ولایت ، باطن رسالت است ، زیرا تا انسان ولی نباشد و از نظر وجودی و معرفتی به مقام ولی اللّهی نرسیده باشد ، نمی تواند رسول باشد پس هر رسولی ولیّ است ، اما هر ولیّی رسول نیست .

پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیثی می فرماید :

خُلِقْتُ أنَا وَعَلِیٌّ مِنْ نُورٍ واحِدٍ ⁽²⁾.

من و علی از یک نور آفریده شدیم .

ما در همه عوالم با هم بودیم تا در عالم خلق و شهادت دو نور شدیم ، یکی در پشت عبداللّه و یکی در پشت ابوطالب قرار گرفت . علی علیه السلام که ولی اللّه است ، باطن محمّد صلی الله علیه و آله است و جز در نبوّت در همه احکام با او شریک و همراه است ، پس او نیز نخستین صادر و مظهر و اولین نور و وجه اللّه و صراط اللّه و خلیفة اللّه است و همه تحت ولایت او هستند و حتی پیامبران هم تحت لوای او قرار دارند !

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید :

آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوائی یَوْمَ القِیامَةِ ، فَإذا حَکَمَ اللّهُ بَیْنَ الْعِبَادِ أَخَذَ أمیرُالمؤمنینَ اللِّواءَ ⁽¹⁾.

آدم و غیر او همگی در قیامت زیر پرچم من هستند پس هنگامی که خداوند بین بندگان حکم کند ، امیرالمؤمنین پرچم را می گیرد .

پس اگر رسالت پیامبران تحت رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است ، ولایت پیامبران نیز بر اساس ولایت علی علیه السلام است و امیرالمؤمنین علیه السلام سر الانبیاء و الاولیاء اجمعین است ، با همه پیامبران در باطن بود و با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ظاهر .

بنابراین مقام روحانیت و ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله متحد با مقام ولایت مطلق علوی است و آن حضرت نیز رابط میان حادث به قدیم و متغیر به ثابت است ، با این فرق که علی علیه السلام مظهر تام اسم باطن می باشد پس هر کس که بخواهد بی تمسّک به ولایت علوی راه مستقیم خدا را طی کند امکان ندارد و به حقیقت نمی رسد و در باطل سرگردان می ماند ، البته به حکم اینکه همه امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام نور واحد هستند حکم یکی بر دیگران نیز ساری و جاری است .

رابط میان خلق و خالق ، وجود منبسط است که مقام برزخیت کبری و وسطیت عظمی را دارد و آن مقام ، مقام روحانیت و ولایت پیامبر و علی و امامان معصوم است

اهل بیت علیهم السلام و هیچ چیزی از خدا بدون آن واسطه صورت نمی گیرد و ارتباط قلوب ناقص و مقیّد و ارواح نازل و محدود به تامّ فوق التمام و مطلق از همه جهات بدون واسطه های روحانی و رابطه های غیبی در

عوالم هستی تحقق پیدا نمی کند .

البته باید میان مقام کثرت و مقام وحدت فرق نهاد . در مقام وحدت و فنای تعینات و کثرات ، همه وجودات به طور مستقیم و بدون واسطه با خدا ربط دارند و حق تعالی با هر موجودی به طور احاطه قیّومی ارتباط و ربط دارد و به هر یک از موجودات هستی بی واسطه وسایط محیط است .

« . . . وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُحِیطاً » ⁽¹⁾.

و خداوند همواره بر هر چیزی احاطه دار .

اما در مقام کثرت ، فیض الهی در مجاری وسایط متعدد در عوالم وجود جریان می یابد و در مقام کثرت ارتباط میان حق و خلق به واسطه وجود منبسط نفس الرحمان ، عین ثابت و خلاصه خلیفة اللّه الاعظم یعنی حقیقت محمّدی و علوی و وجود اهل بیت طاهرین و ائمه معصومین

اهل بیت علیهم السلام ، تحقق پیدا می کند .

خلفای حقیقی ، واسطه فیض

اشاره

هر کس که به فیض و مقامی می رسد به واسطه آن ذوات مقدس می رسد ؛ به همین خاطر قرآن مجید فرمان می دهد :

« . . . وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ . . . » ⁽²⁾.

. . . و دست آویز و وسیله ای [ از ایمان ، عمل صالح و آبروی مقرّبان درگاهش ] برای تقرّب به سوی او بجویید . . .

و امر محکم و استوار شده که :

وَتَمَسَّکوُا بِحَبْلِ اللّهِ ⁽¹⁾.

و به ریسمان استوار خدا چنگ زنید .

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند :

نَحْنُ حَبْلُ اللّهِ الْمَتینُ ⁽²⁾.

ما ریسمان محکم و استوار خداییم .

تمسّک به ولایت علوی و محمّدی و ائمه راشدین

اهل بیت علیهم السلام از لوازم سیر الی اللّه و دریافت فیض الهی است ، حال این فیض ، علم و دانش و بصیرت باشد یا هر رزق و روزی مادی و معنوی دیگر .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

أنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ ، وَعَلیٌّ بابُها ، فَلا تُؤْتَی البُیُوتَ إلّامِنْ أبْوابِها ⁽³⁾.

من شهر علم و دانشم و علی درِ آن شهر است ؛ پس کسی که بخواهد وارد این شهر شود باید از درهایش وارد شود .

به ویژه که حضرت مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام از نظر معرفتی و وجودی ، راه عروج را پس از قوس نزول طی کرده و دایره را کامل نموده و سیر إلی اللّه را به اتمام رسانیده است و هر عمل قلبی و بدنی در صورتی در راه مستقیم الی اللّه است که تحت ولایت ایشان باشد و صحت توحید و ایمان فرد به ولایت است چون عبادت ، تنزّل توحید در عالم مادی است و توحید در عالم شهادت و ماده به صورت عبادت ظهور یافته پس اگر عبادتی چه قلبی و چه بدنی در تحت ولایت نباشد توحیدی نخواهد بود .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام در کلامی استوار و سخنی حکیمانه و پایدار می فرماید :

بدان ای محمّد ! همانا امامان و پیشوایان جور و ستم و پیروان آنان از دین خدا و حق معزول و گمراه و گمراه کننده اند پس اعمالی که انجام می دهند مانند خاکستری است که در یک روز توفانی ، تند بادی بر آن بوزد [ و آن را به صورتی که هرگز نتوان جمع کرد ، پراکنده کند ] آنان نمی توانند از اعمال خیری که انجام داده اند ، چیزی [ برای ارائه به بازار قیامت جهت کسب ثواب و پاداش ] به دست آورند ؛ این است آن گمراهی دور ⁽¹⁾.

از ابان بن تغلب - که از راویان معتبر حدیث است - در حدیثی طولانی نقل شده که از حضرت امام صادق علیه السلام پرسیدم : خدا ما شیعیان را به چه سبب از آتش دوزخ آزاد کرده است ؟ حضرت فرمود :

بِوَلایَتِکُمْ أمیرَالمُؤمِنینَ عَلیَّ بْنِ أبی طالبٍ علیه السلام ⁽²⁾.

به سبب پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام .

و از حضرت امام رضا علیه السلام در حدیث سلسلة الذهب نقل شده که خدا فرموده :

لاٰ إلٰهَ إلّااللّهُ حِصْنی ، وَمَنْ دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِنْ عَذابی .

توحید ، حصار من است و هر کس در حصار من وارد شود از عذابم ایمن است .

سپس حضرت فرمود :

بِشُروطِها ، وَأنَا مِنْ شُرُوطِها ⁽¹⁾.

ورود به توحید حقیقی شرایط دارد و من که صاحب ولایت مطلقه ام از شروط توحیدم .

شهادت به توحید و رسالت و ولایت

پس رسالت محمّدی و ولایت علوی و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام از لوازم تفکیک ناپذیر توحیداند ، از این جهت گفته اند :

شهادت بر هر یک ، شهادت بر دو شهادت دیگر است . شهادت به الوهیت هم وزن با شهادت به رسالت و ولایت است و شهادت حقیقی شهادت به این سه شهادت در قول و عمل با هم است و تفکیک هریک از دیگری عین کفر و ضلالت و شرک و فسق است .

خدای بزرگ در قرآن به الوهیت خود و رسالت و ولایت شهادت می دهد .

« شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ . . . » ⁽²⁾.

خدا [با منطق وحی ، با نظام مُتقن آفرینش و با زبان همه موجودات ]

گواهی می دهد که هیچ معبودی جز او نیست . . .

«. . . وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . و خدا می داند که تو بی تردید فرستاده اویی . . .

«إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ » ⁽²⁾.

سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [ مانند علی بن ابی طالب اند ] که همواره نماز را برپا می دارند و در حال رکوع [ به تهیدستان ] زکات می دهند .

مقام ولایت موجب درک فیض

آری ، صاحبان ولایت کبری و وساطت عظمی و برزخیّت علیا - که بنا بر آیات قرآن خلفا و جانشینان خدا در میان خلق اند - واسطه فیض حق و رابط میان حق و خلق در مقام کثرت هستند .

اگر مقام خلافت و ولایت و روحانیت مطلق نبود ، هیچ یک از موجودات لایق استفاده از مقام غیب احدی نبود و فیض حق به هیچ موجودی نمی رسید و نور هدایت در هیچ یک از عوالم باطن و ظاهر نمی تابید .

هر کس در گرفتن فیض نیازمند تمسّک عینی و واقعی با ذوات مقدسه آنان است تا به سبب مصاحبت و دستگیری و هدایت آنان این عروج روحانی را طی کند چون آنان از نظر وجودی در مرتبه «قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ » ⁽³⁾و از نظر معرفتی در مقام یقین هستند و در معراج روحانی خویش به

کشف تام دست یافته اند پس هر کس بخواهد به آن مقام معرفتی و مرتبه وجودی برسد باید از طریق آنان که صراط مستقیم حق و خلفای او هستند بگذرد .

بِکُم فَتَحَ اللّهُ ، وَبِکُم یَخِتمُ ، وَإیَابُ الخَلقِ إلَیکُم ⁽¹⁾.

خدا به وسیله شما آغاز کرد ، و به وسیله شما پایان می دهد و بازگشت خلق به سوی شماست .

نور وجودی و حقیقی آن بزرگواران در حدّی است که فرشتگان عالم عقول - که خود از مجرّدات و موجودات نوری هستند - توان و طاقت مشاهده جمال نوری آنان را ندارند و به رؤیت انوار مقدسشان به سجده می افتند و متفرق می شوند و گاه توهّم نورِ حقِ مطلق می کنند .

در روایت است هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله با محمل نوری - که از سوی حضرت رب العزة و الجلال نازل شده بود - همراه جبرئیل عروج کردند وقتی به مقام سوم رسیدند ، فرشتگان فرار کردند سپس گرد آمدند و به سجده رفتند و تسبیح کرده ، گفتند :

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ ، رَبُّنَا وَرَبُّ المَلائِکَةِ وَالرُّوحِ ، وَمٰا أَشْبَهَ هذَا النُّورَ بِنُورِ رَبِّنا ⁽²⁾.

پاک و منزه است پروردگار ما و پروردگار فرشتگان و روح ، این نور چه اندازه به نور پروردگار ما شبیه است !

روایات و مقام خلافت اللهی

در هر صورت خلافت و جانشینی اهل بیت علیهم السلام از خدا در میان خلق ، از جمله خصال و صفاتی است که اهل بیت علیهم السلام نسبت به خود یاد می کنند .

حضرت امام رضا علیه السلام در روایتی می فرماید :

الأئِمَّةُ خُلَفَاءُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِی أرضِهِ ⁽¹⁾.

امامان جانشینان خدای عزیز و بزرگ در زمین هستند .

و حضرت امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید :

وَأَعَزَّکُمْ بِهُداهُ ، وَخَصَّکُمْ بِبُرْهانِهِ ، وَانْتَجَبَکُمْ لِنُورِهِ ، وَأَیَّدَکُمْ بِرُوحِهِ ، وَرَضِیَکُمْ خُلَفاءَ فِی أَرْضِهِ ، وَحُجَجاً عَلَیٰ بَرِیَّتِهِ .

و شما را به هدایتش عزت بخشید و به برهانش اختصاص داد و برای نورش برگزید و به روحش تقویت و توان داد و برای جانشینی و خلافت در زمین پسندید و بر مخلوقاتش حجّت قرار داد .

علی بن حسان می گوید : از حضرت امام رضا علیه السلام درباره زیارت حضرت ابوالحسن موسی بن جعفر علیهما السلام پرسیدند ، در پاسخ فرمود : در مساجد اطراف آن نماز بخوانید و در همه آن مکان ها کافی است بگویید :

السّلامُ عَلَی أولِیَاءِ اللّهِ وَأصفِیَائِهِ ، السَّلَامُ عَلَی أُمَنَاءِ اللّه وأَحِبَّائِهِ ، السَّلَامُ عَلَی أنصارِ اللّهِ وَخُلَفَائِهِ ⁽²⁾.

درود بر دوستان و برگزیدگان خدا ، درود بر امینان و عاشقان خدا ،

درود بر یاران و جانشینان خدا .

درباره امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی آمده :

هُوَ الَّذی یُنادی بِهِ یَوْمَ القیامَةِ : أیْنَ خَلیفَةُ اللّهِ فی أرْضِهِ ؟ ⁽¹⁾

او کسی است که روز قیامت ندایش می دهند : جانشین خدا در زمینش کجاست ؟

حضرت امام سجاد علیه السلام در دعای روز عرفه از اهل بیت علیهم السلام تعبیر به جانشینان خدا در روی زمین می کند ،

وَخُلَفائِکَ فی أرْضِک ⁽²⁾.

و جانشینان شما در روی زمین شما .

اهل بیت : جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

روایات زیادی در کتاب های شیعه و سنی آمده که از اهل بیت علیهم السلام به عنوان خلفا و اوصیای پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرده است ؛ این روایات که از طرق متعدد و با اسناد مختلف نقل شده ، در حدّی است که متخصصان فن روایت از آنها به روایات متواتر تعبیر کرده اند یعنی روایاتی که صدورش از معصوم جای هیچ شک و تردیدی ندارد .

تنها اهل بیت علیهم السلام به خاطر ویژگی های معنوی و اعتقادی و اخلاقی و علمی که داشته اند شایسته و لایق و سزاوار جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و مقام وصایت بودند .

خلافت و وصایت از پیامبر صلی الله علیه و آله ، حق الهی آنان بود و چنین حقّی برای دیگران از امت رسول اللّه صلی الله علیه و آله مقرّر نبوده است . امامت و پیشوایی که عهد خداست و در سوره مبارکه بقره به آن اشاره شده جایگاهی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله جز در وجود اهل بیت علیهم السلام ندارد ،

« . . . لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ » ⁽¹⁾.

. . . پیمان من [ که امامت و پیشوایی است ] به ستمکاران نمی رسد .

خلافت و وصایت ، حق مسلّم انسانی است که جز مقام نبوت ، همه

اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله را دارا باشد و احدی این ادعا را نداشته که همه اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله جز مقام رسالت در او جمع است مگر اهل بیت علیهم السلام که به درستی و راستی و بر پایه حق و صدق ، مدّعی این واقعیت بودند و کسی هم منکر آنان در این زمینه نبود .

پیامبر صلی الله علیه و آله درباره امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان پس از او فرمود :

فَهُوَ سَیِّدُ الْأوْصیاءِ ، الْلُّحُوقُ بِهِ سَعادَةٌ ، وَالْمَوْتُ فِی طاعَتِهِ شَهادَةٌ ، وَاسْمُهُ فی التَّوْراةِ مَقْرُونٌ إلی إسْمی ، وَزَوْجَتُهُ الصَّدّیْقَةُ الْکُبری إبْنَتی ، وَابْناهُ سَیِّدا شَبابِ أهْلِ الجَنَّةِ إبْنایَ ، وَهُوَ وَهُما وَالْأئِمَّةُ بَعْدَهُمْ حُجَجُ اللّهِ علی خَلْقِهِ بَعْدَ النَّبیینَ ، وَهُمْ أبْوابُ الْعِلْمِ فی أُمَّتی ، مَنْ تَبِعَهُمْ نَجا مِنَ النّارِ ، وَمَنْ اقْتَدی بِهِمْ «هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ » ⁽¹⁾

لَمْ یَهَبِ اللّهُ

عَزَّ وَجلَّ مَحَبَّتَهُمْ لِعَبْدٍ إلّاأدْخَلَهُ اللّهُ الجَّنَّةَ ⁽²⁾.

او آقا و سرور همه اوصیاست ، خوشبختی و سعادت به او پیوند خورده است و مرگ در راه اطاعت از او شهادت است ، نامش در تورات کنار نام من است، همسرش صدیقه کبری دختر من است ، دو پسر او سروران جوانان بهشت دو پسر من هستند ، او با آن دو و امامان بعد از آنان حجّت های خدا بر خلق او پس از پیامبران اند و آنان در میان امت من درهای دانش هستند ، هر کس از ایشان پیروی کند از آتش نجات یابد و هرکه به آنان اقتدا کند به راه راست هدایت شود، خدا عشق و محبت آنان را به بنده ای نبخشیده مگر آنکه او را در بهشت وارد کرده است .

حضرت سید الشهداء علیه السلام فرمود :

إنَّ اللّهَ اصْطَفی مُحَمَّداً عَلیٰ خَلْقِهِ ، وَأکْرَمَهُ بِنُبُوَّتِهِ ، وَاخْتارَهُ لِرِسالَتِهِ ، ثُمَّ قَبَضَهُ اللّهُ إلَیْهِ وَقَدْ نَصَحَ لِعِبادِهِ ، وَبَلَّغَ ما أَرْسِلَ بِهِ ، وَکُنّٰا أهْلَهُ وَأوْلیاءَهُ وَأوْصیاءَهُ وَوَرَثَتَهُ ، وَأَحَقَ النّاسِ بِمَقامِهِ فی الناسِ ، فَاسْتَأثَرَ عَلینا قَوْمُنا بِذلِکَ فَرَضِیْنٰا ، وَکَرِهْنٰا الفُرقَةَ ، وَأجبنا العافِیَةَ وَنَحْنُ نَعْلَمُ أنّا أحَقُّ بِذلِکَ الحَقِّ المُسْتَحَقِّ عَلَینا مِمَّنْ تَولّاٰه ⁽¹⁾.

خدا محمّد را برای خلق خود انتخاب کرد و با پیامبری گرامی اش داشت و او را برای رسالت خود برگزید ، آنگاه خدا او را در حالی نزد خود برد که آن وجود ملکوتی و روحانی برای بندگان خدا خیر خواسته بود و آنچه را که به آن فرستاده شده بود ابلاغ کرده بود .

ما خاندان ، یاوران ، اوصیا ، وارثان و شایسته ترین مردم برای دست یافتن به مقام او در میان مردم هستیم ، ولی قوم ما این منصب را از ما گرفتند و ویژه خود ساختند ، ما هم به این حادثه تلخ تن دادیم و از تفرقه متنفر و سلامت همه جانبه را پسندیدیم و این در حالی است که ما آگاهیم ما به این حق که حق ماست سزاوارتر از کسانی هستیم که آن را به دست گرفته اند .

در این روایت ، حضرت امام حسین علیه السلام مقام خلافت و جانشینی و وصایت از پیامبر را حق اهل بیت علیهم السلام می داند و دیگران را شایسته و سزاوار آن نمی داند ، زیرا دیگران واجد اوصافی نیستند که آنان را شایسته این مقام و سزاوار این منصب کند .

