مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: جهاد سیاسی امام سجاد علیه السلام / محمدرضا حسینی جلالی، ۱۳۲۴؛ ترجمه موسی دانش.

مشخصات نشر: مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی: آستان قدس رضوی، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری: ۳۴۷ ص.

شابک: ۴۱۵۰۰ ریال: 978-964-444-583-5

یادداشت: چاپ دوم.

یادداشت: کتابنامه: ص. {۳۳۵} - ۳۴۷؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: علی بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده: دانش، موسی، ۱۳۳۷ - ، مترجم

شناسه افزوده: بنیاد پژوهش های اسلامی

شناسه افزوده: آستان قدس رضوی.موسسه چاپ و انتشارات

رده بندی کنگره: BP۴۳/ح ۴۵ج ۹۰۴۱ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۹۵۴

شماره کتابشناسی ملی: ۲۰۲۵۹۳۳

اشاره

پیشگفتار مترجم

شیوه ی امامان شیعه، بهترین الگو برای انسان ها

انسان، موجودی است جوینده و بالنده که می خواهد خویشتن را به قله ی کمال انسانیت برساند. اما از کدام راه باید برود و چگونه می تواند این راه را بپیماید؟ او برای رسیدن به این هدف سترگ به طور یقین نیاز به یک الگو و مرشد دارد.

ما بر این باوریم که امامان شیعه، بهترین رهبر و شیوه آنان بهترین الگو، برای انسان های جوینده ی کمال است، خواه در زمینه ی فکری، خواه در زمینه ی عبادی و خواه در زمینه ی اجتماعی و سیاسی چه، شیوه ی آنان هم شیوه ای متفکرانه، سیاستمدارانه و انسان دوستانه است و هم صواب بودن آن محرز و بدون خدشه است، زیرا این امامان، معصوم و به دور از خطا هستند.

امام سجاد پیشوایی نمونه در همه ی رفتارهای انسانی

از جمله ویژگی های امامان شیعه، آن است که هر کدام دارای شخصیت چند بعدی و در همه ی رفتارها و صفات عالی انسانی و اسلامی، نمونه اند. یکی از این امامان معصوم، امام سجاد علیه السلام است. متأسفانه تاکنون بسیاری از گویندگان تنها به یکی از ابعاد شخصیت آن حضرت پرداخته اند، یعنی زهد و عبادت، در حالی که امام سجاد علیه السلام فقط در زمینه عبادت، مقتدا نیست، بلکه افزون بر آن در زمینه های مختلف فردی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و علمی نیز سرآمد و مقتداست که شایسته است گویندگان و نویسندگان به بررسی همه ی ابعاد شخصیت او بپردازند. یکی از ستم هایی که بر آن حضرت رفته، آن است که او را به عنوان رهبری معرفی کرده اند که از سیاست کناره گیری

کرده و تنها به عبادت و نیایش پرداخته بوده است، در حالی که چنین نیست، بلکه همه ی امامان ما و از آن جمله، امام سجاد علیه السلام فعالیت های سیاسی داشته اند، لیک شیوه ی سیاسی آنها با یکدیگر متفاوت بوده است.

اینک کتابی که با عنوان «مبارزه ی سیاسی امام سجاد علیه السلام» فرا روی شما قرار دارد، ترجمه ی کتاب: جهاد و الامام السجاد علیه السلام اثر گرانبها و ارزنده ی دانشمند فرهیخته ی اسلامی، سید محمد رضا حسینی جلالی است. او پژوهشگر برجسته ای است که تاکنون آثار ارزشمندی از وی چاپ و منتشر شده است. کتاب حاضر از مهمترین آثار این پژوهشگر گرامی به شمار می رود و در مسابقه ی کتاب درباره ی امام زین العابدین علیه السلام که در سال 1414 ه در بیروت برگزار گردید، از میان چندین کتاب که از سوی نویسندگان برجسته و پرآوازه ای چون استاد سلیمان کتانی و دکتر شلتاغ عبود و... عرضه شده بود، رتبه ی نخست را به دست آورد و بالاترین جایزه را به خود اختصاص داد.

درباره ی انگیزه اش از نوشتن این رساله می گوید:

«ناگهان متوجه شدم که عده ای از پژوهشگران... بر کناره گیری امام سجاد علیه السلام از «مبارزه ی سیاسی» تأکید می کنند و زندگی او را از هر نوع عملکرد سیاسی خالی می دانند و این، در حالی است که این محققان از لحاظ گرایش های فکری و وابستگی های دینی با یکدیگر همداستانی ندارند، زیرا در میان آنان، سنی، شیعی، لائیک، زیدی و حتی دوازده امامی به چشم می خورند...».

«برخی از پژوهشگران کوشیده اند همین داوری را درباره ی امامانی که پس از امام سجاد علیه السلام آمدند، نیز داشته باشند و چنین ابراز دارند که این امامان هم همان روش امام سجاد علیه السلام را در پیش گرفتند و یا عینا همان نقش را ایفا کردند.»

نویسنده ی گرامی با دیدی محققانه و واقعگرایانه به مراحل مختلف زندگی امام سجاد علیه السلام نگریسته و ثابت کرده است آن بزرگوار، نه تنها از صحنه ی سیاست کناره گیری نکرد، بلکه زندگی اش سرشار از فعالیت های سیاسی بود. او در این زمینه می گوید:

«اگر سیاست به معنی رهبری انسان ها و اداره ی امور کشور باشد، در این صورت، جزئی از معنای «امامت» است که ما باید این مقام را برای امام در نظر بگیریم.» سپس

می افزاید: «در صورتی که امامت، مفهوم سیاست را هم در خود داشته باشد، باید پرسید: چگونه امام سجاد علیه السلام می خواهد از این مقام دوری گزیند؟ یا این که این نویسندگان بخواهند امامت او را از سیاست جدا سازند و یا امامت او را به رهبری معنوی و علمی منحصر کنند؟»

این حقیر بر آن شدم که این کتاب ارزشمند را به فارسی برگردانم تا مورد بهره برداری پیروان فارسی زبان اهل بیت علیهم السلام قرار گیرد و از این طریق، گامی هر چند کوچک در راه شناساندن سیره ی گهربار امامان معصوم به ویژه امام سجاد علیه السلام برداشته باشم.