چه کسانی جانشین پیامبرند ؟

اشاره

روایاتی که صریحاً و به روشنی نشان می دهد که امامان اهل بیت علیهم السلام همان جانشینان و اوصیای حقیقی پیامبرند و هر کس جز آنان خود را در این مقام قرار دهد غاصب و ستمکار است ؛ بسیار زیاد است .

ابوجعفر محمّد بن علی بن حسین بن بابویه قمی می گوید : روایات و اخبار صحیح با سندهای خدشه ناپذیر دلالت بر این دارد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نه از نزد خود بلکه به فرمان و امر خدای متعال علی را وصی خود قرار داد و علی بن ابی طالب ، حسن را و حسن ، حسین را و حسین ، علی بن الحسین را و علی بن الحسین ، محمّد بن علی الباقر را و محمّد بن علی الباقر ، جعفر بن محمّد الصادق را و جعفر بن محمّد الصادق ، موسی بن جعفر را و موسی بن جعفر ، پسرش علی بن موسی الرضا را و علی بن موسی الرضا ، پسرش محمّد بن علی را و محمّد بن علی ، پسرش علی بن محمّد را و علی بن محمّد ، پسرش حسن بن علی را و حسن بن علی ، پسرش حجة اللّه القائم بالحق را که اگر از دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده باشد خدا آن روز را آن قدر طولانی می کند تا او ظهور کند و زمین را همان گونه که از ظلم و ستم آکنده شده از عدل و داد پر کند ، درود خدا بر او و پدران پاکش باد ⁽¹⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام در توصیف اهل بیت علیهم السلام می فرماید :

هُمْ الْأئِمَّةُ الطاهِرُونَ ، وَالْعِتْرَةُ الْمَعصُومُونَ ، وَالذُّرّیَّةُ الْأکْرَمُونَ ، وَالخُلَفاءُ الرّاشِدُونَ ⁽²⁾.

ایشان پیشوایان پاک و عترت معصوم و ذریه و نسل ارجمند و جانشینان ره یافته اند .

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله مظهر اوصاف پاک

روایات صحیح و اخبار مستند و استوار در بیان اوصاف خلفا و اوصیای واقعی پیامبر صلی الله علیه و آله - که جز مقام نبوت همان اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله است و سبب شایستگی خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله به خلافت و امامت ، آن اوصاف است - حجّت را بر همه تمام کرده اند و جای شک و شبهه و عذری تا قیامت برای کسی باقی نگذاشته اند و نشان می دهند که نظام زندگی انسان ها به قرار داشتن آنان در جایگاه خلافت به آن گونه که خدا می خواهد و مقرّر نموده برپا می شود و چون غیر آنان در این مقام قرار گیرد - به سبب آنکه خالی از آن اوصاف است - غاصبانه قرار می گیرد و نظام زندگی به واسطه او از هم می گسلد و امت دچار حوادث تلخ و عقب ماندگی غیر قابل جبرانی می گردد و تار و پودش به باد می رود و از اسلام جز اسمی و از قرآن جز خطی در میان امت باقی نمی ماند .

آیین حقیقی خدا و اسلامِ مورد پسند حق ، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا امروز و از امروز تا قیامت فقط در عرصه حیات و زندگی مردمی تجلّی دارد که اهل بیت علیهم السلام را به خاطر اوصاف عرشی و ملکوتی شان جانشینان به حق پیامبر می دانند و از آنان در همه شؤون حیات پیروی می کنند .

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله متصف به اوصاف پیامبرانند

اهل بیت علیهم السلام آن انسان های برگزیده ای هستند که مظاهر اسمای الهی و متصف به اوصاف پیامبران و گنجینه های ایمان و اخلاق و ویژگی های

پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام اند ، چنان که علمای منصف اهل سنت در کتاب های خود در ضمن نقل روایاتی متین به این حقیقت اشاره کرده اند ،

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده :

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُر إلیٰ آدَمَ فی عِلْمِهِ ، وَإلیٰ نُوحٍ فی فَهْمِهِ ، وَإلیٰ یَحییَ بْنَ زَکَریّا فی زُهْدِهِ وَإلیٰ مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ ، فَلْیَنْظُرْ إلیٰ عَلیّ بْنَ أبی طالب علیه السلام ⁽¹⁾.

کسی که می خواهد به آدم در دانشش و به نوح در فهمش و به یحیی بن زکریا در زهدش و به موسی بن عمران در سرعت و شدت عملش نظر کند ، باید به علی بن ابی طالب بنگرد .

در روایت دیگری قریب به مضمون روایت قبل آمده است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرموده :

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلیٰ آدَمَ فی عِلْمِهِ ، وَإلیٰ نُوح فی تَقْواهُ ، وَإلی إبراهیمَ فی حِلْمِهِ ، وَإلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ ، وَإلی عیسی فی عِبادَتِهِ ، فَلْیَنْظُرْ إلی علی بن أبی طالب ⁽²⁾.

کسی که می خواهد به آدم در دانشش و به نوح در پرهیزگاری اش و به ابراهیم در بردباری اش و به موسی در هیبتش و به عیسی در بندگی اش بنگرد ، باید به علی بن ابی طالب نظر کند .

بنابراین خلفا و اوصیاء و امامان و پیشوایان پس از پیامبر ، اشخاص

معینی هستند که شمارشان دوازده نفر است و بی شک و شبهه به عنوان اولوالامر از سوی خدا انتخاب شده اند و به فرمان حق ، پیامبر نام و اوصافشان را به مردم ابلاغ نموده ، مقام خلافت و امامت را مخصوص و ویژه آنان قرار داده است .

جانشین پیامبر (ص) از دیدگاه امام رضا (ع)

حضرت امام رضا علیه السلام در گفتاری پر ارزش و مقاله ای حکیمانه - که کتاب های بسیار مهمی چون الکافی و محجة البیضاء نقل کرده اند ⁽¹⁾- به جایگاه رفیع امامت و به اوصاف امام بر حق ، به طور مفصل اشاره کرده است که به بخشی از آن برای تیّمن و تبرک و شناخت شخص امام بر حق و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و جایگاه و منزلت امامت اشاره می شود .

بی تردید امامت ، همان منزلت و جایگاه پیامبران و میراث اوصیا است .

بی شک امامت ، مقام خلافت اللّهی و خلافت الرسول و مقام امیرالمؤمنین و میراث حسن و حسین صلوات اللّه علیهم است .

یقیناً امامت ، مهار دین و نظام مسلمانان و صلاح دنیا و عزت و توانمندی مؤمنان است .

مسلماً امامت پایه و ریشه اسلام بلند مرتبه و تنه آن حقیقت رفیع است .

به یقین تمامیّت نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و تحصیل کامل غنیمت و صدقات و پابرجایی حدود و احکام و حفظ مرزها و جوانب کشور

اسلامی فقط و فقط بستگی به وجود امام دارد .

امام ، حلال خدا را حلال می کند و حرام خدا را حرام می نماید و حدود خدا را برپا می دارد و از دین خدا دفاع می کند و با حکمت و موعظه نیکو به راه پروردگارش دعوت می کند و مردم را به دلیل و برهان رسای حق می خواند .

امام ، چون خورشید برآمده ای است که به نورش جهان را روشن می کند و این خورشید در افقی است که دست عقل ها و خردها و چشم بصیرت ها و بینش ها ، او را درنمی یابند .

امام ، ماه شب چهارده و چراغ نوربخش و روشنایی آشکار و ستاره هدایتگر در تاریکی های شدید و ظلمت میان شهرها و بیابان ها و اعماق دریاهاست .

امام ، آب خوشگوار بر تشنه و راهنما بر هدایت و نجات دهنده از ضلالت است .

امام ، آتشی فروزان بر بلندی و گرمای کسی است که به وسیله او گرمی بخواهد ، و دستگیر انسان از مهلکه ها است ، کسی که از او جدا شود در هلاکت است .

امام ، ابر باران زا و باران پی در پی و خورشید نوربخش و آسمان سایه افکن و زمین گسترده و چشمه پرآب و غدیر تشنه کامان و باغ و گلستان پرمیوه و گل است .

امام ، انیسی رفیق ، پدری مهربان ، برادری از جان بهتر و چون مادری فوق العاده نیکوکار نسبت به کودک و پناهگاه بندگان در حوادث بسیار مهم است .

امام ، امین خدا در خلقش و حجّت حق بر بندگانش و جانشینش در

کشورها و دعوت کننده به سوی خدا و دفاع کننده از حرم الهی است .

امام ، از همه گناهان پاک و از همه عیب ها خالی و دور و به علم و دانش مختص و به بردباری و حلم آراسته شده و نظام دین و توانمندی و عزت مسلمانان و خشم بر منافقان و سبب هلاکت کافران است .

امام ، یگانه روزگار است که هیچ کس در مقام و مرتبه به او نمی رسد و عالمی همسنگ او نیست و نظیری برای او پیدا نمی شود ، مثل و مانندی ندارد . وجودش به همه فضل خدا اختصاص یافته ، فضلی که خود در طلبش بر نیامده بلکه از سوی خداوند بخشنده به او عنایت شده است .

چه کسی در این جهان به شناخت همه جانبه امام می رسد یا برایش ممکن است که امام و امامت را برای مردم انتخاب کند ؟ !

بسیار دور است ، بسیار دور است که شناخت همه جانبه امام و انتخاب او برای کسی میسّر باشد .

عقل ها در این وادی گم شده اند ، افکار به سرگردانی دچارند ، مغزها به حیرت نشسته اند ، دیده ها کور است ، بزرگان در این حریم بسیار کوچک اند ، حکما سرگردانند ، بردباران دچار کوتاهی اند ، گویندگان الکن اند ، خردمندان نادانند ، شعرا لالند ، ادیبان عاجزند ، اهل بلاغت ناتوانند از اینکه شأنی از شأن امام یا فضیلتی از فضایل او را بیان کنند ! !

همه به ناتوانی و کوتاهی هنرهایشان در بیان وصف امام و شناخت او اقرار دارند .

چگونه می توان همه داشته ها و فضایل و مناقب و عناصر شخصیت امام را وصف کرد ؟ یا کُنه و عمق حقیقت او را باز گفت ؟ یا چیزی از واقعیتش را فهمید ؟ یا در همه جهان هستی کسی را یافت که در جایگاه او قرار گیرد و قائم مقام او شود و مردم را از سرمایه معرفتی و وجودی او بی نیاز نماید ؟

چگونه و از کجا ؟ و حال اینکه ستاره تابانی است که جایگاهش از دست یابندگان و وصف واصفان خارج است .

از کجا و به چه دلیل به کسی انتخاب امام واگذار شده است ؟ عقل ها کجا و این مقام و صاحب آن کجا ! مانند چنین شخصیتی کجا یافت می شود ؟

آیا بی خبرانِ از این حقایق و بی خردانِ کوردل و عالِم نمایان خود فروخته و تربیت شدگان مدرسه سقیفه و دست پروردگان مکتب بنی امیه ، خیال می کنند که این منصب و مقام و این اوصاف و کمالات در غیر اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله یافت می شود ؟

اگر چنین فکر کنند ، واللّه باطنشان به آنان دروغ گفته و اباطیل و یاوه ها در جانشان جا گرفته ، از نردبان بسیار دشوار و سخت بالا رفته اند که از آن به پست ترین قدم گاه ها درمی افتند ، با خردهای سرگردان و ناقص و کوتاهشان به امام سازی و امام تراشی برخاستند تا از آل محمّد صلوات اللّه علیهم أجمعین دور افتادند و دچار ستمکارانی که دنیا و آخرتشان را بر باد داده اند ، شدند .

در مسأله امام و امامت گرفتار آرای گمراه کننده گشتند و اتکا به آن آرا چیزی جز دور افتادن از حقیقت به آنان نیفزود .

خدا آنان را بکشد و به چاه هلاکت دراندازد ! چگونه منحرف می شوند ؟ !

مطلب دشواری را قصد کرده اند و در این زمینه تهمت و افترا زدند و به گمراهی دور و درازی افتادند و در سرگردانی و حیرت غرق شدند زیرا امام بر حق را که انتخابش در انحصار خداست و دارای اوصاف ویژه است ، با چشم باز از دست نهادند و شیطان ، اعمالشان را در نظرشان آراست تا ارتکاب آن اعمال برای آنان آسان باشد که در نهایت ، آنان را از راه خدا باز

داشت ، در حالی که دیده باز برای شناخت حق از باطل داشتند .

از انتخاب خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیتش چشم پوشیده ، به انتخاب خود روی آوردند در حالی که قرآن آنان را با صدای بلند ندا می دهد :

« وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ یَخْتٰارُ مٰا کٰانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ » ⁽¹⁾.

و پروردگارت آنچه را بخواهد می آفریند و [ آنچه را بخواهد ] بر می گزیند ، برای آنان [ در برابر اراده او در قلمرو تکوین و تشریع ] اختیاری نیست ؛ منزّه است خدا و برتر است از آنچه برای او شریک می گیرند .

و خدا فرمود :

« وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ . . . » ⁽²⁾.

و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد هنگامی که خدا و پیامبرش کاری را حکم کنند برای آنان در کار خودشان اختیار باشد ؛ و هرکس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند یقیناً به صورتی آشکار گمراه شده است . . .

و فرمود :

« مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » ⁽³⁾.

شما را چه شده چگونه داوری می کنید .

حضرت امام رضا علیه السلام در این زمینه برای اثبات حق اهل بیت علیهم السلام و مردود

دانستن نظر مخالفان و آنان که با بودن اهل بیت علیهم السلام که منتخبان خدا برای پیشوایی و امامت امت اند دیگران را در برابر انتخاب خدا انتخاب کردند - و زمینه اختلاف و تفرقه امت را به گروه های زیادی فراهم آوردند و عاقبت امت و ثروت مادی و معنویش را در دسترس تاراج ستمگران داخلی و خارجی قرار دادند و زمینه گسترده شدن سفره هر گناهی را فراهم آوردند - به آیات دیگری متوسل می شوند و راه هرگونه عذر و بهانه ای را به وسیله آیات خدا به روی مخالفان می بندند و سپس خطاب به آنان به آیه شریفه تمسک کرده می فرماید :

« . . . ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ » ⁽¹⁾.

. . . این فضل خداست که آن را به هرکس بخواهد عطا می کند و خدا دارای فضل بزرگ است .

بر این اساس باید اقرار و اعتراف کرد که اهل بیت علیهم السلام با داشتن آن اوصاف ملکوتی که در روایت حضرت امام رضا علیه السلام و در متن زیارت جامعه کبیره آمده ، علاوه بر اینکه تا قیامت ، امام و پیشوای خلق اند و همگان در هر شأنی که باشند تا پایان دنیا مأموم آنانند و بر همه اطاعت از آنان در امر دنیا و دین و آخرت واجب است ، از همه موجودات هستی چه در عالم غیب و چه در عرصه شهادت و ظاهر برتر و بالاترند و برای آنان همانند و نظیری وجود ندارد .

امام پرهیزکاران امیرمؤمنان علیه السلام در این زمینه می فرماید :

عِترَتُهُ خَیرُ العِتَرِ ، وَأُسرَتُهُ خَیرُ الأُسَرِ ، وَشَجَرَتُهُ خَیرُ الشَّجَرِ ⁽²⁾.

خاندان و عترتش بهترین خاندان ها و خانواده اش بهترین خانواده ها و تبارش بهترین تبارهاست .

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله به عبدالرحمن بن عوف فرمود :

یا عَبْدَ الرَّحْمٰن ! إنَّکُمْ أصحَابِی وَعَلیّ بن أبیِ طَالِب أخِی وَمِنّی وَأنا مِن علیٍّ فَهُوَ بَابُ عِلمی وَوَصِیّی وَهُوَ وَفاطِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ ، هُمْ خَیرُ الأرْضِ عُنْصُراً وَشَرَفاً وَکَرَماً ⁽¹⁾.

ای عبدالرحمن ! شما اصحاب من هستید ، و علی بن ابی طالب از من است و من از علی ، او درِ دانش و علم ، جانشین و وصی من است او و فاطمه و حسن و حسین بهترین و برترین مردم در تیره و شرافت و کرامت اند .

اهل بیت : و مقام رضا

اشاره

اهل بیت علیهم السلام در همه شؤون وجودی و معرفتی ، جلوه گاه اسمای حسنای خدای یگانه اند ، زیرا زندگی و حیات آنان آمیخته به ایمان کامل و متحد با توحید ناب است .

توحید ، در همه شؤون زندگی آنان جاری و ساری است و هرگز لحظه ای از دایره توحید ذاتی و صفاتی و افعالی و توحید پرستش و پرسش و پاسخ خارج نیستند .

رضا و خشم آنان مجلیٰ و مظهرِ مهر و قهر و به عبارت دیگر مجلیٰ و مظهر جمال و جلال خداست ، چنان که سید و سالار شهیدان حضرت امام حسین علیه السلام می فرماید :

رِضَی اللّهِ رِضانا أهْلَ البَیْتِ ⁽¹⁾.

رضای ما همان رضای خداست .

اهل بیت علیهم السلام به هر آنچه خدا برای آنان می پسندد راضی و خشنودند .

یکی درد و یکی درمان پسندد یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران پسندم آنچه را جانان پسندد ⁽²⁾

رضای اهل بیت علیهم السلام به رضای خدا در درجه ای است که هیچ کس به آن نمی رسد و قدرت و توان به دست آوردن آن را ندارد .

برای روشن شدن این حقیقت باید گفت : انسان هایی که در مسیر کمال قرار گرفته اند و سالک راه کمال هستند در مراحل متوسط سیر جوهری تکاملی خویش به مرحله ای می رسند که هم مهر دارند و هم قهر ، آنان مظاهری از جمال و جلال خدا می شوند ، پس برابر رضا و سخط و مهر و خشم خدا مهر می ورزند و خشم می گیرند یعنی مرحله متوسط این کمال آن است که انسان سالک ، مهر و قهر داشته باشد و این مهر و قهرش بر پایه مهر و قهر خداوند و مطابق آن باشد .

اما مرحله بالاتر و عالی تری هست که در آن مرحله این مهر و قهر مطابق با مهر و قهر خدا ، کمال به شمار نمی آید چون آنکه می گوید راضی به رضای خدایم و « پسندم آنچه را جانان پسندد » مقامی در مرحله کثرت است یعنی مقامی است که سالک هم خودش را می بیند و هم خدایش را ، پس یکی خود اوست و آن دیگر خدا و در این مرحله دو پسندیدن مطرح است ، هرچه را خدا پسندد او هم می پسندد و هرچه را خدا نپسندد او هم نمی پسندد تا رضا و خشمش و مهر و قهرش مطابق رضا و سخط خدا باشد .

ولی کسی که در مقام وحدت و توحید صرف است فقط یک رضا و یک خشم در دایره حیات او مطرح است و تنها یک مهر و قهر را می بیند که موصوف بالذّات در مهر و قهر خدا و بالعرض خود اوست ، یعنی تنها پسندیدن خدا در کار است و سالک در این حال در مقام فناست و در این مقام هیچ وصفی برای فانی جدا از وصف باقی نخواهد بود تا مطابق باشد بلکه فقط یک وصف است و آن وصف باقی است . از این جهت آن ذوات مقدسه و موصوفان به عصمت و طهارت و اهل بیت با کرامت ، خود را

نمی بینند و در مقام رضا می گویند :

رِضَی اللّهِ رِضانا .

رضای خدا رضای ماست .

و نیز حضرت امام حسین علیه السلام در بیانات خود دارد :

وَأسیرُ بِسیرَةِ جَدّی وَأبی ⁽¹⁾.

من به روش جدم پیامبر و پدرم علی حرکت می کنم .

رضای اهل بیت علیهم السلام فانی در رضای خداست

آنان چنان بودند که فقط به رضا و قهر خدا عمل می کردند و در این مرحله در مقام فنا قرار داشتند و این مقام فنا غیر از مقام کثرت است چون می گویند : رضای ما در رضای حق فانی است و یک رضا بیشتر وجود ندارد و آن رضای خداست نه آنکه ما دارای رضاییم و رضای ما در کنار رضای خداست و در همه شؤون رضای ما با رضای خدا مطابق افتاده است و رضای ما برابر خواسته و رضای حق واقع شده است ؛ چون آنان جز حق نمی بینند و جز حق نمی خواهند و جز حق نمی دانند . ما پس در دایره حیاتشان یک رضا بیشتر مطرح نیست و آن رضای خداست .

اما کسانی که در طریق همگویی و مطابقت رضای خود با رضای خدا قرار دارند و برابری و مطابقت را می جویند هر چند به کمال متوسط راه یافته اند ولی از توحید ناب بسیار دور هستند و هنوز گونه ای از شرک در آنان نمود دارد و این شرک را تنها کسانی می بینند که خود در مراحل عالی توحید هستند و گرنه کسانی که در مراحل پایین قرار دارند نه تنها این شرک و آن

افراد مشرک را نمی بینند بلکه آنان را مصادیق و مظاهر عالی توحید می شمارند .

خود محوران و خدا محوران

بسیاری از افراد از نظر ما موحّد هستند ولی از نظر قرآن موحّد نبوده بلکه مشرک اند مانند کسانی که دم از خدا می زنند ولی در پی هوا و هوس می روند ، آنان متلوّن هستند نه متوحّد و نه موحّد ، زیرا آن زمان که دم از خدا می زنند برای آن است که گرایش به خدا با منافع مادّی آنان هماهنگ است و فرمان خدا پرستی آنان هم از هوا و هوسشان صادر می شود .

اینان خود محورند نه خدا محور و در پی خود هستند نه خدا ؛ اگر برخی از احکام خدا مطابق میلشان باشد آن را می پذیرند و اگر نباشد از قبول آن امتناع می ورزند .

« وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ » ⁽¹⁾.

و زمانی که آنان را به سوی خدا و پیامبرش می خوانند تا [ نسبت به اختلافاتی که دارند ] میانشان داوری کند ، ناگهان گروهی از آنان روی گردان می شوند .

در حقیقت آنان خدا را برای خود می خواهند نه خود را برای خدا !

به عبارت دیگر اینان قائل به اصالت لذّت هستند ، هر چه میل و هوای آنان اقتضا کند و برای آنان لذّت آفرین باشد در پی آن می روند :

« وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا

عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ . . . » ⁽¹⁾.

و چون انسان را گزند و آسیبی رسد ، ما را [ در همه حالات ] به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده [ به یاری ] می خواند پس زمانی که گزند و آسیبش را برطرف کنیم ، آن چنان به راه ناسپاسی و گناه می رود که گویی هرگز ما را برای برطرف کردن گزند و آسیبی که به او رسیده [ به یاری ] نخوانده است . . .

این گونه انسان ها ، خود محور هستند و همه کارهایشان حتی بندگی و عبادتشان برای رفع مشکل شخصی خودشان و دست یافتن به لذّت است و خدا در زندگی و حیاتشان فقط ابزار و وسیله است نه هدف ، آنان بنده و عبد نیستند بلکه بازرگان اند که در پی سود و منفعت اند !

ولی خدا محوران نه از ترس ، قدم در عبادت می گذارند و نه به طمعِ مزد و سود بلکه همه حرکات و سکناتشان برای رضای خداست و در امورشان جز رضای دوست را نمی طلبند و نمی خواهند ، از این جهت در همه حال ، ایستاده ، نشسته و یا به پهلو آرمیده به یاد خدا هستند و نماز را هم اگر نتوانستند ایستاده به جا آورند نشسته و یا به پهلو آرمیده می خوانند ، نمازی که کامل ترین نیایش و بارزترین نشان عبودیت و پرستش است .

« الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ . . . » ⁽²⁾.

آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می کنند و پیوسته در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند . . .

اهل بیت علیهم السلام در همه شؤون - به ویژه در مرحله رضا و قهر - با حقیقت

توحید همسنگ و متحدند و از این جهت اسوه همه انسان ها به خصوص انسان های روشن ضمیرند و نورانیت آن بزرگواران راهنمای آنان است .

آن چهره های بی نظیر و عترتِ سراج منیر گرچه در جنبه بشری ، جذب و دفع ، محبت و عداوت ، شهوت و غضب ، ارادت و کراهت و رضا و قهر دارند ولی همه این حالات زیر پوشش تولّا و تبرّایِ توحیدی است و مصداق اتمّ « لا إله إلّااللّه » عملی است و سِرّ سرمشق بودن پیامبر و اهل بیت علیهم السلام در همه امور و در رضا و قهر توحیدی بودن سیره و روش آنان است .

قرآن مجید ، معیار تولّا و تبرّای توحیدی را معین کرده است و اهل بیت علیهم السلام بر اساس همان معیار در همه حالاتشان تولّا و تبرّایِ داشتند و به همین خاطر پیشوایان انسان ها و سالکان کوی حق اند ، چون همه وجود و شؤون و افعالشان خدا محور است و هیچ خیری از دایره حیاتشان خارج نیست و هیچ بشری به عرصه حیاتشان راه ندارد و حتی شیطانِ آنان به دست آنان تسلیم است .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود :

. . . کانَ شَیطانی کافِراً فَأَعَانَنِی اللّهُ عَلیهِ حَتّی أسْلَمَ بِیَدی . . . ⁽¹⁾

. . . شیطان من کافر بود پس خدا مرا بر او کمک کرد تا اینکه به دست من تسلیم شد . . .

اهل بیت : و مقام تسلیم

اشاره

تسلیم بودن در برابر خواست خدا و اراده حضرت او آن هم نه در حال اجبار بلکه در کمال اختیار ، حقیقتی است که هم چون دیگر حقایق در جای جای زندگی اهل بیت علیهم السلام و حیات الهی و ملکوتی آنان مشهود و آشکار است .

تسلیم ، آخرین مقام سالک

می گویند : از هزار منزل معنوی که سالک به توفیق حضرت دوست طی می کند ، منزل تسلیم ، آخرین منزلی است که در آن وارد می شود و در این منزل چون مرده میان دست غسّال ، تسلیم اراده و خواست حضرت رب الارباب و مالک الملوک و صاحب هستی است .

می گویند : کمتر سالکی هرچند با تمام وجود بکوشد و مجاهدت و ریاضت را به نهایت برساند ، به این منزل می رسد ؛ این منزل ویژه پیامبران و امامان و اولیای خاص الهی است .

از حضرت امام حسین علیه السلام روایت شده است :

إِنّا أهْلُ بَیْتٍ نَسألُ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ فَیُعْطِینٰا ، فَإذا أرادَ ما نَکْرَهُ فِیمٰا یُحِبُّ

رَضِینٰا ⁽¹⁾.

ما خاندانی هستیم که از خدا می خواهیم و او به ما عطا می فرماید ، پس هرگاه برای ما آن چیزی بخواهد که خوش نداریم ولی او دوست دارد ، ما به آن خشنود و راضی خواهیم بود .

علاء بن کامل می گوید : در محضر حضرت امام صادق علیه السلام نشسته بودم که زنی از خانه حضرت شیون نمود ، امام برخاست و سپس نشست و کلمه استرجاع - إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون - بر زبان جاری ساخت و به سخن خود باز گشت تا آن را به پایان برد و سپس فرمود :

إنَّا لَنُحِبُّ أن نُعَافَی فِی أنفُسِنَا وَأولَادِنَا وَأموَالِنَا ، فَإذَا وَقَعَ القَضَاءُ ، فَلَیسَ لَنَا أَنْ نُحِبَّ مَا لَمْ یُحِبَّ اللّهُ لَنَا ⁽²⁾.

ما سلامت همه جانبه را در جان و مال و فرزندانمان دوست داریم ، ولی آنگاه که قضای الهی درآید دیگر آنچه را خدا برای ما دوست ندارد ، دوست نخواهیم داشت .

حضرت امام باقر علیه السلام می فرماید :

نَدْعوا اللّهَ فِیما نُحِبُّ ، فَإذا وَقَعَ الَّذی نَکْرَهُ لَمْ نُخالِفِ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ فِیمٰا أحَبَّ ⁽³⁾.

خدا را در آنچه دوست داریم به ما عنایت شود می خوانیم و اگر بر ما آن افتد که دوست نداریم ، در آنچه خدا برای ما خواسته به مخالفت برنمی خیزیم .

قتیبه اعشی می گوید : به محضر حضرت امام صادق علیه السلام رفتم تا فرزندش را عیادت کنم ولی حضرت را بر در خانه محزون و غمگین یافتم ، عرض کردم : فدایت شوم فرزندتان در چه حال است ؟ فرمود : به خدا سوگند حالش خوب نیست ، آنگاه به درون خانه رفت و ساعتی درنگ فرمود و سپس بیرون آمد در حالی که چهره ای گشاده داشت و رنگ پریدگی و حزن و غم از چهره اش رخت بر بسته بود . گمان کردم فرزندش بهبود یافته است ، عرض کردم : قربانت گردم کودک در چه حال است ؟ فرمود : از دنیا رفت ، عرض کردم : فدایت شوم ، چگونه است آنگاه که او زنده بود شما غمگین و گرفته می نمودید و در این لحظه که از دنیا رفته است چیزی از آن حالت را در شما نمی بینم ، امام فرمود :

إنَّا أَهْلُ البَیتِ نَجزَعُ قَبلَ المُصِیبَةِ ، فَإذَا وَقَعَ أمرُ اللّهِ رَضِینَا بِقَضَائِهِ ، وَسَلَّمنَا لِأمرِهِ ⁽¹⁾.

ما اهل بیت پیش از رسیدن مصیبت ، ناله می کنیم و هر گاه امر الهی واقع شود به قضای او خشنود و در برابر فرمانش تسلیم هستیم .

ابراهیم بن سعد می گوید : حضرت امام سجاد علیه السلام در حالی که جماعتی نزد او بودند از خانه خود صدای عزاداری شنید ، به درون خانه رفت و سپس به مجلس باز گشت ، به ایشان گفتند : آیا این شیون از خبر مرگ کسی بود ؟ فرمود : آری ، حاضران او را تسلیت دادند و از شکیبایی اش شگفت زده شدند ، امام فرمود :

إِنّا أهْلُ بَیتٍ نُطِیعُ اللّهَ فیمٰا نُحِبُّ ، وَنَحمَدُهُ فیمَا نَکْرَهُ ⁽¹⁾.

ما اهل بیت خدا را در آنچه دوست داریم اطاعت می کنیم و در آنچه ناخوش داریم سپاس می گوئیم .

اهل بیت : و مقام عصمت

اشاره

⁽¹⁾اهل بیت علیهم السلام

عصمت چیست ؟

عصمت ، حالتی خاص و شهود ویژه ای است که انسان را از گناه باز می دارد و در مصونیت نگه می دارد و همه راه های وساوس را برای همیشه به روی او می بندد ؛ بر این پایه می توان عصمت را یک امر معرفتی و وجودی دانست ، آن هم معرفتی راسخ چون شهود است و امر وجودی است چون از کمالات خاصی است که انسان در حرکت جوهری تکاملی ، آن را با توفیق و عنایت حق به دست می آورد .

عصمت از کمالات برجسته معرفتی و وجودی و علمی و عملی است و در همه ابعاد حیات و شؤون زندگی معصوم اثر گذار است .

عصمت علمی و عملی

برخی از کمالات فقط ناظر به مرحله علمی و برخی دیگر تنها یک امر

عملی است . به عنوان نمونه « عدالت » فقط یک ملکه عملی در انسان است که ربطی به بُعد شهودی و علمی انسان ندارد .

این ملکه با ارزش ، انسان را از گناه عمدی و سهوی حفظ می کند ولی ملکه عصمت ، انسان را از جهل ، خطا ، سهو ، نسیان و مغالطه در اندیشه و تفکر و هر گناهی باز می دارد پس معصوم هم در بخش معرفت و علم ، مصون از اشتباهِ در فهم و دریافت است و هم در بخش عمل مصون از کار ناروا بوده و هم در بخش تبلیغ دین حق مصون از خطا در تبلیغ می باشد .

حقیقتِ شهود ، متعلق به عقل نظری و پرهیز از گناه ، متعلق به عقل عملی است ، هرچند که منشأ عصمت عقل عملی ، همان معرفت و عقل نظری و شهود است و این طور نیست که عصمت عملی متوقف بر عصمت علمی نباشد . معقول نیست کسی در مقام عمل ، معصوم باشد ولی در مقام علم ، این گونه نباشد ، زیرا اگر حلال و حرام ، زشت و زیبا و پاک و ناپاک را نداند نمی تواند در مقام عمل معصوم باشد .

عصمت اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت علیهم السلام بر اساس آیات قرآن و روایات ، در مرحله عقل نظری و عقل عملی معصوم اند ، یعنی هم درست و صحیح می دانند و می فهمند و دریافت می کنند و هم فهمیده ها و دریافت شده ها را درست و صحیح اجرا می نمایند ، و هم دانش و بینش و معرفت خود را درست و صحیح به مردم ابلاغ می نمایند پس در حریم امنِ فهم ایشان نه جهل قصوری و نه جهل تقصیری و نه سهو و خطا در تطبیق راه پیدا می کند و نه در حرم امنِ عقل عملیِ آنان خطا و عصیان سهوی و نسیانی یا عمدی راه پیدا می کند .

قرآن درباره عصمت اهل بیت علیهم السلام می فرماید :

«. . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽¹⁾.

. . . جز این نیست که همواره خدا می خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام اند ] برطرف نماید و شما را چنان که شایسته است [ از همه گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

این اراده حق ، هم به تطهیر علم و معرفت و هم به از میان بردن رجس و پلیدی عمل ایشان تعلق گرفته است و آنان را در جهت علم و عمل معصوم گردانیده است .

نیاز به معصوم در فهم معارف

اینکه به طور مؤکد توصیه شده که بدون اهل بیت علیهم السلام سراغ قرآن و معارف نروید ، به خاطر این است که هیچ کس جز آنان و امثال آنان که پیامبران اند مصون از خطا در فهم و دریافت نیست و غیر معصوم نهایتاً به کج فهمی و سوء برداشت دچار می شود و لزوماً با به اجرا گذاشتن کج فهمی و سوء برداشت به بدعملی و خطای در کردار و گناه در رفتار گرفتار می گردد .

کسانی بودند که به خاطر همین ضعفِ در بینش و ناتوانی در دریافت ، کنش های زشت و نادرستی از خود نشان دادند و سوء برداشتشان از حقایق تا جایی بود که به قصد قربت به خیمه های حسینی تاختند و به روی اولیای خاص الهی شمشیر کشیدند ! !

گروه بسیاری از خوارج چنین اشخاصی بودند که امیرمؤمنان علیه السلام از آنان

به عنوان جاهل متنسّک نام می برد ، آنانی که ممکن است در بخشی از عمل ، پاک و معصوم بوده و اصرار و پافشاری بر ترک گناه و معصیت داشتند اما چون بینش و دریافت آنان ضعیف بوده و تنها به قاضی مراجعه می کردند ، مصون از خطا نبودند و گرایش به اعمالی داشتند که آنان را از مدار دین بیرون می راند و قتلشان را در عرصه هجوم به مؤمنان به امیرمؤمنان علیه السلام واجب ساخت !

علم و عمل انسان

در انسان های عادی تفاوت میان بینش و کنش و علم و عمل بیشتر است . هرچه انسان از مقام والای انسانیت و شخصیت الهی خود پایین تر می آید ، بخش عقل نظری از عقل عملی فاصله می گیرد و دور می شود از این رو همواره یکی از آن دو وجود دارد در حالی که آن دیگر نیست ، یا یکی قوی و توانا و آن دیگر ناتوان و ضعیف است .

هرچه انسان رشد می کند و به سوی کمال می رود ، این دو بال پرواز به هم نزدیک تر می گردد تا جایی که نخست ، متحد و سپس واحد می شود و علم و عمل وحدت می یابد چنان که در فرشتگان و مجرّدات عالی ، علم و عمل عین یکدیگرند و در صادر نخستین یا ظاهر اول که حقیقت محمّدیه است اوج این وحدت را می یابیم .

علم و عمل حضرت حق

در حضرت حق علم ، عین عمل و هر دو عین قدرت و . . .

« . . . وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی

السَّماءِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . و به اندازه وزن ذرّه ای در زمین و آسمان از پروردگارت پوشیده نیست . . .

پس حضرت او مصون از جهل و خطا و سهو و نسیان است :

« . . . وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا » ⁽²⁾.

. . . و پروردگارت هیچ گاه فراموشکار نیست .

و نیز در امور عملی از هر زشتی و بدی منزه و پاک است .

یکی از زشتی ها ستم است که در نفی آن از حریم مقدسش می فرماید :

« . . . وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً » ⁽³⁾.

. . . و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهدکرد .

بلکه حضرت حق ، هر زشتی را به هر اندازه باشد ناپسند می داند و ساحت مقدسش را از آن پاک و مبرا می داند ،

« کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً » ⁽⁴⁾.

همه این دستورها و فرمانهائیکه [ در آیات نوشته بیان شد سرپیچی از آنها ] گناهش نزد پروردگارت ناپسند است .

سبب اینکه حضرت او در علم و عمل مصون از همه زشتی ها و مبرّای از همه بدی ها و منزّه از همه خطاها و نسیان ها و سهوها و مانند آن است ، این

است که در مراحل عالی و مراتب رفیع ، علمِ حضرت حق عین عمل و قدرت است و قدرت و عمل باری تعالی نیز عین علم است گرچه از لحاظ لفظی و مفهومی از یکدیگر جدا می باشند .

عصمت علمی و عملی اهل بیت علیهم السلام

از مطالبی که عنوان شد به این حقیقت توجه می کنیم که ملکه عصمت ، عملی و یا علمی محض نیست چون پیامبران و امامان که شخصیت و هویتی در طول حق دارند هم در علم و هم در عمل معصوم اند و به این خاطر علم و عمل آنان تا قیامت بر همگان در هر رتبه و مقامی که باشند حجّت است و لازمه حجّت بودنشان این است که باید در هر دو جهت معصوم باشند تا مرجع و معیار حقیقت و میزان تشخیص حق از باطل قرار گیرند .

آری ، آنان با عصمت علمی و عملی خویش می توانند حجّت کامل باشند و تنها درخور آنان است که حق را آن چنان که هست بیان کنند و بشناسانند و نیز با عمل به آن ، مردم را به سوی آن دعوت کنند و جذب نمایند .

محمّد بن علی بن بابویه در کتاب با ارزش ذخیرة العباد به سند خود از ابن عمیر روایت می کند که در طول مجالستم با هشام بن حکم نیکوتر از چهار کلام از او ندیدم و آن هنگامی بود که از او پرسیدم : آیا امام دارای مقام عصمت است ؟ گفت : آری ، گفتم : بر پایه کدام دلیل ؟ گفت : همه گناهان ریشه در چهار گناه دارد : 1 - حرص 2 - حسد 3 - غضب 4 - شهوت .