در پایان لازم می دانم که هیئت مدیره ی محترم بنیاد پژوهش های اسلامی به ویژه از دانشمند فرزانه جناب حجة الاسلام والمسلمین آقای الهی خراسانی که دستور ترجمه ی این کتاب را صادر کردند از همکاران محترم آقای قیامی که ویراستاری ادبی این اثر و آقای رضا ارغیانی که ویرایش فنی و آماده سازی و آقایان سید محمود خسروانی و سید حسن مدرسی نمونه خوانی و آقای احمد پهلوان زاده که حروفچینی آن را به عهده گرفته اند کمال سپاسگذاری را داشته باشم. والسلام علی عبادالله الصالحین.

مشهد مقدس، بنیاد پژوهش های اسلامی

آستان قدس رضوی

موسی دانش

پیشگفتار مؤلف

اشاره

سپاس و ستایش خداوندی را سزد که پروردگار جهانیان است. درود و سلام بر سرور فرستادگان الهی - حضرت محمد - آن فرستاده ی راستگو و امین و نیز بر پیشوایان پاک و معصومی که از خاندان گرامی اویند و بر پیروان راستین آنان تا روز رستاخیز.

چرا این کتاب؟

کتاب ها و مجموعه هایی که در پیرامون امام سجاد - علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، زین العابدین علیه السلام که در سال 38 ه. چشم به جهان گشود و در سال 95 ه. رحلت کرد، نگارش یافته، فراوان است.

هدف گردآورندگان این کتاب ها آن بوده است که با بیان گوشه هایی از زندگانی پر افتخار این امام بزرگوار، امت اسلامی را از سرمایه های اخلاق و روش های پسندیده، آموزه ها، دانش ها و آثار او و نیز از اندرزها، پندها، جهاد و تلاش هایی که در زندگانی اش به چشم می خورد، بهره مند سازند تا جاده زندگی در برابر این امت روشن شود و به سعادت این جهانی و آن جهانی برسند.

نویسندگان پیشین در مسابقه ی نگارش کتاب درباره ی این موضوع مهم شرکت کرده بودند، چنان که نویسندگانی در دوران کنونی در این مسابقه شرکت جسته اند.

برخی از نویسندگان جدید در تحلیل تاریخ زندگی امام سجاد علیه السلام و بررسی رویدادهای آن، این هدف را دنبال کرده اند که بر اساس مقایسه میان سبب ها و مسبب ها و از درون منابع و حوادث تاریخ، حقایق پایداری را با پشتوانه ی دلایل به دست آورند.

اما ناگهان متوجه شدم که عده ای از این پژوهشگران نسبت به واقعیت حرکت سیاسی

در زندگی امام سجاد علیه السلام در یک سخن تقریبا با یکدیگر وحدت نظر دارند و آن این که همه ی آنان بر کناره گیری امام از «مبارزه ی سیاسی» تأکید می کنند و زندگی او را از هر نوع عملکرد سیاسی خالی می دانند و این در حالی است که خود از لحاظ گرایش های فکری و وابستگی های دینی با یکدیگر همداستانی ندارند، زیرا در میان آنان، سنی، شیعی، لائیک، زیدی و حتی دوازده امامی به چشم می خورد!

این نویسندگان بر این پندارند که امام سجاد علیه السلام به دور از درگیری های سیاسی و هر گونه حرکتی بر ضد رژیم های حاکم، تنها نقشی تعلیم دهنده در تربیت پیشاهنگان تحصیل کرده و آگاه را داشته است. اینان وظایف امام را به فرهنگ سازی برای امت و پاسداری از عقاید آنان محدود می کنند!

برخی از پژوهشگران کوشیده اند همین داوری را درباره ی امامان پس از او نیز داشته باشند و بگویند آنها هم همان روش را در پیش گرفتند و یا همان نقش را ایفا کردند.

اینک برخی از سخنانی را که آنان در این باره نگاشته اند، بر می خوانیم:

یک خانم نویسنده و دانشگاهی می گوید: «شیعه در اثر کشته شدن حسین، پیشوایی را که محور گردهمایی و ساماندهی آنان باشد و آنها را در جهت عملی شدن آموزه ها و اصولشان رهبری می کند، از دست داد. امام زین العابدین علیه السلام هم از سیاست کناره گرفت و به دین و عبادت خدای - عزوجل - روی آورد و بدین سان رهبر معنوی شیعه گردید، لیکن او یک شخصیت انقلابی و سیاسی که رهبری شیعه را در دست گیرد، نبود و حتی ترجیح داد در طول مدت زندگی اش در مدینه بماند.

تلاش مختار بن ابی عبید ثقفی برای این که علی علیه السلام را از زندگی زاهدانه و سرگرم شدن به دانش باز دارد و به صحنه ی سیاست بکشاند نیز ره به جایی نبرد.» ⁽¹⁾.

یک نویسنده ی شیعی می گوید: «فاجعه ی شهادت پدر او که با چشمان خویش شاهد آن بود، آن قدر برایش سنگین تمام شد که به او اجازه نداد در صدد به دست آوردن حکومت دنیوی برآید یا به مردم اعتماد کند و یا در سیاست شرکت جوید. او تنها

به عبادت پرداخت...» ⁽¹⁾.

نویسنده ی سنی هم می گوید: «لیکن روی آوردن به خدا و دوری گزیدن از امور دنیا، شیوه ی او در زندگی خصوصی و از ویژگی های او شد و شیعه ی دوازده امامی از آن پیروی کردند و بدین ترتیب، وی به امامت معنوی روی آورد و از به دست گرفتن رهبری سیاسی دوری کرد.» ⁽²⁾.

یک نویسنده ی یمنی می گوید: «این چنین در تاریخ شیعه، دیدگاه های نومید کننده ای به وجود آمد و عوامل پیدایش این دیدگاه ها عبارت بودند از: احساس شکست درونی برخی از علویان و یاران آنها، نداشتن یاور و مصیبت قربانی های بزرگی که در این راه تقدیم کرده بودند؛ لذا آفاق سلامت را بر گام نهادن در میدان سیاست ترجیح دادند.»