نفس قدسی امام چگونه بر دنیا حرص ورزد در حالی که همه دنیا تحت فرمان اوست ؟ آن مقام مقدسی که بتواند سنگ ریزه را جواهر کند ، چگونه بر متاع دنیا حرص ورزد ؟ !

و چگونه حسد برد در حالی که تمام مخلوقات پهن دشت هستی مادون او هستند و جایی برای حسد ورزیدن به کسی نیست ؟ !

و چگونه برای مادون غضب کند در حالی که غضب او فی اللّه و للّه است ؟ !

و چگونه در شهوات افتد در حالی که از طریق مشاهده و مکاشفه از بهترین نعمت های بهشت و صور زیبا و عالی ، آگاه است و راهی برای میل به صور خسیّه و پست برای او وجود ندارد ؟ !

عصمت ، عالی ترین درجه تقوی

عصمت ، در حقیقت نورانیّت عقل نظری و عملی است و انسان معصوم قدرت دارد مانع نفوذ وهم و خیال در حیطه عقل نظری شود تا زمینه خلط و خبط و مغالطه را از میان بردارد و می تواند مانع نفوذ شهوت و غضب بی محاسبه در محدوده عقل عملی گردد تا به تباهی و گناه آلوده نشود و به طور اختیاری به سوی فضایل و کمالات حرکت کند .

عصمت عملی و رفتاری ، عالی ترین درجه تقواست ، یعنی تقوا دارای مراتب و مراحل زیادی است که نهایت آن در کردار و رفتار است که همان عصمت عملی است ؛ گرچه ممکن است بخش عصمت علمی و معرفتی را نیز تقوای علمی نامید ، ولی تقوای کرداری و خویشتن داری ، فعل اختیاری انسان و جزء مسائل عقل عملی است .

عصمت اهل بیت علیهم السلام در همه شؤون

همه معصومان ما ، هم در مسائل علمی و هم از جهت تلقی از سوی خدا و هم از جهت حفظ و نگهداری در باطن و هم از جهت تعلیم و آموزش

و تبلیغ و ابلاغ ، مصون از خطا و اشتباه و سهو و نسیان اند ، یعنی آنچه را مربوط به هدایت انسان هاست به طور کامل از خدا دریافت می کنند و درست و صحیح می فهمند و آن را خوب حفظ می کنند و درست و صحیح عمل می نمایند و به دیگران ابلاغ می کنند .

این ملکه علمی و معرفتی بدون شهود ممکن نیست و تنها از طریق شهود است که چنین چیزی شدنی است ، زیرا انسان در عالم وهم و خیال ، بافته های خود را بر یافته های عقل عرضه می کند و آن دو را درهم می آمیزد و تفکری آمیخته با جهل و خطا و سهو و نسیان به وجود می آورد و در نتیجه به چاه گمراهی می افتد و دیگران را نیز همراه خود به قعر آن چاه می برد !

« أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ » ⁽¹⁾.

آیا کسانی را که [ شکر ] نعمت خدا را به کفران و ناسپاسی تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نابودی و هلاکت درآوردند ، ندیدی ؟

قدرت معصوم و عجز شیطان

اگر انسان در حریم عقلِ ناب قرار گیرد و از دسترس وهم و خیال دور باشد به مقامی می رسد که دست خطا و نسیان به او نمی رسد و دیو گناه و عصیان به او حمله نمی کند و در نهایت در عرصه عصمت دائمی قرار می گیرد ، زیرا در حریم عقلِ ناب ، نه شیطان درونیِ وهم و خیال راه دارد و نه شیطان بیرونی و ابلیس تلبیس گر و تدلیس گر ، چون تجرّد ابلیس مانند وهم و خیال از عقل ناب پایین تر است و هرگز به مقام عقل محض راه

نمی یابد . در دستگاه تجرّد تام عقلی نه وهم و خیال به عنوان دزد و راهزن راه می یابد و نه ابلیس به عنوان دزد و راهزن بیرونی به آن وادی مقدس دسترسی دارد . ابلیس در نقطه راهزنی بر سر صراط مستقیم قرار می گیرد ،

« . . . لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً بر سر راه راست تو [ که رهروانش را به سعادت ابدی می رساند ] در کمین آنان خواهم نشست .

ولی همین ابلیس که با همه قدرت تهدید به گمراه کردن همه انسان ها می کند ، نمی تواند به حریم کسی که خود عین صراط مستقیم شده ، راه یابد چون خودِ صراط که ترسیم قدرت بی نهایتی چون خداست از آسیب وسوسه و دسیسه او مصون است .

برای اهل دل و سالکان کوی دوست و رهروان عارف ، ثابت است که صراط ، عین سالک و سالک ، عین صراط است ، راه و رهرو یکی است ؛ شیطان در ابتدا و آغاز صراط کمین کرده نه در وسط و یا مراحل عالی آن ، از این جهت کسانی که با ریاضات شرعی و انجام تکالیف الهی بخش عمده راه مستقیم را طی کرده و به مقام اخلاص رسیده اند ، از آسیب و وسوسه او مصون هستند ،

« . . . وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ » ⁽²⁾.

. . . من هم یقیناً [ همه کارهای زشت را ] در زمین برای آنان می آرایم [ تا ارتکاب زشتی ها برای آنان آسان شود ] و مسلماً همه را گمراه می کنم . * مگر [ آن ] بندگانت را که خالص شدگانِ [ از هر نوع آلودگی ظاهری و باطنی ]اند .

ابعاد عصمت معصوم

بنابراین کسی که به مقام اخلاص علمی و شهودی رسید ، در مسائل معرفتی و علمی از جهت حدوث و بقا مصونیّت می یابد ، پس چیزی را بد و نادرست نمی فهمد و در فهمیده ها هم شک و اشتباه نمی کند ، چون فهم کننده ، روح مجرد و مخلص است و تفهیم کننده ، خدایی است که علم محض است .

معصوم هرگز حق را نادرست تلقی نمی کند و هرگز در حق ، شک و تردید نمی نماید .

امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان ابعاد عصمت علمی و معرفتی خود می فرماید :

مَا شَکَکْتُ فِی الحَقِّ مُذْ أُرِیتُهُ ⁽¹⁾.

از هنگامی که حق را به من ارائه کردند در آن شک و تردید نکردم .

این بیان دلالت دارد که آن حضرت از نظر علمی و معرفتی از طریق شهود به آخرین مرحله وصول الی اللّه و ادراک دورترین حقایق که از دسترس غیر معصوم خارج است رسیده بود ، از این جهت آن حضرت مصداق عینی « لاٰ رَیْبَ فِیهِ » است .

در مرحله عصمت عملی هم باید گفت که این مقام ، فقط برای کسانی فراهم است که به عرصه اخلاص رسیده باشند ؛ در این حال است که شهوت و غضب ، حقد و حسد ، غرور و ریا و . . . در حرم امن او راه ندارد ، معصوم همه این امور را مهار کرده و در اختیار خود گرفته است .

مقام تولّی و تبرّای معصوم

شهوت و غضب معصوم در نفسِ نفیسِ مخلص او ابتدا به صورت اراده و کراهت جلوه می کند و از حالت شهوت و غضب بیرون می آید ، به گونه ای که چیزی که از آن می ماند فقط اراده و کراهت است ؛ سپس با ریاضت و تلاش و عبادت و مجاهدت چنان آن را دگرگون می کند که به صورت تولّی و تبرّی جلوه می نماید . تولیّ و تبرّی صورت تکامل یافته همان شهوت و غضب و اراده و کراهت است .

انسان معصوم و کامل ، مراحل جذب و دفع ، شهوت و غضب ، محبت و عداوت و اراده و کراهت را طی کرده و به مقام تولّی و تبرّی که رقیق ترین ، کامل ترین و باارزش ترین مرحله است ، دست یافته ؛ به عبارت دیگر ، تولّی و تبرّی رقیق ترین مرحله اراده و کراهت ، لطیف ترین مرحله محبت و عداوت ، صاف ترین مرتبه شهوت و غضب و پاک ترین مرحله جذب و دفع است .

کسی که به مقام تولّی و تبرّی رسیده شیطان را با همه وجود ، دشمن ترین دشمن شخصیت درونی و برونی خود حس می کند و به این خاطر او را به سخت ترین وجه ممکن سرکوب می کند و بر همه دشمنان فایق می آید و اهل تولّای حق می شود چنان که حق متولّی اوست :

« إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ » ⁽¹⁾.

یقیناً سرپرست و یار من خدایی است که قرآن را نازل کرده و او همواره شایستگان را سرپرستی و یاری می کند .

همین صالحان هستند که به خاطر عصمتِ در فکر و عمل ، وارثان زمین خواهند بود ، چون گوهر ذاتشان صالح است ، نه فکر بد می کنند و نه به راه بد گام می گذارند ،

« . . . أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ » ⁽¹⁾.

. . . زمین را بندگان شایسته ما به میراث می برند .

پس حضرت حق ارث گذار و ارث دهنده و صالحان ارث بران هستند و این به خاطر آن است که صالحان در علم و عمل معصومند .

عصمت ، انحصاری نیست

اگر انسان سالک به مقام اخلاص راه یابد ، در امنیت راه و هدف قرار می گیرد و جزء صالحان می شود و در این مقام تحت ، ولایت اللّه است و شیطان و هیچ کس دیگری به آنجا راه ندارد تا بتواند وسوسه و دسیسه کند و فریبکاری و دغل بازی به کار گیرد ، این دشمن سوگند خورده و از هر جهت بی رحم و شرور ، اقرار و اعتراف نموده که به مقام مخلصان راه ندارد و نمی تواند بر ضد آنان کاری انجام دهد .

در هر صورت حضرت حق گروه هایی از بندگانش را جزء کسانی معرفی می کند که شیطان به آنان دسترسی ندارد ، یکی از آن گروه ها مخلصان هستند که از مصادیق اتمّ و اکملشان پیامبران و امامانند ، این گروه یکی از گروه ها هستند نه همه آنان ؛ بنابراین رسیدن به مقام عصمت ، انحصاری نیست و غیر آنان هم می توانند از طریق وصول به مقام عبودیت خالصانه ، به مقام عصمت در دو مرحله علم و عمل دست یابند و شیطان هم در مقام تهدید به

اغواگری می گوید :

من همه آنان را گمراه می کنم مگر بندگانت را که گروهی از آنان مخلصان هستند ⁽¹⁾.

این بندگانت ، معنای عام دارد و مخلصان به عنوان مصداق بارز ذکر شده اند نه تنها مصداق ، پس هرکس می تواند با تلاش و مجاهدت و ریاضت و عبادت کاری کند که به مقام عصمت دست یابد .

آنچه در عرصه هستی یافت می شود ، موهبت الهی است :

« وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

و آنچه از نعمت ها در دسترس شماست از خداست . . .

ولی درجات مواهب و نعمت ها فرق دارد ، همچنانکه علل عادی بعضی از امور ، مشهود و معلوم است و علل پاره ای دیگر ، مخفی و نهان است .

خداوند ، علّتِ حقیقی

انسان چیزی را با اختیار و تفویض خود مالک نمی شود که خدا در تحقق آن نقشی نداشته باشد . هر موجود ممکنی به استناد به وجود واجب یافت می شود و وقتی وجودش مستند به اوست ، بی تردید هر کمالی هم در اوست از اوست ، حتی فاعل حقیقیِ تعلیم دانش های عادی هم خداست :

« عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ » ⁽³⁾.

[ و ] به انسان آنچه را نمی دانست تعلیم داد .

پس این درس و بحث و کتاب و معلم ، علل حقیقی نیستند بلکه علل مقدماتی می باشند ؛ علّت فاعلیِ ذاتی و حقیقی ، خداست .

این علل ، اهل بیت مقدماتی هم چون شیار کردن زمین و پاشیدن تخم و آب دادن است و آنکه در حقیقت می رویاند و پرورش می دهد و به محصول می نشاند خداست .

« أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ » ⁽¹⁾.

آیا شما آن را می رویانید ، یا ما می رویانیم ؟

تزکیه نفس ، مقدمه عصمت

بنابراین انسان می تواند با ریاضت های شرعی و تهذیب و تزکیه نفس به مقام عصمت دست یابد ، پس عصمت ، منحصر در پیامبران و امامان نیست بلکه عصمت شرط پیامبری و امامت است .

بر این پایه غیر آنان نیز می توانند معصوم باشند و در نهایت هر پیامبر و امامی معصوم است ، ولی هر معصومی پیامبر و امام نیست .

انسان می تواند با تهذیب و تزکیه نفس ، خود را مصون از خطا ، اشتباه و نسیان و مانند آن در علم و عمل کند و معصوم شود ؛ این کار را می تواند پیش از بلوغ شروع کند تا در هنگام بلوغ از برکت تعلیم و تربیت و تهذیب و تزکیه معصوم باشد و کسانی هم که پیش از این دچار خطا و اشتباه بوده اند ، می توانند با همین روش خود را نسبت به آینده ، معصوم گردانند .

عصمت از اشتباه علمی

آنکه از تعلیم و تربیت صحیح اولیای الهی بهره مند است ممکن است به مقامی از عصمت برسد که در مسایل علمی نیز مصون از خطا گردد ،

« . . . إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً . . . » ⁽¹⁾.

. . . ای اهل ایمان ! اگر [ در همه امورتان ] از خدا پروا کنید ، برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می دهد . . .

« فرقان » یعنی نیروی تمییز و تشخیص میان حق و باطل و درست و نادرست پس انسان در سایه تربیت اولیای حق با مراعات تقوای همه جانبه به جایی می رسد که فاروق محض می شود ، نه بد می فهمد و نه فهمیده ها را بد نگه می دارد و نه بد عمل می کند ؛ البته ممکن است برخی از امور را نداند ولی آنچه را می داند بی تردید درست فهمیده و درست نگه می دارد و درست عمل می کند .

علت اینکه گفته اند که انسان فاروق ممکن است بعضی از امور را نداند ، از این جهت است که عصمت نیز مانند سایر کمالات وجودی دارای درجات و مراتب و شؤون و شاخه هایی است پس ممکن است معصوم در مرتبه ای و در شأنی چیزی را نداند .

در هر صورت با مجاهدت و ریاضت و تهذیب نفس و مواظبت بر اعضا و جوارح و مراقبت بر خواطر و جوانح و حفظ و محاسبه و مشارطه و معاتبه و معاقبه ، می توان در علم و عمل به مقام عصمت دست یافت و از آن بهره مند شد .

انحصار در نبوت و امامت

با توجه به مطالب سابق معلوم شد که عصمت امری انحصاری نیست بلکه آنچه انحصاری است و هیچ کس نمی تواند با تلاش و کوشش هرچند در حد اعلا و صد در صد خالص به دست آورد ، مقام باعظمت نبوت و مرتبه رفیع امامت است .

« . . . اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . خدا داناتر است که مقام رسالت را در کجا قرار دهد . . .

پیامبران بنا بر روایات صد و بیست و چهار هزار نفر و امامان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، فقط دوازده نفر هستند و کاستی و افزایش ندارند ولی مقام عصمت ، مقامی است که دسترسی به آن برای همه میسّر است . حضرت فاطمه مرضیه علیها السلام نبی و امام نبود ولی معصوم بود ، مریم کبری نبی و امام نبود ولی معصوم بود و به اعتقاد اهل دل و دارندگان مقام بصیرت ، وجود مبارک حضرت زینب کبری علیها السلام و حضرت قمر بنی هاشم علیه السلام و حضرت علی اکبر علیه السلام دارای مقام عصمت بودند با اینکه پیامبر و امام نبودند .

بنابراین رسیدن به مصونیت ویژه ای که از آن به عصمت تعبیر می شود برای همه فراهم است و این هرچند موهبت و نعمت خدایی است ولی این انسان است که قدرت و توان دارد زمینه تجلّی این موهبت را در دو مرحله علمی و عملی اش برای خود آماده سازد تا خدای سبحان که بخشنده و وهّاب مطلق است برابر با استعداد فراهم شده و زمینه تحصیل شده ، مقام عصمت را عطا کند .

«وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ . . . » ⁽¹⁾.

و از هر چیزی که [ به سبب نیازتان به آن ] از او خواستید ، به شما عطا کرد . . .

این پرسش و درخواست به زبان استعداد است و خدا هیچ گاه استعدادی را بی پاسخ نمی گذارد و اگر کسی درخواست و پرسش زبان او با زبان استعدادش یکی باشد او نیز بی جواب و بی بهره نخواهد ماند .

تحصیل عصمت

این را نیز باید توجه عمیق داشت که عصمت ملکه اختیاری در دو مرحله علمی و عملی است و تحقق عصمت ، امری تکوینی و جعلی نیست بلکه فضیلتی اکتسابی در سایه توفیق خاص حق است پس نمی توان گفت :

کسی که معصوم است اگر گناهی را مرتکب نشد هنرمندی نکرده و ثواب و پاداشی ندارد .

معصوم چنان که قرآن مجید می گوید ، همواره مسلح به « برهان من ربّه » است ، برهانی که به صورت ملکه در او تحقق یافته است و از این طریق دشمن درونی و خواسته های بی محاسبه نفسانی را سرکوب کرده ، برای همیشه در زندان تقوا انداخته است ، از این رو نفس او گرچه بخواهد از گناه لذّت ببرد ولی بر اثر سرکوبی جرأت فکر و خواستن گناه و ارتکابش را ندارد چون با نورانیت خاص باطنی اش پایان امر و عاقبت کار را مشاهده می کند .

حقیقت گناه در چشم معصوم

سالک واصل و معصوم عارف ، درون و باطن و نتیجه گناه را آن گونه که هست می بیند ،

« إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً . . . » ⁽¹⁾.

بی تردید کسانی که اموال یتیمان را به ستم می خورند ، فقط در شکم های خود آتش می خورند . . .

آری ، باطن این غذای حرام ، آتش است پس کسی که پایان کار و حقیقت امر و باطن عمل را به صورت آتش واقعی مشاهده می کند ، مصون از فکر گناه و ارتکاب آن می ماند و هرگز دچار فکر بد و خطا در اندیشه و گناه سهوی و عمدی نمی گردد چون حقایق ، آن چنان که هست نزد او حاضر و مشهود است .

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغة در پایان قصه عقیل که از حق خود بیشتر می خواست ، می فرماید :

وَأعجَبُ مِن ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا ، وَمَعجُونَةٍ شَنِئتُهَا ، کَأنَّمَا عُجِنَت بِرِیقِ حَیَّةٍ أوقَیئِهَا ، فَقُلتُ : أصِلَةٌ أمْ زَکاةٌ أم صَدَقَةٌ ؟ فَذلِکَ مُحرَّمٌ عَلَینَا أهلَ البَیتِ ، فَقَالَ لَاذَا وَلَا ذَاکَ ، وَلکِنَّهَا هَدِیََّةٌ ، فَقُلتُ : هَبِلَتْکَ الهَبُولُ ، أعَنْ دیِنِ اللّهِ أتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی ؟ أمُختَبِطٌ أنتَ أم ذُو جِنَّةٍ أم تَهْجُرُ ؟ ⁽²⁾.

و شگفت تر از قصه عقیل ، داستان کسی است که شبانه و به دور از چشم مردم نوعی حلوا و معجونی که سخت از آن کراهت داشتم و به شدّت ناخوشایندم بود برایم آورد که گویا با آب دهان افعی یا قی و استفراغش آمیخته و عجین شده بود ، به او گفتم : هدیه یا زکات یا صدقه است که آن بر ما اهل بیت حرام است . گفت : نه این است نه آن بلکه هدیه است . به او گفتم : مادرهای داغدار به عزایت بنشینند از راه دین وارد شده ای تا مرا بفریبی ؟ !

آیا دچار صرعی که نمی دانی چه می کنی ، یا مجنونی که نمی فهمی در چه کاری وارد می شوی یا در این وقت شب دچار هذیان شده ای ؟ !

آن امام معصوم ، رشوه را به صورت غذایی که مار سمّی پس از خوردنش آن را بالا آورده و قی کرده می بیند ، غذایی که هیچ انسان عاقلی به سوی آن دست دراز نمی کند .

آری ، کسی که با نور عصمت ، حقیقت را به این صورت مشاهده می کند ، نه فکر به دست آوردنش را می کند و نه به صورت عمدی و سهوی به آن دست اندازی می نماید .

معصوم ، می بیند که باطن گناه شعله فروزان آتش دوزخ است از این جهت در مرحله فکری و عملی به آن آلوده نمی شود و در چنین حالتی هم شیطان کاری نمی تواند بکند .

شاهد ، غافل نیست

امیرالمؤمنین علیه السلام فرشتگان را به صورتی وصف می کند که بیانگر چگونگی تحقق عصمت در آنان است و اوصافشان نشان می دهد کسی که شاهد است غافل و ناسی نیست و در دام ابلیس و شیطان گرفتار نمی شود ،

لَایَغشَاهُمْ نَومُ العُیُونِ ، وَلَا سَهْوُ العُقُولِ ، وَلَا فَتْرةُ الأبدَانِ ، وَلَا غَفْلَةُ النِّسیَانِ ⁽¹⁾.

خواب دیدگانشان را فرو نمی گیرد ، گرفتار سهو و نسیان عقول نیستند ، بدن هایشان اسیر خستگی نمی گردد و فراموشی سراغ آنان نمی آید .

پیامبران و امامان نیز چنین هستند یعنی از خطا در فکر و خواب غفلت و بیماری سهو و نسیان و انحراف در عمل و زشتی اخلاق مصونند .

قدرت ارتکاب گناه در معصوم

این طور نیست که معصوم از روی اجبار گناه نکند یعنی قادر به گناه نباشد ، قادر به گناه هست ولی گناه نمی کند و به عبارت دیگر ، صدور گناه از معصوم امتناع ذاتی ندارد یعنی عقلاً محال نیست ولی با این حال نه فکر گناه به او راه می یابد و نه گناه می کند .

در هر صورت ، ملکه عصمت - چه علمی و چه عملی - این گونه نیست که مقتضیات قوای انسانی را نابود سازد چون هر کدام از قوا ، اقتضایی دارد که هم می توان متعلق اقتضایش را از راه حلال فراهم کرد و هم از راه حرام ارضا نمود .

حس شنوایی خواستار آواز و آوای دلنشین و دلپذیر است ، حس بینایی از مناظر زیبا لذّت می برد و حس چشایی و لامسه و بویایی نیز چنین است .

سرکوب این قوا نادرست و شاید محال عادی باشد ، از این رو باید هر قوّه ای را به آنچه اقتضا دارد رسانید ولی از راه حلال .

معصوم می کوشد تا افزون بر حفظ و کنترل خود و به نوعی

خویشتن داری ، از گناه در علم و عمل دوری کند ولی در عین حال قوای خود را نیز جهت می دهد و آنها را به کمال خودشان می رساند و - چنان که در سطور قبل بیان شد - شهوت و غضب را به تولّی و تبرّی اوج می دهد که کمال آن دو قوّه است .

معصوم می کوشد تا با تقویت ریاضت و تزکیه و تهذیب ، امکان آلودگی به گناه علمی و عملی را در خویش ممنوع سازد به گونه ای که به طور طبیعت ثانوی از گناه دوری می جوید و نفسش این امکان را می یابد که گناه نسبت به خویش را امری غیر مقدور نماید ، یعنی با اینکه صدور گناه از معصوم امتناع ذاتی ندارد ولی با کوشش انسان ، امتناع عرضی پیدا می کند ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام در اوج عصمت

رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره مقام عصمت خود و اهل بیتش می فرماید :

أَنَا وَعَلِیُّ والْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ وَتِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ ، مُطَّهَّرُونَ مَعْصُومُونَ ⁽²⁾.

من و علی و حسن و حسین و نُه نفر از فرزندان حسین از هر آلودگی پاک و معصوم هستیم .

و درباره خود و حضرت فاطمه علیها السلام و دوازده امام

اهل بیت علیهم السلام فرمود :

إنّٰا أَهْلَ الْبَیْتِ قَدْ أَذْهَبَ اللّهُ عَنّٰا الفَوٰاحِشَ ، مٰا ظَهَرَ مِنهٰا وَمٰا بَطَن ⁽³⁾.

ما اهل بیت ، خدا همه زشتی ها و آلودگی های پیدا و پنهان را از ما زدوده است .

و حضرت امام صادق علیه السلام در قطعه ای بسیار استوار و محکم درباره عصمت پیامبران و امامان فرموده است :

الأنبیاءُ والأوصیاءُ لا ذُنُوبَ لَهُم ، لأنَّهُم مَعصُومُونَ مُطَهَّرون ⁽¹⁾.

پیامبران و جانشینان هیچ گناهی ندارند زیرا معصوم و پاک هستند .

حضرت زهرا علیها السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند بزرگوار این دو انسان کامل و دریاهای بی کران معارف ، در همه احتجاجات و بحث های استوارشان با مخالفین و معاندین به عصمت و طهارت و پاکی خود از همه آلودگی های پیدا و پنهان و اینکه به این خاطر حجّت خدا در همه شؤون بر همه انسان ها تا روز قیامت هستند ، استدلال کرده اند و خود را از بندگان مُخلص خدا که هوای نفس و شیطان و علل گناه هیچ راهی به آنان ندارد ، معرفی نموده اند .

اهل بیت : محبوبان حق

طهارت ذات ، علت محبوبیت

پاک بودن وجود اهل بیت علیهم السلام از عیوب و نقایص و آراسته بودنشان به صفات مثبتی که در وجودشان در حد اکمل و اتمّ بود ، سبب محبوبیت آنان نزد خداست .

خدا در قرآن آنان را به برترین صفت که مایه و پایه همه صفات مثبت می باشد و آن عبارت از طهارت و پاکی همه جانبه است ، ستوده ، طهارتی که علت رسیدن آنان به حقایق کتاب مکنون است ،

« لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » ⁽¹⁾.

جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی ندارند .

آنان به خاطر رسیدن به حقایق کتاب مکنون آگاه به همه هستی و عامل به همه واقعیت ها و انجام دهنده همه احکام و فرمان های حق و خیر محض اند . این ویژگی ها و صفات نشان دهنده این است که آن بزرگواران همان مخلصان هستند که تحت تربیت مستقیم خدا و ربوبیّت ذات او پرورده شده ، به عنوان منتخبان خاص خدا مطرح اند .

طهارت ذات و مقام مسّ کتاب مکنون و عامل بودن به خواسته های

حق ، آنان را مرضی خدا و محبوب حق نموده است .

« . . . وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ » ⁽¹⁾.

. . . و کسانی که خود را [ با پذیرش انواع پاکی ها از همه آلودگی ها ] پاکیزه می کنند دوست دارد .

همه صفات مثبت آنان جلوه طهارت ذات ایشان است مانند عدالت و قسط ، توکل و صبر ، ایمان و یقین ، توبه و انابه ، جهاد و کوشش ، ایثار و گذشت و . . . که این همه سبب شده که آن بزرگواران در حدّ اعلای محبوبیت نزد خدا قرار گیرند و در یک کلمه ، محبوب ترین موجودات و مخلوقات نزد خدا باشند .

« . . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ . . . » ⁽²⁾.

. . . یقیناً خدا کسانی را که بسیار توبه می کنند دوست دارد . . .

«. . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ » ⁽³⁾.

. . . یقیناً خدا عدالت پیشگان را دوست دارد .

« . . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ » ⁽⁴⁾.

. . . یقیناً خدا توکل کنندگان را دوست دارد .

پس معیار محبوبیت ، طهارت ذات و پاکی عقل و قلب و روح و روان و اخلاق و عمل است .

طهارت همه جانبه اهل بیت علیهم السلام «. . . وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽⁵⁾با توجه

مستقیم حق و تلاش و کوشش آن بزرگواران برای آنان حاصل شده و آنان را جزء مخلصان قرار داده است .

محبوبترین خلایق نزد پیامبر صلی الله علیه و آله

اهل بیت علیهم السلام به خاطر آنکه محبوب ترین مخلوق نزد حق بودند ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله هم محبوب ترین خلق بودند زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله جز آنچه خدا دوست می دارد ، دوست نمی داشت . تولّی و تبرّای پیامبر صلی الله علیه و آله همان تولّی و تبرّای خدا است ، دوستی و محبت پیامبر صلی الله علیه و آله همان دوستی و محبت خدا است ، بنابراین محبوب ترین مخلوق بودنِ اهل بیت علیهم السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نشان دیگری از این حقیقت است که اهل بیت علیهم السلام محبوب ترین مخلوق نزد خدا هستند .

از ام سلمه روایت شده که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود ، فاطمه علیها السلام دیگچه ای آورد که در آن کاچی بود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علی و دو پسرش کجایند؟ فاطمه علیها السلام گفت : در خانه ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : آنان را برای حضور نزد من دعوت کن .

علی و حسن و حسین

اهل بیت علیهم السلام در حالی که پیش روی او قرار داشتند و فاطمه علیها السلام پیشاپیش آنان در حرکت بود ، به جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند . پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که آنان را دید ، عبای خیبری خود را که بر بستر بود برداشت و خود را به همراه علی و حسن و حسین و فاطمه

اهل بیت علیهم السلام با آن پوشانیده ، گفت : خدایا ! اینان اهل بیت من و محبوب ترین مردم نزد من هستند پس هرگونه پلیدی را از آنان دور کن و به طور کامل پاکشان ساز ؛ در

این هنگام خدا این آیه را نازل کرد ⁽¹⁾:

« . . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽²⁾.

. . . جز این نیست که خدا می خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت علیهم السلام [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام اند ] برطرف نماید و شما را چنان که شایسته است [ از همه گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید :

أتیٰ رَجُلٌ إلی النبی صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسُولَ اللّهِ ، أیُّ الْخَلْقِ أحَبُّ إلَیْکَ ؟ فَقالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله - وَأنا إلیٰ جَنْبِهِ - هٰذا وَإبْناهُ وأمُّهُما ، هُمْ مِنِّی وَأنَا مِنْهُمْ ، وَهُمْ مَعی فِی الجَنَّةِ هٰکذا - وَجَمَع بَیْنَ إصْبَعَیْهِ - ⁽³⁾.

مردی نزد پیامبر آمد و گفت : ای رسول خدا ! چه کسی نزد تو محبوب تر است ؟ پیامبر - در حالی که من در کنارش بودم - فرمود : این و دو فرزندش و مادر فرزندانش ، آنان از من هستند و من از آنان ، اینان در بهشت با من چنین اند و دو انگشتش را به یکدیگر متصل کرد .

اطاعت اهل بیت علیهم السلام عامل محبوبیت

بی تردید هرکس بخواهد به این مقام برسد یعنی محبوب حق شود باید

بکوشد تا در سایه ربوبیّت خدا و پیامبر و اهل بی

اهل بیت علیهم السلام به طهارت باطن و طهارت اخلاق و عمل دست یابد چنان که در قرآن مجید به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان می دهد به امت بگو :

« إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : اگر خدا را دوست دارید پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است . . .

و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که به فرموده خدا پیروی و اطاعتش و عمل به فرمان ها و اوامرش سبب محبوبیت نزد خداست ، اکیداً به امت دستور می دهد که به اهل بیت علیهم السلام عشق ورزند و آنان را از صمیم دل دوست داشته باشند و در همه شؤون مطیع اهل بیت علیهم السلام باشند تا به مقام محبوبیت نزد خدا دست یابند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَحِبُّوا اللّهَ لِمٰا یَغْذُوکُمْ من نِعَمِهِ ، وَأَحِبُّونِی بِحُبِّ الله ، وَأَحِبُّوا أهلَ بَیْتِی لِحُبِّی ⁽²⁾.

خدا را به سبب نعمت هایش که به شما عنایت می کند دوست بدارید ، و به من به خاطر خدا محبت ورزید و اهل بیتم را برای من دوست داشته باشید .

و در روایتی بسیار مهم فرمود :

مَنْ سَرَّهُ أنْ یَحْییٰ حَیٰاتِی ، وَیَمُوتَ مَمَاتِی ، وَیَسْکُنَ جَنَّةَ عَدْنٍ غَرَسَهٰا رَبّیْ ، فَلْیُوٰالِ عَلِیّاً مِنْ بَعْدِی وَلْیُوٰالِ وَلِیَّهُ وَلْیَقْتَدِ بِالأَئمَّةِ مِنْ بَعْدِی ، فَانَّهُمْ عِتْرَتِی ، خُلِقُوا مِنْ طِیْنَتِی ، رُزِقُوا فَهْماً وَعِلْمَاً وَوَیْلٌ لِلْمُکَذِبّینَ بِفَضْلِهِمْ ، القٰاطِعِینَ فِیهِمْ صِلَتی ، لا أَنالَهُمْ شَفٰاعَتِی ⁽¹⁾.

هر کس خوش آید که مانند من زندگی کند و مانند من از دنیا برود و در اقامتگاه دائم بهشت جاویدی که پروردگارم آن را کاشته است ساکن گردد ، واجب است پس از من علی را دوست بدارد و دوست او را نیز دوست بدارد و به امامان پس از من اقتدا کند چون آنان عترت من اند و از طینت من به وجود آمده اند و به آنان فهم دانش روزی داده اند . وای بر آن گروه از امّت من که برتری ایشان را انکار کنند و حرمت خویشی من با آنان را حفظ نکنند ، خدا شفاعتم را نصیب آنان نکند .

معیار محبوبیت نزد خدا

انسان اگر بخواهد محبوب خدای سبحان شود ، باید از اهل بیت علیهم السلام - که در رأس آنان پیامبر صلی الله علیه و آله است - پیروی کند ، این پیروی به تدریج انسان را در حدّ سعه وجودی اش به طهارت معنوی می رساند و در نتیجه محبوب خدا می شود و به جایی می رسد که همه حرکات و سکنات و منش و روش و اخلاق و عملش در حوزه جاذبه حق قرار می گیرد و محبوب خدا می شود .

رسیدن به این مقام فقط از طریق اهل بیت علیهم السلام امکان پذیر است چون آنان دانا به همه راه ها و چاه ها هستند ، هم صراط شناس و هم صراط رو

می باشند بلکه وجودشان صراط است و از این جهت بهترین راهنمای سالکان کوی حبیب اند .

معیار محبوبیت نزد خدا ، این انسان های کامل اند که حبیب اللّه و احباء و اولیا هستند و به ما فرمان داده اند تا خود را با آنان بسنجیم تا معلوم شود محبوب حق یا مبغوض اوییم و به عبارت دیگر ، چون مستقیماً به خدا دسترسی نداریم به مظاهر او که نزد ما هستند یعنی پیامبر و اهل بیتش - که حبیب اللّه و خلفای اویند و حجّت بالغه حق می باشند - دسترسی داریم پس باید افکار و نیّات و اخلاق و اعمال خود را با آنان بسنجیم ، آنگاه به این حقیقت آگاه شویم که هرکس مطابق و هماهنگ با سیره باطنی و ظاهری آنان است محبوب خدا و گرنه مورد خشم اوست .

در هر صورت اهل بیت علیهم السلام ذواتی هستند که ذاتشان محبوب خداست و هرکس بخواهد به محبوبیت خدا برسد باید به آنان اقتدا کند و آنان را وسیله میان خود و خدا قرار دهد و بداند که توسل حقیقی و وسیله قرار دادن آنان به این است که آنان و فرهنگ پاکشان را باور داشته باشد و به آن عمل کند ،

فَإنَّکُمْ وَسیلَتی إلَی اللّهِ ، وَبِحُبِّکُمْ وَبِقُرْبِکُمْ أرْجُو نَجاةً مِنَ اللّهِ ⁽¹⁾.

شما ای اهل بیت ! به راستی وسیله ما به سوی خدا هستید و به محبت شما و قرب و منزلت شما امید رهایی و نجات از سوی خدا داریم .

این در صورتی است که واقعاً ذات خود را چنان کنیم که محبت آنان در دل و جان ما ریشه بدواند و اقتدا به آنان ، سیره و روش حقیقی ما گردد که این گونه شدن ، مزد رسالت و راه رسیدن به حق و قرار گرفتن در مدار

محبوبیت نزد اوست چنان که قرآن می فرماید :

« قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً » ⁽¹⁾.

بگو : من از شما [ در برابر تبلیغ دین هیچ ] پاداشی نمی خواهم ، جز اینکه هر که بخواهد [ می تواند از برکت هدایت من ] راهی به سوی پروردگارش بگیرد .

حضرت امام صادق علیه السلام می فرماید : تنها چیزی که انسان را به بهشت می برد ، اخلاص در توحید و گفتن « لا إله إلا اللّه » است . اخلاص در توحید آن است که به همه احکام الهی عمل شود و توحید مانع از ارتکاب گناه گردد و در محبت و اقتدا به اهل بیت علیهم السلام کوتاهی نشود . وقتی از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند : اخلاص این کلمه « لا اله الّا اللّه » چیست ؟ فرمود : عمل کردن به آنچه من به آن مبعوث شده ام و محبت اهل بیتم ؛ گفتند : محبت اهل بی

اهل بیت علیهم السلام شما و پذیرش ولایت ، جزء این کلمه است چنانکه باید باشد ؟ فرمود : آری ⁽²⁾.

و در حدیث سلسلة الذهب همین مطلب از قول حضرت امام رضا علیه السلام به نحو دیگری بیان شده است :

کَلِمَةُ لاٰ إلٰهَ إلّااللّهُ حِصْنِی ، فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أمِنَ مِنْ عَذابِی ، بِشَرطِهَا وَشُروطِهَا وَأنا مِن شُرُوطِها ⁽³⁾.

توحید ، دژ من است و هرکس در دژ من وارد شود از عذاب من ایمن شده

ولی به شرط آن و شروطش و ولایت و محبت من از شروط آن است .

بنابراین اگر کسی ولایت و محبت اهل بیت علیهم السلام را نداشت ، در حقیقت اخلاص را همراه توحید نکرده و این توحید رفته رفته از باطنش رخت برمی بندد و بی تردید در آخرت بدون توحید محشور می شود .

رضایت خدا در رضایت اهل بیت علیهم السلام

اگر کسی در مرحله توحید و اخلاص به مقام ولایت اللّهی رسید و ولی اللّه شد در حقیقت مظهر « هو الولی » شده ، در همه شؤون موحّد کامل می شود و احترام به او و اوامرش ، احترام به خدای سبحان خواهد بود ،

« إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ . . . » ⁽¹⁾.

به یقین کسانی که با تو بیعت می کنند ، جز این نیست که با خدا بیعت می کنند . . .

و همه مسؤول و موظف هستند نسبت به او مطیع باشند . اوست که می تواند از مقام میانجی بردن و شفاعت برخوردار باشد چون به حدّی رسیده که رضای او رضای خدا و رضای خدا رضای اوست . خدای سبحان به رضای پیامبر و اهل بیتش بسیار اهمیت می دهد تا جایی که در قرآن می فرماید :

« . . . فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا . . . » ⁽²⁾.