«نبرد کربلا زمینه ی این گرایش را آماده کرد، زیرا به طور مستقیم بر علی بن الحسین تأثیر گذاشت. او به سبب آن فاجعه ی هولناک از سیاست کناره گیری کرد و خویشتن را از رنجی که پدرش دچار آن شد، دور ساخت و همین شیوه را فرزند او محمد و نوه اش جعفر نیز در پیش گرفتند.» ⁽³⁾.

در تازه ترین تقسیم بندیی که برای نقش امامان علیهم السلام صورت گرفته، برای امام سجاد علیه السلام همان «نقش دوم» در نظر گرفته شده است. این نقش که از دوران او آغاز می شود و تا زمان امام باقر و امام صادق علیهم السلام ادامه می یابد عبارت است از: ساماندهی گروهی که زیر پرچمشان گرد آیند.

یکی از طرفداران این نظرگاه، نقش مزبور را چنین شرح می دهد: «وظیفه ی امامان معصوم علیهم السلام در دومین مرحله که امام چهارم آغازگر آن بود، در پاسداری از شریعت و مبارزه با انحرافاتی تمرکز یافت که با دستان عالم نمایان گمراه در پیکر امت اسلامی پدید آمده بود؛ لذا می بینیم که امامان علیهم السلام در «مرحله ی دوم» از درگیری های سیاسی کناره گیری

می کنند و به انتشار علوم، آموزش مردم، تربیت پیروان مخلص و پرورش عالمان و فقیهان می پردازند و بر بازسازی جمعیت شیعه نظارت می کنند.» ⁽¹⁾.

این نویسنده می افزاید: «امام سجاد می خواست رهبری اش برای امت، رهبری دینی باشد و به فعالیت هایش، رنگ معنوی و علمی دهد. به همین سبب، رهبری او در میان امت با رهبری امامان پیش از وی اختلاف داشت، زیرا آنان با حکومت وقت می جنگیدند و به دنبال اصلاح امور بودند و به روی ستمگران شمشیر می کشیدند، در حالی که امام سجاد علیه السلام دست به چنین کارهایی نزد.

به این ترتیب، شیوه ی زندگانی امام زین العابدین و پیشامدهایی که برای او رخ داد، تنها به وی اجازه می داد رهبری دینی، معنوی و علمی باشد و در زمینه های تربیتی و زیستنی خدایی، پیشوایی شایسته ی مردم قرار گیرد و نه در صحنه های فداکاری و جهاد! بنابراین، زندگی او، سلحشوری هایی بود در صحنه های جهاد اکبر - جهاد با نفس - و نه در صحنه های جهاد اصغر - جهاد با دشمن.» ⁽²⁾.

به ژرفای این رویداد ناگهانی کنار زدن امام سجاد از صحنه ی سیاست، زمانی افزوده شد که دریافتم این نویسندگان، همگی از یک چیز غفلت کرده اند؛ یعنی سیاستی را که بر اساس ادعای آنان، امام علیه السلام از آن دوری گزیده یا انصراف جسته یا بدان تمایلی نشان نداده یا در آن شرکت نکرده یا از صحنه اش کناره گرفته بوده است و از این قبیل تعبیرهای مختلف، تعریف نکرده اند.

اگر سیاست به معنای رهبری انسان ها و اداره ی امور کشور باشد ⁽³⁾در این صورت، جزیی از معنای امامت است و می باید این مقام را برای امام در نظر بگیریم و یا دست کم وقتی درباره ی او به عنوان امام سخنی می گوییم، این مقام را برای او فرض کنیم.

در صورتی که امامت، مفهوم سیاست را هم در خود داشته باشد، باید پرسید: چگونه امام سجاد علیه السلام می خواهد از این مقام دوری گزیند یا این که نویسندگان چگونه می خواهند امامت او را از سیاست جدا کنند و یا اینکه امامتش را تنها به رهبری معنوی و علمی منحصر سازند؟

شگفتی من از این رویداد ناگهانی و دیدگاه برخی از نویسندگان درباره ی امام سجاد علیه السلام زمانی ژرفتر و فزونتر شد که دیدم منابع کهن که درباره ی زندگی امام علیه السلام سخن گفته اند، به روشنی خلاف آنچه را که این نویسندگان شایع کرده اند، می گویند. از این منابع برمی آید که امام سجاد علیه السلام نقش سیاسی فعالی را ایفا کرد و آن چنان سازماندهی و برنامه ریزی دقیق سیاسی داشت که می توان آن را از هوشیارانه ترین برنامه ریزی های سیاسی ممکن در چنان شرایط دشوار و تاریک دانست.

در کاوش و جستجویی که داشتم به شواهد عینی تاریخی برخوردم که نشان می دهد جهاد سیاسی امام سجاد علیه السلام با هدف اجرای نقشه هایش از دقیق ترین و موفق ترین انواع سیاسی به شمار می رود و بدین سبب تصمیم به تألیف این کتاب گرفتم قدری از این شواهد و واقعیت ها را بیان کنم.

بنابراین، به عنوان پیش درآمد، دو موضوع را مطرح کردم که می توان آنها را زیر بنای پژوهش های آینده ی کتاب دانست. آن دو عبارت اند از:

1 - پژوهش درباره ی امامت و تعریف آن و بیان آنچه از شؤون امامت به شمار می رود.

2 - پژوهش درباره ی امامت زین العابدین علیه السلام و اثبات آن.

سپس به بیان بخش های کتاب پرداختم که از این قرارند:

بخش اول: دوران های مبارزه در زندگی امام علیه السلام در کربلا، در زمان اسارت و در مدینه.

بخش دوم: مبارزه ی فکری و علمی در زمینه های قرآن، حدیث، عقیده، اندیشه، دین و احکام آن.

بخش سوم: مبارزه ی اجتماعی و عملی در زمینه های تربیت، اخلاق، اصلاحات و امور حکومتی و نیز مبارزه با فساد اجتماعی که به صورت های نژادپرستی، فقر و برده داری نمود یافته بود.

بخش چهارم: بیان شاخص های بی مانندی چون زهد، عبادت، گریه و دعا در زندگی امام سجاد علیه السلام.

بخش پنجم: مواضع محکم امام علیه السلام در برابر ستمگران و کمک کنندگان به ظلم و نسبت به قیام های سیاسی زمان او.

و در پایان، کتاب را با بیان نتایج پژوهش به پایان بردم.

امیدوارم این کتاب در تصحیح دیدگاه آن گروه از نویسندگان و شفاف ساختن آنچه می خواهم در این کتاب مطرح سازم مؤثر افتد.

خدای بزرگ زمینه ی کار در این کتاب را از آغاز تألیف آن در سال 1413 ه. تا زمانی که با دقت فراوان از چاپ بیرون آمد، برایم فراهم ساخت و بدین ترتیب، به منابع و مراجع فراوانی رجوع کردم و ایرادهای کتاب را مورد بررسی و توجه قرار دادم و با بر طرف ساختن خطاهای چاپی که جزو طبیعت کار بشری است، به میزان وثوق آن افزودم. توفیق از خداوند است.

25 محرم الحرام، سال 1417 ه.

والحمدلله اولا و آخرا

پیش درآمد

امامت و بایستگی های آن

اشاره

امامت عبارت است از ریاستی عامه و همه جانبه در امور دینی و دنیوی. ⁽¹⁾.

و امام کسی که این ریاست را به عهده دارد. ⁽²⁾.

شیخ مفید می گوید: «امامت بر طبق آنچه در دین و لغت ثابت شده، پیشی گرفتن در چیزی است که ایجاب می کند دیگران از پیشرو و در آنچه او پیش افتاده است از وی پیروی و به او ⁽³⁾اقتدا کنند.

قاضی آبی از متکلمان امامیه، امامت را چنین تعریف کرده است: «پیشوایی جامعه و گروه.» ⁽⁴⁾.

فخر المحققین می گوید: «امام کسی است که به عنوان جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله ریاست همه جانبه در امور دینی و دنیوی دارد.» ⁽⁵⁾.

وقتی که دایره ی نفوذ امامت از دیدگاه اهل تسنن این قدر گسترده باشد، از دیدگاه مسلمانان شیعه ای که امامت حضرت سجاد علیه السلام را باور دارند نیز چنین خواهد بود. بنابراین، تخلیه امامت آن بزرگوار از سیاست، امکانپذیر نیست، تا چه رسد به این که او

خود، به دوری گزیدن از سیاست و کناره گیری از آن اقدام کند. به ویژه اگر ما نظرگاه شیعه درباره ی امامت را مورد توجه قرار دهیم، چرا که آنان، امامت را یکی از اصول اعتقادی می دانند و نسبت به آن ارج و مقام ویژه ای قایل اند و به همین دلیل می گویند امامت امام باید از سوی خداوند تصریح شود، زیرا کسی می تواند از شرایط امامت آگاهی یابد که از غیب و رازهای پنهان و درون اشخاص آگاهی داشته باشد و چنین کسی جز خدای تعالی نیست. ⁽¹⁾.

از این رو، مقام امامت از دیدگاه شیعه در هاله ای از تقدس و در چارچوبی از عظمت و اهمیت فراوان قرار دارد که این مقام را در نزد آنان و از لحاظ مسؤولیت هایی که شخص امام به عهده دارد تا سطح مقام نبوت بالا می برد. البته با این تفاوت که نبوت وحی را به طور مستقیم از سوی خدا دریافت می کند و امامت این امتیاز را ندارد. شیعه، این منزلت امام را از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله برگرفته است که خطاب به علی علیه السلام فرمود: «تو نسبت به من چونان هارون نسبت به موسی هستی، جز این که پس از من پیامبری نباشد.» ⁽²⁾این حدیث، یکی از دلایل امامت علی علیه السلام است.

تعریف جامع برای امامت بر طبق نظرگاه شیعه در حدیثی از امام رضا علی بن موسی بن جعفر علیه السلام آمده است که فرمود:

«امامت، منزلت پیامبران و میراث جانشینان است».

«امامت، جانشینی خداوند، جانشینی پیامبر و مقام امیر مؤمنان است».

امامت، زمام دین، رشته ی سامان مسلمانان، مایه صلاح دنیا و عزت مؤمنان است.

امامت، اصل بالنده ی اسلام و شاخه ی بلند آن است و... ⁽³⁾.

کیست که سیاست را از شؤون نبوت و مسؤولیت های مهم او نداند؟

آیا می توان سیاست را از مجموعه ی وظایف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خارج دانست؟

زیدیه و امامیه بر آنچه بیان کردیم، به طور کلی وحدت نظر دارند، با این تفاوت که زیدیه «قیام» و نیز فراخوانی دیگران به امامت خویش را از شرایط امامت دانسته اند. ⁽¹⁾.

بر طبق نظرگاه زیدیه، هر فاطمی که دانشور، زاهد، دلاور و بخشنده باشد و دست به قیام بزند، امامی است که باید همگان از او پیروی کنند. ⁽²⁾.

برخی از طرفداران زیدیه بر شرایط مزبور چنین افزوده اند: امام باید قیام کند، شمشیر در دست گیرد و پرچم خویش را برافراشته سازد ⁽³⁾و مقصود از فراخواندن دیگران به امامت خود، نیز همین معنا است.

مقصود از «قیام» روشن است و آن این که امام باید بر ضد دولت های ستمگری که حکومت را غصب کرده اند، اعلان مخالفت دهد و از فرمان آنها سرپیچی کند.

متأخرین زیدیه، واژه ی «شمشیر» را بر شرط مزبور [مساوی قیام] افزوده و گفته اند: از شرایط امامت، قیام با شمشیر است. ⁽⁴⁾.