. . . پس یقیناً تو را به سوی قبله ای که آن را بپسندی برمی گردانیم . . .

چون رضای پیامبر و اهل بیت ، رضای خداست و مضمون و مفهوم واقعی

« رضی الله رضانا أهل البیت » ⁽¹⁾، زبان حال اهل بی

اهل بیت علیهم السلام است زیرا آنان در مقام رضا نیز اهل توحیدند یعنی نمی پسندند مگر آنچه را خدا بپسندد و هرگز رضای نفس خود و دیگران را نمی طلبند بلکه فقط رضای خدا را می خواهند ، از این رو تسلیم محض اند پس بر دیگران واجب است با اقتدا به آنان و محبت به ایشان رضای آنان که رضای خداست را جلب کنند .

به راستی سالک کوی دوست باید در همه شؤون زندگی خویش از آنان پیروی کند ، هرکس به اندازه سعه وجودی و توانایی و استعدادش باید خود را از ولایت آنان بهره مند سازد و به مقامات عالی انسانی برساند .

حضرت حق در قرآن مجید سیره و روش آنان را برای ما تشریح کرده است و در بسیاری از آیات به صراحت و یا کنایه خصوصیات اخلاقی و عملی آنان را به ما نشان داده تا ما از آن بهره مند شویم و برای اینکه این دستورها روش های عینی و واقعی باشد - نه کلّی گویی و نه ارائه رهنمودهای علمی - به جزئیات زندگی آنان اشاره می کند و جزء به جزء حرکات و سکنات و افکار و نیّاتشان را بیان می نماید تا الگوهای عملی را پیش روی خود داشته باشیم ، به عنوان نمونه می فرماید :

« إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

یقیناً کسانی که ایمان آورده و آنان که هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند . . .

و «إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً » ⁽³⁾.

[ و می گویند : ] ما شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام می کنیم

و انتظار هیچ پاداش و سپاسی را از شما نداریم .

و «. . . إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است . . .

اهل بیت : کانون رحمت

اشاره

رحمت ، به معنای عطوفت و گذشت و مهربانی و بخشایش و رقّت قلب و مهرورزی است .

رحمت ، در قرآن مجید همراه با معانی و مفاهیم و مصادیق گوناگونی آمده است که توجه به آن لازم و درکش واجب و زمینه سازی برای به دست آوردنش تکلیف شرعی است .

رحمت ، حقیقتی الهی و واقعیتی ربانی و صفتی بی نهایت از اوصاف حق و متحد با ذات حضرت ذوالجلال است و با جلوه های گوناگونی در عرصه هستی و خیمه حیات موجودات و به ویژه انسان رخ می نماید .

همه جهان و جهانیان ، همه عناصر و موجودات ، همه مخلوقات پیدا و پنهان ، همه ذرات عوالم وجود ؛ جلوه ای از رحمت رحمانیه و رحیمیه و رشحه ای از مهربانی و مهرورزی و عطوفت و بخشایش و عطا و احسان خداست .

رحمت در قرآن کریم

قرآن مجید رحمت و آثارش را در بسیاری از آیات مطرح کرده است که برای نمونه به بخشی از آن آیات اشاره می شود :

1 - قرآن کریم ، نبوت و رسالت را که مایه رشد و کمال مردم و سبب

رهایی آنان از مشکلات دنیا و عذاب آخرت است ؛ رحمت خدا می داند که خدا هر که را بخواهد به آن اختصاص می دهد و این مقام با عظمت را از افق وجودش به خاطر شایستگی و لیاقتش طلوع می دهد و او را در سایه این مقام مأمور ابلاغ وحی و هدایت مردم می کند ،

« . . . وَ اللّٰهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ » ⁽¹⁾.

. . . خدا هرکه را بخواهد به رحمت خود اختصاص می دهد و خدا دارای فضل بزرگی است .

2 - قرآن مبین ، آسان گیری بعضی از تکالیف و وظایف به خصوص در فصل قصاص و دیات را رحمتی از سوی خدا نسبت به جامعه می داند :

« . . . ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ . . . » ⁽²⁾.

. . . این [ حکم ] تخفیف و رحمتی است از سوی پروردگارتان . . .

3 - قرآن شریف ، اخلاق حسنه و نرم خویی و رفق و مدارا را جلوه رحمت خدا در عرصه هستی انسان به شمار آورده است :

« فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ . . . » ⁽³⁾.

[ ای پیامبر ! ] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی . . .

4 - قرآن مجید ، دفع عذاب و رهایی از آن را در قیامت از کسانی که شایسته رهایی هستند رحمت خدا می داند :

«مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ » ⁽¹⁾.

هر کس در آن روز عذاب از او برگردانده شود ، قطعاً خدا به او رحم کرده ، و آن است کامیابی آشکار .

5 - قرآن مجید ، اعتقاد و توجه به رحمت حق را برای گناهکار مایه تشویق و ترغیب به توبه می داند و به پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام می کند که به مردم اطمینان دهد خدا رحمت را بر خود واجب نموده ، بنابراین کسی که از روی جهالت و نادانی مرتکب زشتی شده سپس از زشتی دست برداشته و توبه کرده و مفاسدش را اصلاح نموده است ، مورد آمرزش و رحمت قرار می گیرد ، زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است ،

« وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ » ⁽²⁾.

و هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان می آورند به نزد تو آیند ، بگو :

سلام بر شما ، پروردگارتان رحمت را بر خود لازم و مقرّر کرده بنابراین هر کس از شما به نادانی کار زشتی مرتکب شود سپس بعد از آن توبه کند و [ مفاسد خود را ] اصلاح نماید [ مشمول آمرزش و رحمت خدا شود ] زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

6 - قرآن ، در بسیاری از آیات الهی به عنوان رحمت خدا بر بندگان معرفی شده است از جمله ،

«. . . فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ . . . » ⁽¹⁾.

. . . اینک برهانی آشکار و هدایت و رحمتی از سوی پروردگارتان برای شما آمد . . .

7 - قرآن ، در بسیاری از آیات به مردم اعلام می کند که اگر رحمت حق را نخواهید یا خود را در معرض رحمت خدا قرار ندهید یا رحمت خدا شما را فرا نگیرد ، سرمایه وجودتان تباه می شود و همه موجودیت و هویّت و اعمالتان بر باد می رود و به خسارت ابدی و هلاکت سرمدی دچار می شوید ،

« . . . فَلَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ » ⁽²⁾.

. . . و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود قطعاً از زیانکاران بودید .

8 - قرآن که هدایتگر همگان به حقایق الهی و ارزش های معنوی است ، رحمت خدا را بی سبب و بدون دلیل شامل حال کسی نمی داند بلکه رحمت را که مایه نجات و سرمایه سعادت و سبب ورود در بهشت است ، ویژه نیکوکاران و دارندگان عمل صالح می داند ،

« . . . إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ » ⁽³⁾.

. . . که یقیناً رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است .

9 - قرآن مجید ، رحمت خدا را در دنیا عامل نجات از مشکلات و سختی ها و رهایی از چنگ دشمنان و ستم ستمکاران به شمار می آورد ،

« فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا

بِآیٰاتِنٰا . . . » ⁽¹⁾.

پس [ هنگام نزول عذاب ] او و کسانی را که همراهش بودند به رحمتی از سوی خود نجات دادیم و بنیاد آنان که آیات ما را تکذیب کردند و مؤمن نبودند ، برکندیم . . .

10 - قرآن حکیم ، سعه وجودی و شرح صدر و گستردگی باطن و روح را که مایه تجلّی فیوضات الهی در انسان است ، رحمت خدا می داند :

« فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً » ⁽²⁾.

پس بنده ای از بندگان ما را یافتند که او را از نزد خود رحمتی داده و از پیشگاه خود دانشی ویژه به او آموخته بودیم .

11 - قرآن مجید ، وجود مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را رحمت بر همه جهانیان می داند ،

« وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ » ⁽³⁾.

و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم .

12 - قرآن کریم ، زنده شدن زمین پس از مردگی اش به وسیله نسیم بهار که سبب روییده شدن انواع گیاهان ، و نباتات و پدید شدن گل های گوناگون و به حرکت آمدن درختان و سبزی و خرّمی دنیاست را از آثار رحمت خدا به شمار آورده است ،

« فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ

لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ » ⁽¹⁾.

پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مردگی اش زنده می کند ، بی تردید این [ خدای قدرتمند ] زنده کننده مردگان است و او بر هر کاری تواناست .

13 - قرآن ، رحمت خدا را که در هر موجودی به صورتی جلوه می کند ؛ نسبت به همه موجودات فراگیر می داند و چیزی را که اگر چه از شدّت کوچکی و ریزی با قوی ترین دستگاه های علمی دیده نشود ، بیرون از دایره رحمت به حساب نمی آورد و در این زمینه استثنایی وجود ندارد ،

« . . . وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ . . . » ⁽²⁾.

. . . و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است . . .

14 - قرآن کریم ، نا امیدی از رحمت خدا را از ویژگی های کافران به شمار آورده است ،

« . . . إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ » ⁽³⁾.

. . . بدرستیکه جز مردم کافر از رحمت خدا مأیوس نمی شوند .

15 - قرآن مجید ، رحمت خدا را برای همه مردم از ثروت و مال و مقام و منال ، بهتر می داند بنابراین اگر به جای صرف عمر در به دست آوردن ثروت و مال بیش از اندازه لازم در به دست آوردن رحمت خدا از طریق کسب ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه بکوشند ، برای آنان بدون تردید بهتر است ،

«. . . وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ » ⁽¹⁾.

. . . و رحمت پروردگارت از آنچه آنان جمع می کنند ، بهتر است .

معدن رحمت

با توجه به این آیات و نمونه هایی از این قبیل ، باید در کمال یقین و باور اعتراف کرد که چیزی در این عرصه گاه هستی و در خزانه مملکت سلطانِ وجود ، بهتر و برتر و پربهاتر از رحمت الهی نیست و بر پایه معارف بلند آسمانی و ملکوتی ، معدن این رحمت در این جهان و در آن جهان اهل بی

اهل بیت علیهم السلام هستند چنان که حضرت هادی علیه السلام - که خود از اهل بیت علیهم السلام و دارای مقام والای عصمت است و سخن جز به حق نمی گوید - در زیارت جامعه ، اهل بیت علیهم السلام را جایگاه و معدن رحمت یاد می کند :

مَعْدِنُ الرَّحْمَةِ ⁽²⁾.

بنابراین اگر کسی بخواهد از خسارت و بر باد رفتن سرمایه وجود در امان بماند و عذاب الهی در قیامت از او دفع شود و با آسان گیری و مسامحه حق روبرو گردد و به اخلاق حسنه آراسته شود و به مدار توبه راه یابد و از قرآن مجید بهره کامل ببرد و محسن و نیکوکار گردد و راه نجات به رویش باز شود و سعه وجودی و شرح صدر پیدا کند و از نبوت رسول اسلام صلی الله علیه و آله بهره مند گردد و آلوده به نا امیدی و یأس نشود و به خیر برتر و بهتر برسد ، باید در سایه معرفت و شناخت اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام و در مدار عمل به فرهنگ آنان و در

عرصه عشق و محبت و دوستی ایشان و توسل به آنان - که عبارت از اطاعت و پیروی از آن بزرگواران است - قرار بگیرد تا همه آنچه را در آن آیات مطرح است به دست آورد و نهایتاً در هدایت و عنایت و لطف و رحمت ویژه حق غرق شود و گوی سعادت دنیا و آخرت را به چنگ آورد و خیر ابدی و پیروزی سرمدی و رستگاری همیشگی را ویژه خود نماید .

سفارش های مکرر پیامبر صلی الله علیه و آله در طول بیست و سه سال عمر رسالت و نبوتش نسبت به اهل بیت علیهم السلام به خاطر این بود که پس از وی بدون آنان درک مفاهیم و حقایق قرآن برای مردم میسّر نیست و جز از طریق آنان ، اسلام راستین و صراط مستقیم برای کسی به دست نمی آید و راهی برای رسیدن به رحمت خدا و آثارش در دنیا و آخرت جز از طریق معرفت به آنان و پیروی و اطاعت از ایشان برای کسی مقدور نمی باشد .

از زید بن ارقم - که از راویان قابل اعتماد اهل سنت است - در کتاب های مهم اهل تسنن روایت شده :

قامَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یوماً فِیْنٰا خَطِیْباً بِمٰاءٍ یُدعیٰ خُمّاً ، بَیْنَ مَکَّةَ والمدینةِ ، فَحَمِدَ اللّهَ واثنیٰ علیه ، وَوَعَظَ وذکَّرَ ثُمَّ قال : أَمّٰا بَعْدُ ، ألا أَیُّها الناسُ فانّما أَنٰا بَشَرٌ یُوشَکُ أَن یَأتِیَ رَسُولُ ربّی فَاُجِیْبُ وَأَنٰا تٰارکٌ فِیْکُمُ الثَّقَلَیْنِ أوّلُهُمٰا کِتابُ اللّهِ ، فِیْهِ الْهُدیٰ والنورُ ، فَخُذُوا بِکِتٰابِ اللّهِ واسْتَمْسِکُوا به .

فَحَثَّ عَلیٰ کِتٰابِ اللّهِ ورغَّبَ فِیْهِ ، ثُمَّ قالَ وأهلَ بَیْتِی ، اذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهْلِ بَیْتِی ، أُذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهلِ بَیْتِی ، اذِّکرُکُم اللّهَ فی أهْلِ بَیْتِی ⁽¹⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله روزی در میان ما در کنار آب گیری که خمّ نامیده می شود و میان مکه و مدینه است به خطبه خواندن برخاست و پروردگار را سپاس گفت و موعظه کرد و پند داد و سپس فرمود : اما بعد ای مردم ! آگاه باشید من هم بشری هستم که به زودی پیک پروردگارم نزد من خواهد آمد و من هم پاسخش را خواهم گفت . من در میان شما دو چیز سنگین و با ارزش به یادگار می گذارم ، یکی از آن دو کتاب خداست که در آن هدایت و نور است ، پس کتاب خدا را برای عمل فرا گیرید و به آن چنگ زنید ، پیامبر در این بخش از سخن بر کتاب خدا ترغیب فرمود و تشویق نمود و سپس گفت : و اهل بیتم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می آورم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می آورم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می آورم !

جلوه های رحمت اهل بیت علیهم السلام

اشاره

اهل بیت علیهم السلام معدن رحمت اند و هرکس با معرفت و آگاهی و شناخت و بصیرت متمسک به آنان شود و در عین عشق ورزی به آنان به اطاعت و پیروی از آن بزرگواران برخیزد ، بی تردید در زمان حیات و هنگام احتضار و هنگام برزخ و در زمان قیامت از رحمت خدا و عنایت و لطف آنان بهره مند خواهد شد .

امام محمّد باقر علیه السلام می فرماید :

إنَّما أحَدُکُمْ حینَ یَبْلُغُ نَفَسُهُ هٰهُنا ، یَنْزِلْ عَلَیْهِ مَلَکُ الْمَوْتِ فَیَقُولُ : أمّا ما کُنْتَ تَرْجُو فَقَدْ أُعطِیْتَهُ ، وَأمّا ما کُنْتَ تَخافُهُ فَقَدْ أمِنْتَ مِنْهُ ، وَیَفتَحُ لَهُ بابٌ إلی مَنْزِلِهِ مِنَ الجَنَّةِ ، وَیقُال لَهُ : انْظُر إلی مَسْکَنِکَ فِی الجَنَّةِ ، وَانْظُرْ هذا رَسُولُ اللّهِ وَعلیٌ وَالحَسَنُ والحسینُ

اهل بیت علیهم السلام

، رفقاؤک ، وهو قول اللّه :

«اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْریٰ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ . . . » ⁽¹⁾. ⁽²⁾حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود : فقط از شما شیعیان هنگامی که نفسش به گلویش رسید ملک الموت بر او فرود می آید و می گوید آنچه را امید می بردی به تو اعطا شد و آنچه را از آن می ترسیدی نسبت به آن امان و ایمنی یافتی و دری از بهشت به سوی مسکنش باز می کند و به او گفته می شود : به مسکنت در بهشت نگاه کن و بنگر این رسول خدا و علی و حسن و حسین دوستانت هستند و این است گفتار خدا :

همانان که ایمان آورده اند و همواره پرهیزکاری دارند . * آنان را در زندگی دنیا وآخرت مژده و بشارت است [ در دنیا به وسیله وحی و در آخرت به خطاب خدا و گفتار فرشتگان ] .

حارث همدانی می گوید : وارد بر امیرالمؤمنین علیه السلام شدم ، حضرت فرمود : چه چیزی تو را به سوی من آورد ؟ گفتم : محبت و عشقی که به تو دارم ای امیرمؤمنان ! حضرت فرمود : ای حارث ! آیا عاشق منی ؟ گفتم :

آری ، به خدا سوگند ای امیرمؤمنان ! فرمود : آگاه باش چون نفست به حلقومت رسد ، مرا آن گونه که دوست داری می بینی و اگر مرا ببینی در حالی که مردمانی را از حوض کوثر می رانم و طرد می کنم چون راندن شتر بیگانه ، همانا مرا آن گونه که دوست داری می بینی و اگر مرا ببینی در حالی که با لوای حمد پیشاپیش رسول خدا بر صراط می گذرم بی تردید مرا

آن گونه که دوست داری می بینی ⁽¹⁾.

علاء از محمّد که یکی از اصحاب حضرت امام محمّد باقر علیه السلام است نقل می کند که محمّد گفت : از حضرت باقر شنیدم می فرمود :

اتقُوا اللّهَ ، واستعینُوا علی ما أَنْتُم عَلَیْهِ بِالْوَرَعِ والْإِجْتِهٰادِ فی طٰاعَةِ اللّهِ ، فَإِنَّ أَشَدَّ مٰا یَکُونُ أَحَدُکُم إِغْتِبٰاطاً بمٰا هُوَ عَلَیْهِ ، لَوْ قَدْ صٰارَ فی حَدِّ الآخِرَةِ وانْقَطَعَتْ الدُّنْیٰا عَنْهُ ، فإِذٰا کٰانَ فی ذلِکَ الْحَدِّ عَرَفَ أَنَّهُ قَدْ اسْتَقْبَلَ النَّعِیْمَ وَالْکَرٰامَةَ مِنَ اللّهِ ، والْبُشْریٰ بِالْجَنَّةِ ، وَأَمِنَ مِمَّنْ کٰانَ یَخٰافُ ، وَأَیْقَنَ أَنَّ الَّذی کٰانَ عَلَیْهِ هُوَ الْحَقُّ ، وَأَنَّ مَنْ خٰالَفَ دِیْنَهُ عَلیٰ بٰاطِلٍ هٰالِکٌ ⁽²⁾.