شاید افزودن این واژه بر اثر ملازمتی باشد که میان قیام و مقاومت وجود دارد و برای رسیدن به هدف مقاومت، چاره ای جز به کار گرفتن شمشیر نیست! و به همین دلیل است که در قیام ها و جنبش های معروف تاریخ، شمشیرها به کار رفته است و قربانی ها و شهیدان فراوانی به خاک و خون غلتیده اند!

لیکن اگر ما به معنای واژه ی «قیام» که پیشتر آن را شرح کردیم، بسنده کنیم، میان مذهب زیدی و مذهب امامی، اختلافی وجود نخواهد داشت، زیرا بر اساس باور هر دو مذهب، امام باید بر ضد حکومت ستمگر قیام کند و حاکمان غیر شرعی را به رسمیت نشناسد و هر نوع حکومتی را که خارج از چارچوب امامت بر حق باشد، نپذیرد.

اما بر اساس مذهبی که قیام با شمشیر را از شرایط امامت می داند، باید گفت: امام سجاد علیه السلام و امامانی که فرزندان او بودند، علنا در زمینه ی قیام با شمشیر کاری نکردند به طوری که آنان را به مخالفت با هر گونه جنبش مسلحانه ای بر ضد رژیم های حاکم متهم کرده اند.

اما این تهمت از ساحت امامان معصوم علیهم السلام به دلایل زیر به دور است:

1 - عملکرد امامان، علی، حسن و حسین علیهم السلام در رهبری جنگ ها و شرکت آنان در میدان های نبرد، عملکردی که از دیدگاه شیعه حجت است، دلیل بر باطل بودن این تهمت است. چه، شأن امامت در همه یکی است. بنابراین، اگر شرکت در قیام های مسلحانه برای امامان پیشین روا بوده، برای امامان بعدی هم روا خواهد بود و این کار، هیچ گونه تضادی با مقام امامت ندارد.

بر این اساس، نسبت دادن مخالفت با قیام مسلحانه به هر امامی که امامتش به اثبات رسیده و از شرایط امامت برخوردار باشد، نسبتی است باطل، تا چه رسد به این که آن را دلیل بر نفی امامت از کسی قرار داد.

2 - امام سجاد علیه السلام در صدر لیست پیشوایانی قرار دارد که این تهمت متوجه اوست. با این که می دانیم موضع او نسبت به «شمشیر» [و جنگ] کاملا با این تهمت، تضاد دارد و آن را خنثی می کند، چرا که آن حضرت در حدیث زیر «شمشیر کشیدن» را کار کسی می داند که در کارهای نیک بر دیگران پیشی گرفته است.

امام سجاد علیه السلام در تفسیر آیه: «پس ما آن خاندان را که از بندگان خود برگزیدیم، وارث علم قرآن گردانیدیم. باز هم بعضی از آنها به نفس خود ستم کردند و بعضی راه عدل پیمودند و برخی به هر عمل خیر به دستور حق سبقت گیرند. این رتبه در حقیقت همان فضل بزرگ است.» ⁽¹⁾سه بار فرمود: به خدا سوگند، این آیه درباره ی ما اهل بیت فرود آمد.

راوی گفت: به ما خبر ده در میان شما چه کسی بر خویشتن ستم کرده است؟

امام فرمودند: کسی که کارهای نیک و بدش برابر و او در بهشت باشد.

راوی عرض کرد: آن که راه عدل پیمود، چه کسی است؟

امام فرمود: کسی که در خانه اش خدا را عبادت کند تا هنگامی که مرگ او فرا رسد.

راوی عرض کرد: آن که بر هر عمل نیک سبقت می گیرد، کیست؟

امام فرمود: کسی که شمشیر از غلاف بر می کشد و مردم را به راه پروردگارش فرا می خواند. ⁽¹⁾.

بنابراین باور امام علیه السلام به این برتری و پیشی گرفتن [به عمل نیک] با به کار بردن نیروی شمشیر تحقق می یابد، نشان می دهد که مسأله «مخالفت با قیام مسلحانه» به ناحق به او نسبت داده شده است.

3 - قیام با شمشیر در هر حالت، شرط امامت نیست و نمی تواند چنین باشد و به همین دلیل، تهمت مزبور، مردود است.

گاهی برخی از افراد از شدت این تهمت کاسته و اندکی آن را تخفیف داده اند و لذا آن را با این عبارت بیان کرده اند: «اگر امام پرده اش را بیفکند و در خانه اش را [بر روی مردم] ببندد، امامت او درست نخواهد بود.» ⁽²⁾.

در این نکته باید اندیشید و تحقیق کرد، زیرا این عبارت نیز با شرط «قیام» با همان معنایی که پیشتر بیان شد، چندان تفاوتی ندارد؛ چه، باز گذاردن در خانه ی امام، کمترین حدی است که برای انواع قیام می توان فرض کرد و «شمشیر کشیدن» بالاترین حد آن به شمار می رود.

به علاوه، «بستن در خانه و افکندن پرده» تنها دورترین احتمال است که می توان تصور کرد، زیرا ما در سیره ی امام سجاد علیه السلام و دیگر امامانی که از فرزندان او هستند، چنین وضعیتی را نمی یابیم.

چه این امامان پاک، هر چند سلاح آهنین در دست نگرفتند، لیکن چنین هم نبوده است که درهای خانه هایشان را به روی مردم ببندند، بلکه سیره ی آنان را حتی در سخت ترین حالت ها و دشوارترین و حساس ترین موقعیت ها و شرایط، مالامال از فعالیت های

رهبری می یابیم، چنان که می بینیم، امام سجاد علیه السلام در حالت اسارت، و امام کاظم علیه السلام در زندان دست از این فعالیت ها برنمی دارند و تا جایی که برایشان امکان دارد، وظایف خویش را انجام می دهند.

افزون بر همه ی اینها، آنان در زمینه ی اصول عقاید، پیوسته مردم را به سوی حق، ارشاد و راهنمایی می کردند و در همین راستا امامت خودشان را اعلان می داشتند و فقه و احکام حق و درست را به مردم می شناساندند و آنان را به اخلاق نیکو تربیت می کردند و راه و رسم زندگی آزاد و شرافتمندانه را به آنان می آموختند و این، همان کاری است که هدف تمامی پیامبران در رسالت هایشان و هدف تمامی مصلحان در مبارزاتشان است و از برترین وظایف امامان و از برجسته ترین مسؤولیت های امامت به شمار می رود.

فرمانروایان ستمگر و غیر الهی در برابر چنین کاری می ایستند و آن را ناقض قدرت و خلاف مصالحشان می دانند. از این رو، اگر کسی دست به چنین کاری بزند، مخالف سیاسی محسوب می شود که بر ضد آنان قیام کرده، هر چند دست به شمشیر نبرده است.

این که برخی امامان اهل بیت علیهم السلام بر این عملکرد پای می فشارند و برخی دیگر از این امامان به فعالیت های مسلحانه دست می زنند، نشان می دهد که جهاد در این زمینه (فرهنگی، اخلاقی و سیاسی) برای رسیدن به اهداف امامت تا چه اندازه اهمیت و تأثیر دارد تا آن جا که دست کم می توان آن را همسنگ جهاد مسلحانه دانست.

دلیل بر اثبات این موضوع را می توان از آن جا به دست آورد که فرمانروایان ستمگر، با امامانی که با خود، سلاح حمل نمی کردند، همان برخوردهای خشن و وحشیانه ای را داشتند که با مجاهدان مسلح. به عنوان نمونه، اقداماتی چون زیر نظر داشتن، تبعید و فراخواندن برخی از امامان دوازده گانه به مراکز قدرت و نیروهای مسلح و پایتخت ها و حتی به زندان افکندن، تهدید و زیر فشار قرار دادن آنان از کارهایی بوده که همواره انجام می شده است؛ در حالی که این امامان دست به اسلحه نمی بردند.

این جریان نشان می دهد که این فرمانروایان ستمگر به خوبی می دانستند که آن بزرگواران با سلاحی با آنها می جنگند که به مراتب برنده تر از شمشیر است؛ چنان که

همه ی مبارزان می دانند جنگ فکری و فرهنگی که امروزه از آن به نام جنگ سرد یاد می شود، برای دشمن به مراتب زیان آورتر و مؤثرتر از جنگ با سلاح است و موجودیت او را بیشتر در معرض خطر قرار می دهد. آیا هیچ فردی آشنا با تاریخ اسلامی، این جرأت را به خود می دهد که آثار برجسته ای را که دوازده امام در این زمینه از خود بر جای نهاده اند، منکر شود؟ تا چه رسد به این که آنان را به بستن در و فرو افکندن پرده متهم کند؛ مگر این که چنین فردی در داوری دچار خطا گردد و یا بخواهد حقایق را وارونه جلوه دهد؟!

در هر حال، وضعیت «بستن در و یا افکندن پرده» دورترین فرضیه ای است که می توان وقوع آن را در زندگی امامان معصوم علیهم السلام احتمال داد؛ همان گونه که وضعیت «شمشیر از نیام برکشیدن» نیرومندترین فرضیه و وضعیتی است که آنان بدان نیاز دارند.

بنابراین، احتمال هر دو فرضیه در امامت وجود دارد؛ همان گونه که اگر شرایط، برای قیام مسلحانه مناسب باشد و شرایط و امکانات لازم برای قیام با شمشیر فراهم شود، فرض حالت «شمشیر از نیام برکشیدن» امکانپذیر است، زیرا مانعی نداریم که از قیام منع کند، تا چه رسد به این که به امام علیه السلام اجازه دهد فرصت ها را از دست برود و امکانات نابود شود.

همچنین هرگاه شرایط امامت - به جز شمشیر - فراهم آید و امام علیه السلام با بهره گیری از دیگر ابزارها به مبارزه با ستمگران بپردازد، این شیوه نیز بیانگر قیام و اعتراض بر ضد حکومت آنان به شمار می رود و مشخص می کند که آن بزرگوار از استمرار رژیم های استبدادی ناخشنود است. این شیوه ی مبارزه را نباید نقطه ضعف و یا دلیلی بر کنار گذاشتن قیام مسلحانه دانست.

از این جا باید پی ببریم، که «شمشیر» موضوعیت ندارد و شرط مطلق یعنی بدون مقید بودن به وقتی خاص و امکانات برای مقام امامت نیست؛ بلکه باید گفت بی تردید، قیام با شمشیر، مشروط بر این است که امام به اهداف مورد نظر این قیام دست یابد و این اهداف با حرکت و قیامی بی برنامه تحقق پیدا نمی کند، بلکه می باید شرایط واقعی جامعه برای به وجود آمدن آن فراهم شود و امکانات لازم از قبیل تجهیزات و نیروی

انسانی برای آن مهیا گردد. وگرنه، قیام در حالی که امام در صحنه تنها باشد یا از یاران با کفایت برخوردار نباشد و با این قیام بدون برنامه ریزی و در شرایط نامساعد انجام شود، نمی تواند شرط یک مقام پایین و بی ارزش باشد تا چه رسد به این که شرط مقام والا و ارزشمندی چون امامت محسوب شود!

امام سجاد علیه السلام در پاسخ به شخصی که به سبب ترک جهاد و پرداختن به حج به او اعتراض کرد، به حقیقت مزبور اشاره فرمود. آن شخص به امام گفت: آیا جهاد و دشواری هایش را رها کردی و به حج و راحتی هایش رو آوردی؟ در حالی که خداوند در آیه 111 از سوره توبه می گوید: «خدا جان و مال مؤمنان را به بهای بهشت خریداری کرده است، آنها در راه خدا جهاد می کنند که دشمنان دین را به قتل رسانند و یا خود کشته شوند... و مؤمنان را مژده بده.»

امام سجاد علیه السلام فرمود: «هر گاه ما این افراد را با همین ویژگی هایی که در این آیه آمده است، ببینیم، جهاد در کنار آنان از حج برتر است.» ⁽¹⁾.