تقوای الهی پیشه کنید و بر حفظ تشیع خود که آیین حق است از ورع و کوشش در طاعت خدا یاری بجویید ، برترین چیزی که از نظر رفاه و خوشی یکی از شما را می باشد به خاطر آیین حقّی که بر آن است ، این است که چون در مرز آخرت قرار گیرد و دنیا از او قطع شود پس در این مرز می فهمد که با نعیم و کرامت از سوی خدا و مژده به بهشت روبرو می شود و از آنچه می ترسید ایمنی می یابد و باور می کند آن دینی که بر آن بود ، حق است و آنکه دینش مخالف دین اهل بیت است بر باطل و اهل هلاکت است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

والَّذی نَفْسِی بِیَدِه ، لٰاتُفٰارِقُ رُوحُ جَسَدٍ صٰاحِبَهٰا حَتّیٰ تَأکُلَ مِنْ ثِمٰارِ

الجَنَّةِ ، أَوْ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ ، وَحیْنَ تَریٰ مَلکَ الْمَوْتِ تَرٰانِی وَتَریٰ عَلِیّاً وَفٰاطِمَةَ وَحَسَناً وَحُسَیْناً

اهل بیت علیهم السلام

، فَإِنْ کٰانَ یُحِبُّنٰا قُلْتُ : یٰا مَلکَ الْمَوْتِ ، إِرْفقْ بِهِ إِنَّهُ کٰانَ یُحِبُّنی ویُحِبُّ أهلَ بَیتِی ، وَإِنْ کٰانَ یُبْغِضُنٰا قُلْتُ : یٰا مَلکَ الْمَوْتِ ، شَدِّدْ عَلَیْهِ ، انَّهُ کٰانَ یُبْغِضُنِی وَیُبْغَضُ أَهْلَ بَیْتِی ⁽¹⁾.

سوگند به کسی که جانم به دست اوست ، روح بدنی از صاحبش جدا نمی شود مگر اینکه از میوه های بهشت یا از درخت زقوم بخورد و هنگامی که ملک الموت را ببیند مرا و علی و فاطمه و حسن و حسین

اهل بیت علیهم السلام را می بیند پس اگر محبّ ما باشد به ملک الموت می گویم : با او مدارا کن ، زیرا او مرا و اهل بیتم را دوست داشت و اگر دشمن ما باشد به ملک الموت می گویم : به او سخت بگیر زیرا او دشمن من و اهل بیتم بود .

سدیر صیرفی در حدیثی بسیار مهم روایت می کند که به حضرت امام جعفر صادق علیه السلام گفتم : فدایت شوم ، مؤمن از قبض روحش ناخشنود است ؟ فرمود :

نه ، به خدا سوگند ! زیرا زمانی که ملک الموت برای قبض روحش می آید بی تابی می کند پس ملک الموت به او می گوید : ای دوست خدا بی تابی مکن ! سوگند به کسی که محمّد را به رسالت فرستاد من به تو از پدر مهربان ، که بر بالینت آید نیکوکارتر و مهربان ترم ، دو دیده ات را بگشا و ببین !

در ادامه حضرت فرمود :

رسول خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین و امامان از

نسلشان را نزد خود مجسم می بیند پس به او می گویند : این پیامبر خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین دوستانت هستند . پس دو دیده اش را باز می کند و نظر می نماید پس ندا دهنده ای روحش را از جانب رب العزه ندا می کند و می گوید : ای روحی که به محمّد و اهل بیتش آرامش یافتی ! به سوی پروردگارت در حالی که به ولایت آنان خشنودی و به پاداشِ خشنودت داشته اند باز گرد پس در بندگانم یعنی محمّد و اهل بیتش در آی و در بهشتم وارد شو ، پس چیزی نزد او محبوب تر از بیرون رفتن روح از بدنش به آرامی و ملحق شدن به منادی حق نیست ⁽¹⁾.

واقعه ای شگفت انگیز

دانشمند مشهور و فیلسوف معروف آقای حسین علی راشد که در قبول امور معنوی و کرامات و مکاشفات دقت نظر داشت ، با قلم روان و ساده اش درباره زمان احتضار و مرگ پدرش مرحوم آخوند ملا عباس تربتی - که از

روحانیان کم نظیر بود - حقایقی را می نویسد که اگر خود شاهد و ناظر آن نبود باورش مشکل بود ، می نویسد :

از جمله چیزهایی که ما ( افراد خانواده ) از او دیدیم و هم چنان برای ما مبهم ماند یکی این است که پدرم در روز یکشنبه 24 مهر ماه سال 1322 هجری شمسی مطابق با 17 شوال سال 1362 هجری قمری در حدود دو ساعت از آفتاب درگذشت ، در حالی که نماز صبحش را هم چنان که خوابیده بود خواند و حالت احتضار بر او دست داد و پایش را به سوی قبله کردند و تا آخرین لحظه هوشیار بود و آهسته کلماتی می گفت مثل اینکه متوجه جان دادن خودش بود و آخرین پرتو روح با کلمه « لا إله إلّااللّه » از لبانش برخاست .

درست در روز یکشنبه هفته پیش از آن ، بعد از نماز صبح رو به قبله خوابید و عبایش را بر روی چهره اش کشید ، ناگهان مانند آفتابی که از روزنی بر جایی بتابد یا نورافکنی را متوجه جایی گردانند ، روی پیکرش از سر تا پا روشن شد و رنگ چهره اش که به سبب بیماری زرد گشته بود ، شفاف گردید ، چنان که از زیر عبای نازک که بر رخ کشیده بود دیده می شد و تکانی خورد و گفت : سلام علیکم یا رسول اللّه ! شما به دیدن این بنده بی مقدار آمدید ؟ پس از آن درست مانند اینکه کسانی یک یک به دیدنش می آیند بر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و یکایک ائمه تا امام دوازدهم سلام می کرد و از آمدن آنان اظهار تشکر می کرد .

پس بر حضرت فاطمه زهرا علیها السلام سلام کرد ، سپس بر حضرت زینب علیها السلام سلام کرد و در اینجا خیلی گریست و گفت : بی بی ! من برای شما خیلی گریه کرده ام ، پس بر مادر خودش سلام کرد و گفت : مادر ! از تو ممنونم ، به من شیر پاکی دادی و این حالت تا دو ساعت از آفتاب برآمده دوام داشت پس از

آن ، روشنی که بر پیکرش می تابید از بین رفت و به حال عادی برگشت و باز رنگ چهره به همان حالت زردی بیماری عود کرد و درست در یکشنبه دیگر در همان دو ساعت حالت احتضار را گذرانید و به آرامی تسلیم گشت .

در یکی از روزهای هفته مابین این دو روز من به ایشان گفتم که ما از پیغمبران و بزرگان چیزهایی به روایت می شنویم و آرزو می کنیم که ای کاش خود ما می بودیم و می فهمیدیم ، اکنون بر شما که نزدیک ترین کس به من هستید چنین حالتی دیده شد ، من دلم می خواهد بفهمم که این چه بود ؟

سکوت کرد و چیزی نگفت ، دوباره و سه باره با عبارت های دیگر تکرار کردم ، باز سکوت کرد ، بار چهارم یا پنجم بود که گفت : اذیتم نکن حسین علی !

گفتم : قصد من این بود که چیزی فهمیده باشم ؛ گفت : من نمی توانم به تو بفهمانم خودت برو بفهم .

این حالت برای من و مادر و برادر و خواهر و عمه ام هم چنان مبهم باقی ماند و تاکنون هم که این مطالب را می نویسم و هم اکنون به اینجا رسیده ام ساعت 9/30 صبح سه شنبه 24 تیر 1354 هجری شمسی و پنجم ماه رجب سال 1395 هجری قمری است چیزی از این موضوع نمی دانم ، فقط می گویم که چنین حالتی دیده شد ⁽¹⁾.

چرا شیعه شدم

علامه کبیر ، مجاهد بزرگ شیخ محمّد مرعی امین انطاکی ( متولد 1314 ق ) در کتاب بسیار با ارزش لماذا اخترت مذهب الشیعة مذهب اهل البیت ( چرا مذهب شیعه مذهب اهل بیت را اختیار و انتخاب نمودم ) می نویسد :

سبب

شیعه شدن من و انتخاب مذهب اهل بیت آیه ولایت ، آیه تطهیر ، آیه مباهله ، آیه مودّت ، آیه صلاة ، آیه تبلیغ ، تبریک قوم در غدیر خم به خلافت و ولایت امیرمؤمنان ، حدیث دار ، حدیث ثقلین ، حدیث منزلت ، حدیث سفینه ، حدیث مدینه علم ، و روایاتی که جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله را منحصر در دوازده نفر می داند و همه این احادیث در کتاب های معتبر اهل سنت هم آمده بود ⁽¹⁾.

وی در پایان کتاب ضمن سرودن اشعاری می گوید : چرا مذهب آل طه را انتخاب کردم و به خاطر دوستی و ولایت آنان با اقوام و خویشانم جنگیدم ، و از وطن پدران و اقوامم و آن زندگی و حیاتی که پر از رفاه و راحتی بود دور شدم ؟ برای اینکه حق را برابر با آیات و روایات در این مذهب یافتم و به این نتیجه رسیدم که خدای کعبه جز آنان را برای پیشوایی نپسندیده، اهل بی

اهل بیت علیهم السلام از نظر شخصیت والاترین و بلندترین مخلوق خدایند و همه عزت و مقام به آنان داده شده ، من پس از آگاهیم به حق بودن مذهب اهل بیت علیهم السلام به سخن هیچ یاوه گوی خوار کننده ای توجه نمی کنم ؛ چون برای من ثابت شده که خدا اهل بیت علیهم السلام و مذهبشان را محور حق قرار داده است ، مذهب من تشیع است و این افتخاری بزرگ برای کسی است که حقیقت را نشانه گرفته ، آیا روز قیامت فردی که جز مذهب آل طه را پی گرفته از عذاب و آتش دوزخ رهایی و نجات خواهد داشت ؟

آری ⁽²⁾، بی تردید معدن رحمت و برکت ، اهل بیت اند و جز با تمسّک به ولایت آنان و پیروی از فرهنگ و مذهب بر حق آن بزرگواران راهی به سوی نجات و جلب رضای حق و کسب رضوان و جنت وجود ندارد .

دوستدار اهل بیت علیهم السلام و عاشق عترت طاهره و اقتداگر به ایشان و مطیع و پیرو فرمان هایشان و آنکه در هر موقعیتی از توسل معنوی به آن بزرگواران دست برنمی دارد و جز آنان را پیشوا و امام شایسته اطاعت نمی داند ، خوشبختی دنیا و آخرتش را در گرو ولایت آنان می داند ، شایسته رحمت واسعه الهی می شود و نزول رحمت حق در دنیا و در آخرت بر او واجب می گردد و در همه لحظاتش چه در دنیا و چه در برزخ و چه در آخرت از الطاف بی پایان و عنایات بی نهایت حق بهره مند می شود .

اهل بیت : پایه های زمین و آسمان

اگر آسمان ها در جای خود استوارند و زمین بر حالاتی که دارد پایدار است و اگر جهانیان و زمینیان در أمن و أمانند ، همه و همه به یمن وجود این خاندان و بر پایه معنویت و نور آنان و التفات و توجه ایشان است چنان که خود بارها به این حقیقت اشاره کرده اند البته این را جز قلوب اهل ایمان و دل صالحان و باطن شایستگان باور ندارد . حضرت امام محمّد باقر علیه السلام از این حقیقت چنین یاد می کند :

إنَّ رَسُولَ اللّهِ بَابُ اللّهِ الَّذِی لاٰ یُؤْتَی إلّامِنْهُ ، وَسبِیلُهُ الَّذِی مَنْ سَلَکَهُ وَصَلَ إلَی اللّهِ عَزَّ وَجلَّ ، وَکَذٰلِکَ کَانَ أمیرُالمُؤمِنِینَ علیه السلام مِن بَعدِهِ ، وَجَرَی لِلأَئِمَّةِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ ، جَعَلَهُمُ اللّه عَزَّ وَجلَّ أرْکَانَ الأرْضِ أنْ تَمِیْدَ بِأهْلِها ⁽¹⁾.

بی تردید پیامبر ، باب خداست که جز از آن در نیایند و راه خداست که هرکس آن را بپیماید به خدا می رسد ، و امیرمؤمنان نیز پس از او چنین است ، و همین گونه است هر امامی به دنبال امام دیگر ، باری خدا آنان را پایه های زمین قرار داده ، تا زمین اهلش را نلرزاند .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

نحنُ الذینَ بِنَا یُمْسِکُ اللّهُ السماءَ أنْ تَقَعَ علی الأرضِ إلا بإذْنِه ، وبِنٰا یُمْسِکُ الأَرْضَ أنْ تَمِیدَ بأَهلِهٰا ، وبِنٰا یُنْزِلُ الغَیْثَ ، وبِنٰا یَنْشُرُ الرَّحْمَةَ ، وَیُخْرِجُ بَرِکٰاتِ الأَرْضِ ، وَلَوْلٰا مٰا فِی الأرضِ مِنّٰا لَسٰاخَتْ بِأَهْلِهٰا ⁽¹⁾.

خدا به سبب ما آسمان را نگاه داشته مبادا جز به اذن او بر زمین افتد و به وسیله ما زمین را حفظ کرده تا اهلش را نلرزاند ، باران را به خاطر ما نازل می کند و رحمت را در پرتو وجود ما پراکنده می سازد ، و برکت های زمین را بیرون می آورد ، اگر کسی از ما ، در زمین نبود اهلش را فرو می برد .

رسول اسلام صلی الله علیه و آله فرمود : ستارگان سبب امان اهل آسمان اند ، هرگاه ستارگان ناپدید شوند آسمانیان نیز بروند و اهل بیت من موجب امان اهل زمین اند و هرگاه اهل بیت من بروند زمینیان نیز خواهند رفت ⁽²⁾.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود :

نَحْنُ بَیْتُ النُّبُوَةِ وَمَعْدِنُ الحِکْمَةِ ، وَأَمٰانٌ لأَهْلِ الأَرْضِ ، وَنَجٰاةٌ لِمَنْ طَلَبَ ⁽³⁾.

ما خانه نبوت ، و معدن حکمت و سبب امان زمینیان و رهایی کسانی هستیم که خواهان رهایی اند .

استواری آسمان ها و زمین به یمن معنویت و نورانیت و توجه اهل بی

اهل بیت علیهم السلام

است و سرمایه های ملکوتی و قدرت روحی و توان قلبی آنان ویژه خود آنان است و کسی از ملکوتیان و مُلکیان هم پایه آنان نیست اما شگفتی اینجاست که با این همه مایه و سرمایه ، خاکسار و فروتن و خاضع و متواضع اند ⁽¹⁾!

اهل بیت : پیشوایان انسان پرور

از ویژگی های کره زمین و شاید بعضی کرات دیگر ، داشتن معادن فراوان همچون طلا ، نقره ، عقیق ، فیروزه ، الماس ، مس و آهن است .

همه جهانیان ، معدن را عنصری باارزش ، پرقیمت ، مفید ، سودمند و دارای کاربرد در حیات انسان می دانند .

معدن یابی ، معدن شناسی ، استخراج معدن ، حمل محتویات معدن به کارگاه های فنی و تبدیل اجناس معدنی به ابزار زندگی ، حقایقی است که از روزگاران قدیم انسان با تحمل همه گونه زحمت و مشقتی در پی آن بوده است .

از معادنی که همیشه در نظر انسان دارای ارزش و اهمیت بوده و در آینده هم خواهد بود ، معدن طلاست . انسان در طول تاریخ نسبت به این معدن بی تفاوت نبوده است . انسان برای یافتن و شناسایی این معدن ، به جستجو می پردازد سپس برای استخراج طلا مشقت های طاقت فرسایی تحمل می کند ، آنگاه آن را به کارخانه برده و با هزار برنامه فنی از سنگ و خاک جدا می کند و به صورت شمش به بازار عرضه می نماید .

سپس آن را به هنرمندانی دقیق و چیره دست می دهند تا به صورت درهم و دینار یا پشتوانه اسکناس درآورند که چرخ اقتصاد مملکتی بچرخد و یا به صورت گردن بند ، گوشواره ، دستبند ، انگشتر ، درآورند تا غریزه زیباپسندی انسان را سیراب کنند .

نکته قابل تأمل اینکه همه آسمان ها و زمین به منزله یک معدن است و دانای این معدن که دانشی بی نهایت دارد خداست .

خدای دانا از این معدن باعظمت موجودی طلا صفت به نام انسان آفرید و او را در این سیاره خاکی قرار داد تا استعدادهای فطری و مقام خلافت اللهی و مایه قدرت عقلی او همراه با کوششی مستمر و جهادی پیوسته به ظهور برسد و آبادی دنیا و آخرت و سعادت ابدی و جاودانی خود را تحقق بخشد و اهداف حق را با آراسته شدن به ایمان و یقین و رنگ گرفتن از حسنات اخلاقی و اجرای احکام الهی آشکار سازد و نهایتاً برای خود و دیگران منبعی از خیر و نیکی گردد و صفات الهی از وجودش طلوع کند .

این همه فقط در سایه این حقیقت میسر است که شمش وجود انسان در اختیار رهبران و معلمانی آسمانی که منتخبان خدا هستند قرار گیرد تا آنان به وسیله دانش گسترده ای که نسبت به انسان و دیگر حقایق دارند از این طلای ناب ، موجودی صد در صد الهی بسازند .

خدای مهربان انسان را به پیشگاه معماران آسمانی و سازندگان بنای انسانی که در ساختن بنای انسانیت نظیری ندارند یعنی اهل بیت علیهم السلام ، هدایت کرده است .

چه شده است که این شمش گونه های ارزنده با زرگران و سازندگان خود به دشمنی و مخالفت برخاسته ، و دامن حیاتشان را آلوده می کنند ؟ !

چه بد و نازیباست که خود رابه دست دزدان راه انسانیت و غارتگران ارزش ها بسپارند تا تار و پودشان را از هم بگسلند و آنان را به شکلی درآورند که غولان و دیوان از دیدن چهره زشت آنان روی بگردانند ؟ !

بیایید فرعونیان ، نمرودیان ، قارونیان ، بولهبیان ، بوجهلیان ، امویان ، عباسیان ، و پیروان شرقی و غربی معاصر آنان را از حول و حوش وجود خود

و زندگی خود دور سازید و خود را به دست با کفایت پیامبران و امامان بسپارید تا از شمش وجود شما ، سلمان و ابوذر و بریر و زهیر و میثم و رشید هجری و حجر بن عدی و . . . بسازند .

دل به عشق خدای یکتا ده قطره ای را رهی به دریا ده

تا نماند ز عاشقان اثری خاک مجنون به آب لیلا ده

جان فرهاد وقف شیرین کن دل وامق به مِهر عذرا ده

کُنده تن ز پای جان بردار مست و شوریده سر به صحرا ده

ساقیا جرعه خرد سوزی به من رند بی سر و پا ده

زاهدان را بهشت و حور و قصور عاشقان را به نزد خود جا ده

دلم از فرقتت به جان آمد جان من یک دمک دلم وا ده

تا بسوزد ز تاب رخسارت فیض را دیده تماشا ده

زاهدا دل بده به قصه عشق آهن کهنه را به حلوا ده

تا کی از هر هوا بتی سازی دل به عشق خدای یکتا ده ⁽¹⁾

اهل بیت : سرمشق سالکان

اشاره

در سطور گذشته اشاره شد که سالک کوی دوست باید در همه شؤون زندگی خود اهل بیت علیهم السلام را سرمشق و الگوی خویش قرار دهد .

خدای مهربان راه رسیدن به کمالات و طریق تحصیل فضایل را بیان فرموده ، سپس فرمان داده است که شما این راه را به دنبال سالک آن و با اقتدا به پیشوای معصوم راه طی کنید تا به مقصد برسید .