این سخن امام سجاد علیه السلام برگرفته از گفتار امام امیرمؤمنان علیه السلام در خطبه ی شقشقیه است: «به خدا سوگند، اگر آن جمعیت بی شمار گرد نمی آمدند و برای بیعت با من به یکدیگر یاری نمی دادند تا حجت بر من تمام شود و اگر پیمان حق با دانشوران نبود تا بر سیری ستمگر و گرسنگی ستمدیده راضی نگردند، هر آینه مهار شتر خلافت را بر کوهانش فرو می افکندم و آخرین اشتر این کاروان را سیراب همان جام اولین می کردم.» ⁽²⁾.

اگر قیام در هر حال و بدون قید و شرط واجب بود، امام علی علیه السلام این سخن را بیان نمی کرد.

شریف علوی در الجامع الکافی می گوید که امام حسن علیه السلام فرمود: «اگر کسی بخواهد خدا و دین را یاری کند، شایسته است که خویش را آشکارا نکند و به ریختن خون خود و خون های مسلمانان و شکستن حرمت ها دست نزند، مگر آن که گروهی او را همراهی کند

که وی به فرمانبرداری و وفاداری آنان اطمینان داشته باشد.» ⁽¹⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام وصیت کرد و فرمود: «ای برادرم، وظیفه ی تو صبر پیشه کردن است، مگر آن که طرفداران و یارانی برای خویش بیابی، در این هنگام، شمشیرت را از نیام بیرون آور و اگر طرفداران و یارانی را نیافتی، خونت را حفظ کن، زیرا این مردم، کشته شدن سرکردگان خویش را در آن موقعیت ها و صحنه های نبردی که خداوند به وسیله ی آنها تو را در دین خویش شرافت و بزرگی بخشید، از یاد نبرده اند. ⁽²⁾.

شایان یادآوری است که گاهی انسان غیرتمند ناچار می شود به قیام مسلحانه دست یازد، هر چند شرایط آن موجود نباشد، زیرا زمانه اش به حرکت و ایثار نیاز دارد و در نتیجه، وی خود را فدای آرمانش می کند. این چنین قیام و فداکاری، گرچه در هیچ قاموس لغتی «قیام» نامیده نمی شود، و در اصطلاح فقه به آن «جهاد» گفته نمی شود، و از دیدگاه خرد «واجب» نیست و در معیارهای منطقی «شرط» هیچ چیزی نمی باشد، تا چه رسد به این که شرط امامت باشد! لیکن آن نوع قیام و فداکاری، تمامی فضیلت و امتیاز آن عناوین را به بهترین شکل در بردارد، زیرا در قاموس نهضت ها «دلاوری»، در وجدان ملت ها «فداکاری»، در روح دین «از خود گذشتگی» و در صفحات تاریخ «جاودانگی» به شمار می رود و نیز پایگاهی برای اصلاحات بزرگ و باروتی برای انفجارهای وحشتناک دور و نزدیک است؛ همان طور که نهضت امام حسین علیه السلام چنین بود. ⁽³⁾.

و آخر از همه، این که قیام با شمشیر از شرایط امامت نیست و این بر اساس سخن پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی امامت حسن و حسین علیهماالسلام است که فرمود: «این دو فرزندم امام هستند، خواه قیام کنند و خواه نکنند.» ⁽⁴⁾چه اگر قیام شرط امامت می بود و عدم آن با

امامت تضاد می داشت، پیامبر صلی الله علیه و آله امامت را برای حسنین علیهماالسلام بر فرض عدم قیام آنها ثابت نمی کرد.

وانگهی حسنین علیهماالسلام شرط قیام را فراهم آوردند و در این راستا قیام کردند و دست به مبارزه زدند. در این صورت، فرض عدم قیام و باز نشستن در حق این دو بزرگوار و اعلام امامت آنها به فرض عدم قیام چه توجیهی دارد؟ و اگر بنا باشد که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله تنها به این دو شخصیت اختصاص داشته باشد، بیان چنین مفهومی از سوی آن حضرت، هیچ گونه حکمتی نخواهد داشت.

لیکن روشن است که هدف از این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله جاری ساختن حکم مزبور بر امامت است، به این دلیل که امامت، ماهیت واحد دارد و نیز همه ی آنان یک وظیفه انجام می دهند.

مفهوم این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله آن است که هرگاه امامت برای یکی از امامان بر اساس معیارهای مورد قبول و اتفاق که مهمترین آنها نص است، ثابت شود، قیام برای به دست گرفتن حکومت و یا عدم آن برابرند و هیچ کدام دلیلی بر امامت نیست.

بنابراین، آنچه ممکن است شرط امامت باشد، باید چیزی فراگیرتر از قیام مستقیم مسلحانه باشد و این قیام، یکی از عواملی به شمار آید که تحقق شرط امامت را در پی دارد و حتی ممکن است به صورت وظیفه ای مشخص و معین درآید و این، زمانی است که شرایط و امکانات آن فراهم شود و یا این که امام، خود، ضرورتش را تشخیص دهد.

این شرط امامت در ضمن آحاد و مصادیق دیگری که آن را عینیت می بخشد و امام را به آرمان های امامت می رساند، نیز تحقق می یابد.

این شرط فراگیر، همان ایجاد «اصلاح» در امت است.

در منابع کهن زیدیه از این شرط به «امر به معروف و نهی از منکر» تعبیر شده است. از الهادی الی الحق، یحیی بن الحسین، از ائمه زیدیه، روایت شده که گفت: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ما خبر رسیده است که فرمود: «از فرزندان من، کسی که امر به معروف و نهی

از منکر کند، جانشین خدا در زمینش و جانشین کتاب وی و جانشین پیامبر اوست.» ⁽¹⁾.

هیچ یک از فرقه های امت اسلامی به ویژه شیعه، خواه امامیه و خواه زیدیه، در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر، اختلاف نظر ندارند، آن هم نه تنها بر امام، بلکه بر تمامی امت اسلامی. ⁽²⁾.

لیکن این واجب، اولا، از اصول دین نیست، بلکه از فروع دین است و به همین سبب، وجوب آن همگانی است و هر فردی از افراد امت را در برمی گیرد. بنابراین، نه می توان آن را شرط خاص برای یک اصل دینی همچون امامت دانست و نه شرط خاص برای شخصی معین چون امام.