البته چنین نیست که پا به پای او بتوانید در همه مدارج و مراحل همراهش باشید ، آنان به جایی رسیده اند که حتی عبد توانمندی چون جبرئیل به آنجا راه نیافته ، اعلام کرد :

لَوْ دَنَوْتُ أنْمُلَةً لاَحْتَرَقْتُ ⁽¹⁾.

اگر به اندازه یک بند انگشت فراتر روم بی تردید بسوزم .

اسوه انسان ها

حضرت حق ، اهل بیت علیهم السلام را سرمشق و اسوه انسان ها قرار داده است تا هرکس به فراخور حال خویش و ظرفیت و استعدادش از آنان بهره گیرد .

«أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا . . . » ⁽¹⁾.

خدا از آسمان آبی نازل کرد که در هر درّه و رودی به اندازه گنجایش و وسعتش [ سیلابی ] جاری شد . . .

در تأویل آیه گفته شده : خدا از عالم بالا آب حیات و علم و دانش نازل کرد پس هر بستری به اندازه گنجایش خود از آن بهره می برد .

آن درّه و بستر که عمیق تر و گسترده است و از نظر سعه وجودی کامل تر و انشراح و انبساط بیشتری داشته باشد ، می تواند از این آب حیات بیشتر بهره ببرد و خود را از نظر وجودی و معرفتی به جایی برساند که به مقام احسان دست یابد .

اگر حضرت حق می فرماید :

« لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ . . . » ⁽²⁾.

یقیناً برای شما در [ روش و رفتار ] پیامبر خدا الگوی نیکویی است . . .

این اسوه بودن ویژه آن حضرت نیست چون خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرده اند این اسوه بودن پس از رسول الهی به اهل بیت علیهم السلام می رسد ، چرا که آنان خلفا و اوصیا و جانشینان و وارثان بر حق پیامبرند و مقام اسوه بودن مقام شخص نیست بلکه مقامی حقوقی است که از پیامبر صلی الله علیه و آله به اهل بیت علیهم السلام می رسد .

رهرو راه ولایت ، باید بداند که : انس با فرشتگان غیبی و شنیدن تسبیح آنان جز با تأسی به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام برایش حاصل نمی شود و بدون اقتدا به آن بزرگواران طی این راه غیر ممکن و بلکه از محالات است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

الرَّوْحُ والرَّاحَةُ ، والرَّحْمَةُ والنُّصْرَةُ ، والیُسْرُ والیَسٰارُ ، والرِّضٰا والرِّضوٰانُ ، والمَخْرَجُ والفَلْجُ ، والقُرْبُ والَمحَبَّةُ ، مِنَ اللّهِ ومِنْ رَسُولِهِ لِمَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً ، وائْتَمَّ بالأَوْصِیٰاءِ مِنْ بَعْدِهْ ⁽¹⁾.

آسایش و راحت و رحمت و نصرت و توانگری و گشایش و خشنودی و رضوان و راه خروج از مشکلات و پیروزی و تقرب و دوستی خدا و پیامبرش برای کسی است که علی را دوست بدارد و به امامان پس از او اقتدا کند .

حضرت امام رضا علیه السلام فرمود :

مَن سَرَّهُ أن یَنظُرَ إلَی اللّهِ بِغَیرِ حِجَابٍ ، وَینْظُرَ اللّهُ إلیهِ بغَیْرِ حِجٰابٍ ، فَلیَتَوَلَّ آلَ محمّدٍ ، ولْیَتَبَرَّأْ مِنْ عَدِوِّهِمْ ، ولْیَأْتَمَّ بإمامِ المُؤْمنِیْنَ مِنْهُمْ ، فإنَّه إذا کٰانَ یَوْمُ القیامةِ نَظَرَ اللّهُ إلیهِ بِغَیْرِ حِجٰابٍ ، ونَظَرَ إلٰی اللّهِ بِغَیْرِ حِجٰابٍ ⁽²⁾.

هرکس خوشحال می شود که خدا را [با چشم دل] بی پرده و حجاب ببیند و خدا نیز بی پرده به او نظر کند ، باید ولایت آل محمّد را بپذیرد و از دشمنانشان بیزاری جوید و از آن کس از ایشان که پیشوای مؤمنان است پیروی کند ، در این صورت چون روز قیامت شود خدا بی پرده به او بنگرد و او نیز بی پرده خدا را مشاهده کند !

اهل بیت علیهم السلام چون همه مراحل و مقامات و همه راه های بندگی و عبودیت

و همه جاده های فضیلت و معنویت را با کمال اخلاص طی کرده اند ، اسوه و سرمشق همگان شده اند .

آنان به جایی رسیده اند که در مرحله ای که قرآن کثیر است ، آنان کثرت را ناظرند و در آن مرحله که بسیط است ، بساطت را شاهدند زیرا حقیقتشان همان حقیقت قرآن است و بدون آنان درک قرآن و رسیدن به مقام قرب میسّر نیست .

دنیا طلبان اهل بیت علیهم السلام را درک نمی کنند

هرکس در همه شؤون زندگی اش به اهل بیت علیهم السلام مراجعه کند ، به اندازه فهم و گنجایش و ظرفیتش از ولایت و حقیقت آنان که ولایت خدا و حقیقت قرآن است ، بهره می برد .

افراد کم گنجایش و انسان های متوسط و دارندگان سعه وجودی - هر کدام به گونه ای - با اسوه قرار دادن اهل بیت علیهم السلام حقیقت آنان را ادراک می کنند و به آن مؤمن می شوند و به آثارشان اقتدا می نمایند و بر پایه همان ادراک و ایمان و اقتدا ، به پاداش و جزا می رسند ولی فرو رفتگان در چاه طبیعت که نمی خواهند از آن به در آیند :

« . . . کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا . . . » ⁽¹⁾.

. . . مانند کسی است که در تاریکی ها [ یِ جهل و گمراهی ] است و از آن بیرون شدنی نیست . . .

هرگز حقیقت رسالت و ولایت را درنمی یابند و به این خاطر نه اینکه آن بزرگواران را سرمشق و اسوه خود قرار نمی دهند بلکه به آنان کفر می ورزند !

از این جهت قرآن بیان می دارد که سرّ اینکه گروهی پیامبر را با چشم سر می نگرند ولی شخصیت و رسالت و نبوتش را درک نمی کنند این است که در مادیت محض و چاه طبیعت و دره هولناک هوا فرو افتاده اند و همان طور که صراط مستقیم را نشناخته اند ، وی و اهل بیتش را نیز نشناخته اند و به عبارت دیگر ، آنان که نمی توانند یا نمی خواهند باطن قرآن را تحمل کنند ؛ باطن اهل بیت علیهم السلام را نیز نمی توانند بشناسند زیرا زندگی آنان و به ویژه قلبشان در پوشش و حجابی است که نمی گذارد حقیقت اهل بیت علیهم السلام و پیشوایی و امامتشان را درک کنند .

این پوشش و حجاب همان است که از تداوم و کثرت گناه و فسق و تعصب و لجاجت فراهم می آید و میان انسان و مشاهده حقیقت حائل می شود !

« . . . تَرٰاهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ » ⁽¹⁾.

. . . و آنان را می بینی که به سوی تو می نگرند در حالی که نمی بینند .

اهل نگریستن هستند ولی اهل بصیرت نیستند ، ظاهر را می بینند ولی از دیدن حقیقت کورند . اینانند که تداوم گناه و تعصب جاهلانه و لجاجت بر چشم باطنشان پرده و حجاب افکنده است :

« . . . أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی . . . » ⁽²⁾.

. . . همان کسانی که دیده [ بصیرت ]شان از یاد من در پرده [غفلت] بود . . .

حق پوشیده نیست

اهل بیت علیهم السلام ، محجوب نیستند چنان که حضرت حق مستور نیست ، اگر گروهی از مردم با چشم بصیرت حق را نمی بینند برای آن است که خود در حجاب هستند و گرنه خدا ظاهر و مُظهر و نور است :

« اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ . . . » ⁽¹⁾.

خدا نور آسمان ها و زمین است . . .

این حجاب که مانع دیدن حق و سبب ندیدن نبوت و ولایت است تا روز قیامت بر دیدگانشان باقی می ماند و در قیامت حقیقت برای آنان آشکار می شود ، آن چنان که اکنون برای پیامبر و اهل بیت علیهم السلام روشن است و چیزی بر آنان پوشیده نیست و آنچه در آینده برای دیگران آشکار می گردد امروز برای آنان هویدا است .

البته آنکه اهل بصیرت و دیدن است هم اکنون حق و حقیقتِ نبوت و ولایت را می بیند و مقاماتشان برای او آشکار است و به همین خاطر آنان را اسوه و الگوی خود قرار می دهد و با تمام وجود به آن بزرگواران اقتدا می کند .

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد ⁽²⁾

آری ، حق پوشیده نیست و رسالت و ولایت مستور نمی باشد .

حقایق عرصه غیب و شهود که همگی آیات الهی هستند هیچ کدام در

حجاب و پرده نمی باشند ، این انسان است که در پس پرده گناهان محجوب است و به این علّت از دیدن حق محروم است پرده و حجاب بر دیدگان ناظر است نه بر روی حق که حق همواره برای خلق متجلّی است چنان که مولای عاشقان قبله عارفان امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید :

الحَمدُ لِلّهِ المُتَجَلّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ⁽¹⁾.

سپاس و ستایش ویژه خداست که برای خلقش به سبب وجود خلقش آشکار است .

اهل بیت علیهم السلام حقایق نوری هستند و حتی اجساد و بدن هایشان متأثر از وجود نوری آنان است و آنکه در دلش به خاطر سلامت نفسش و عشق و علاقه اش به حقیقت ، نور قرار داده اند ؛ حقیقت آنان را می بیند و خود را در مدار اقتدا به آنان قرار می دهد گرچه از نعمت چشم سر محروم باشد !

ابوبصیر می گوید : همراه حضرت امام محمّد باقر علیه السلام وارد مسجد شدم ، مردم در رفت و آمد بودند ، حضرت به من فرمود : از مردم بپرس مرا می بینند ؟ من هم به هرکس رسیدم پرسیدم : امام باقر را می بینی ؟ می گفت :

نه ، با اینکه حضرت در برابرش ایستاده بود ، در این هنگام ابوهارون مکفوف - که از دو چشم نابینا بود - وارد مسجد شد ، امام فرمود : اکنون از ابوهارون بپرس که آیا مرا می بیند یا نه ؟ من از او پرسیدم : حضرت امام محمّد باقر را می بینی ؟ پاسخ داد : آری ، آن گاه به آن حضرت اشاره کرد و گفت : مگر نمی بینی امام اینجا ایستاده است ، پرسیدم : از کجا فهمیدی ؟ تو که نابینا هستی ؟ پاسخ داد : چگونه نبینم و ندانم در حالی که امام نوری درخشان است ⁽²⁾! !

آری نابینا از چشم ولی بینا از دل ، حقیقت را هرچه و هر کجا باشد و به هر جلوه ای متجلّی شود ، می بیند ولی بینا از چشم و نابینا از دل گرچه حقیقت در کنارش باشد آن را نمی بیند و به تکذیب و انکارش برمی خیزد !

ممکن است کسی درباره پیامبر و اهل بیت علیهم السلام سخن بگوید و یا تاریخ آنان را بخواند و یا درباره آنان کتاب بنویسد ، ولی حقیقت آنان را نبیند و به عبارت دیگر ، شخص آنان را بنگرد ولی شخصیت آن بزرگواران را نبیند چنان که دانشمندان مسیحی ولاییک درباره این شاهدان بزم ربوبیّت و نشانه های الوهیت ، کتاب ها نوشته اند ولی به آنان ایمان نیاوردند و در فرهنگ تحریف شده و درّه هولناک جهل خود ماندند تا از بین رفتند !

در احوال حضرت امام موسی بن جعفر علیهما السلام آمده است ⁽¹⁾که هر روز در زندان پس از طلوع آفتاب تا هنگام زوال به سجده و عبادت و مناجات بود .

هارون روزهایی به بام زندان می رفت و از روزنه بام زندان به زندان نگاه می کرد ، جامه ای را در گوشه زندان می دید ، روزی به ربیع زندانبان گفت :

مٰا ذاکَ الثَّوْبُ الّذی أَرٰاهُ کلَّ یَومٍ فی ذلِکَ المَوْضِعِ ؟

ای ربیع ! آن جامه ای که همه روزه در آنجا می بینم چیست ؟

ربیع پاسخ داد :

مٰا ذٰاکَ بِثَوْبٍ ، وإنَّمٰا هُوَ موسَی بْنُ جَعْفَر ، لَهُ کُلَّ یَوْمٍ سَجْدَةٌ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمسِ إِلیٰ وَقْتِ الزَّوٰالِ .

آن جامه نیست ، موسی بن جعفر است که هر روز پس از طلوع آفتاب

تا زوال ظهر در سجده است ⁽¹⁾.

هارون با چشم سر می بیند ، ولی چون کور باطن است از دیدن حقیقت محروم است ، بی تردید اگر باطن روشنی می یافت حضرت را از زندان آزاد می کرد و حکومت را که حق الهی امام بود در اختیار امام قرار می داد و خود چون غلام حلقه به گوشی به خدمت امام درمی آمد و لحظه ای از اقتدا به آن حضرت درنگ نمی کرد .

در مقابل درباره کسانی که مأمور شکنجه کردن حضرت امام حسن عسگری علیه السلام شدند نوشته اند که صالح بن وصیف رئیس زندان می گفت : چه کنم دو نفر از بدترین اشخاص را مأمور شکنجه آن حضرت کردم ، آن دو نفر پس از مشاهده حال عبادت و راز و نیاز آن حقیقت ملکوتی ، چنان تحت تأثیر قرار گرفتند که خود همواره به عبادت و راز و نیاز ایستادند به طوری که رفتارشان شگفت آور است ! !

به آنان می گویم : چرا چنین شده اید ؟ چرا مأموریت خود را انجام نمی دهید ؟ مگر از آن حضرت چه دیده اید ؟ در پاسخ می گویند : چه بگوییم درباره انسانی که روزها را روزه می گیرد و شب ها را به عبادت می گذراند و جز عبادت به کار دیگری مشغول نمی شود . هنگامی که به ما می نگرد ، بدنمان می لرزد و چنان می شویم که نمی توانیم خود را نگاه داریم ⁽²⁾!

آری ، حقیقت بین ، حقیقت خو می شود و به جای انجام مأموریت شیطانی در مدار مأموریت اسلامی و عبادی قرار می گیرد .

اهل بیت : واسطه رشد و کمال

اشاره

دانه های نباتی بدون اتصال و ارتباط با خاک و بی واسطه زمین ، سبز نمی شوند و رشد نمی یابند و میوه نمی دهند .

البته خاک نیز باید پاک باشد و گرنه خاکی که آغشته به آلودگی است نه تنها دانه ها را سبز نمی کند بلکه آنها را برای همیشه فاسد و نابود می سازد ، بنابراین دانه ها جز با وساطت خاکِ پاک ، به حیات ویژه خود یعنی سرسبزی و رشد و میوه دهی دست نمی یابند ،

« وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً . . . » ⁽¹⁾.

و زمین پاک است که گیاهش به اذن پروردگارش بیرون می آید و زمینی که ناپاک است جز گیاهی اندک و بی سود از آن بیرون نمی آید . . .

وساطت نه تنها در امر دانه ها و هسته ها شرط لازم است بلکه برای وقوع و تحقق و رخ دادن هر حقیقتی ، وساطت امری حیاتی است تا جایی که می توان گفت : هیچ چیز بدون وساطت امور دیگر تحقق نمی یابد و به کمال مطلوب نمی رسد .

آری ، خانه ها بی وساطت معمار و بنا و کارگر ساخته نمی شود و بدن ها

بی وساطت غذا رشد نمی کند و دیده ها بی واسطه نور نمی بیند و گوش ها بی واسطه امواج صدا را نمی شنود ، به این سبب باید پذیرفت که انسان بدون تردید به منزلت و شأن شایسته خود جز با وساطت ، دست نمی یابد .

شأن انسان این است که به مقام خلافت اللهی و علم آدم الاسمائی و هدایت و کرامت و اوج انسانیت برسد اما آیا بی وساطت واسطه لازم می توان به این مقامات عالی معنوی رسید ؟ هرگز !

اینکه انسان با وساطت چه واسطه ای به وادی انسانیت و عرصه آدمیت که همان عالم ایمان و اخلاق و عمل صالح و نهایتاً تقواست می تواند راه یابد ، حقیقتی است که باید از زبان قرآن کریم شنید .

وساطت اهل بیت علیهم السلام

قرآن ، فقط انسان های برتر و پاک و معصوم را دارای مقام وساطت بین خدا و خلق برای رساندن خلق به ایمان و عمل و اخلاق و لقای حق می شمارد و آنان نیز جز پیامبر و اهل بیت علیهم السلام که راهنمای انسان به سوی خدا و قیامت و آشنا کنندگان انسان با گذشته و آینده اند و تعلیم حکمت و قرآن در شأن آنان است ، کسی نیست ؛ اهل بیتی که ذرّه ای تباهی و تباهکاری و نقص و عیب ، چه در پنهان و چه در آشکار آنان نمی توان یافت چنان که خود نیز این پاکی همه جانبه را در حق خود یاد کرده اند .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

إِنّٰا أهْلُ بَیْتٍ قَدْ أَذْهَبَ اللّهُ عنّٰا الْفَوٰاحِشَ ، مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَمٰا بَطَنَ ⁽¹⁾.

ما اهل بیتی هستیم که خدا هرگونه ناپاکی را چه آشکارش و چه

نهانش را از ما زدوده است .

و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله در پی آیه تطهیر فرمود :

نَحنُ أَهلُ بَیْتٍ طَهَّرَهُمُ اللّهُ ⁽¹⁾.

ما خاندانی هستیم که خداوند از هر ناپاکی پاکشان نموده است .

امیرالمؤمنین علیه السلام در قطعه ای بسیار مهم فرموده است :

إنَّمَا أمَرَ اللّهُ عزّ وجلّ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ ؛ لِأنَّهُ مَعصُومٌ مُطَهَّرٌ لَایَأمُرُ بِمَعصِیَتِهِ ، وَإنَّمَا أمَرَ بِطَاعَةِ أُولِی الأمرِ ؛ لِأنَّهُم مَعْصُومُونَ مُطَهَّروُنَ لَا یَأمُرُونَ بِمَعصِیَتِهِ ⁽²⁾.

خدا به فرمان بردن از پیامبر فرمان داده زیرا پیامبر ، معصوم و پاک است و به گناه فرمان نمی دهد و به فرمان بردن از اولوالامر فرمان داده زیرا معصوم و پاک اند و به گناه فرمان نمی دهند .

حضرت امام مجتبی علیه السلام فرمود :

إنّٰا أَهْلُ بَیْتٍ أَکْرَمَنَا اللّهُ بالاسلامِ ، واخْتٰارَنٰا وَاصْطَفٰانٰا وَاجْتَبٰانٰا فَأذْهَب عَنّٰا الرِّجْسَ وَطَهَّرَنٰا تَطْهِیْراً . والرِّجسُ هُوَ الشّکُّ ، فَلٰا نَشُکُّ فِی اللّهِ الحَقِّ وَدِینِهِ أَبَدَاً ، وَطَهَّرَنٰا مِنْ کُلِّ أَفَنٍ وَغَیَّةٍ ⁽³⁾.

ما خاندانی هستیم که خدا ما را به اسلام گرامی داشت و ما را از میان همه مخلوقات عالم انتخاب کرد و برگزید و آلودگی و ناپاکی را از ما