ثانیا، وجوب امر به معروف و نهی از منکر، وجوب مطلق نیست، بلکه وجوب مشروط و مقید به برخی از حالات است. ⁽³⁾بنابراین، نمی توان مسأله ای ضروری و مطلق نظیر امامت را بدان وابسته کرد، امامتی که شیعه، آن را از اصول و ستون های اسلام بر می شمارد. ⁽⁴⁾.

از جمله شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، آن است که شخص در حالت تقیه نباشد. امام سجاد علیه السلام فرمود: «کسی که امر به معروف و نهی از منکر را رها کند، چونان کسی است که کتاب خدا را پشت سر خویش افکند، مگر آن که در حقیقت در حالت تقیه باشد. پرسیدند: معنای در حالت تقیه بودن چیست؟ امام علیه السلام فرمود: از ستمگری کینه توز بهراسد که بر او ستم و یا تجاوز کند. ⁽⁵⁾.

یکی دیگر از شرایط امر به معروف و نهی از منکر، آن است که احتمال اثرگذاری آن زیاد باشد و اگر چنین نباشد، واجب نیست. حتی در فقه زیدیه از این موضوع، شرط دیگری استنباط شده است و آن این که نباید نهی از منکری همانند خود یا زشت تر یا به تلف شدن شخص و یا یکی از اعضای او منجر شود که در این صورت، امر به معروف و

نهی از منکر غالبا کاری زشت است.

با آوردن قید «غالبا» خواسته اند موردی را استثنا کنند که از بین رفتن قیام کننده به امر به معروف و نهی از منکر، موجب عزت و تقویت دین شود؛ چنان که شهادت امام حسین علیه السلام و زید شهید، این اثر را داشت. ⁽¹⁾.

فقه زیدیه، قیام امام حسین علیه السلام و زید را الگوی عالی برای امر به معروف و نهی از منکر قرار داده است و تردیدی وجود ندارد که آن دو بزرگوار چنین هستند و حتی از زیباترین و عالیترین الگوها به شمار می روند.

با توجه به این امامت از دیدگاه شیعه - چه امامیه و چه زیدیه - با نص برای امام حسین علیه السلام ثابت شده است، یاد کردن از مسأله امر به معروف و نهی از منکر نسبت به آن بزرگوار، دلیل بر آن است که این مسأله، واجب دیگری است و هیچ ربطی به موضوع امامت ندارد.

خلاصه ی پژوهش

امامت منصبی الهی که بر اساس باور امامیه بر نص خاص و بر طبق باور زیدیه بر نص عام اتکا دارد و هر گاه ورود نص درباره ی امامی به اثبات برسد، او حجت خدا بر مردم خواهد بود؛ خواه دست به قیام بزند، خواه نزند.

البته، از جمله ی بایستگی های اعلان مقام امامت، آن است که شخص امام در راه مصالح دین و مسلمانان به پا خیزد، به خاطر مشکلات و مصیبت های آنان بسوزد و در برطرف کردن مشکلات آنها از هر راه ممکن حتی با کشیدن شمشیر و به کار بردن سلاح گرم بکوشد.

شاید مقصود زیدیه از این که «قیام و فراخوانی مردم از شرایط امامت است» این باشد که این عمل، شرط آشنایی مردم با امام و اعلان آغاز قیام جهادی اوست، نه شرط امامت و ثبوت آن برای امام و با این بیان، دو مذهب امامیه و زیدیه به یکدیگر نزدیک می شوند.

این بحث را با سخن یکی از علمای بزرگمان که در قرن چهارم هجری می زیسته است، به پایان می بریم او شیخ محدث، حافظ، متکلم و فقیه، ابوالقاسم، علی بن محمد بن علی خزاز قمی است که در کتاب ارزشمند خویش به نام کفایة الاثر فی النص علی الأئمة الاثنی عشر پس از آن که نصوص چندی را درباره ی امامت امامان دوازده گانه می آورد، چنین می گوید:

«اگر کسی بگوید: وقتی زید بن علی، این روایات و احادیث را از امامان معصوم شنید و بدان ایمان و اعتقاد داشت، چرا دست به قیام مسلحانه زد و امامت را برای خود ادعا کرد و با جعفر بن محمد به مخالفت برخاست، در حالی که او از جایگاه بلندی برخوردار و به پاکی و نیکی شناخته شده و به دانش و زهد در نزد خاص و عام، بلند آوازه بود؟ و چنین کاری را جز انسانی لجباز و یا بی ایمان نمی کند و از شأن زید با این مقام والا بسیار دور است!»

در پاسخ این پرسش می گوییم:

زید بن علی از راه امر به معروف و نهی از منکر دست به قیام زد، نه از راه مخالفت با برادرزاده اش جعفر بن محمد علیه السلام.

لیکن مردم درباره ی این دو بزرگوار دچار اختلاف شدند؛چه؛ وقتی زید بن علی قیام کرد و جعفر بن محمد دست به قیام نزد، گروهی از شیعیان توهم کردند که خودداری امام جعفر علیه السلام از قیام مسلحانه به خاطر مخالفت با آن بوده است! در حالی که این موضع امام، نوعی تدبیر (تاکتیک) بود.

وقتی افرادی که بعدها به صورت پیش کسوتان زیدیه درآمدند، دیدند که امام صادق علیه السلام دست به قیام نمی زند، گفتند: «کسی که در خانه اش بنشیند، درش را ببندد و پرده آن را بیفکند» امام نیست، بلکه امام کسی است که «با شمشیر قیام کند و امر به معروف و نهی از منکر نماید». این دیدگاه موجب اختلاف میان شیعیان شد و اما جعفر و زید هیچ گونه اختلافی با یکدیگر نداشتند. ⁽¹⁾.

امامت امام زین العابدین

اشاره

شیعه ی امامیه بر امامت زین العابدین علیه السلام وحدت نظر دارد:

شیخ مفید گفته است: امامیه اتفاق نظر دارند بر این که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر امامت علی ابن الحسین تصریح کرده و نیز پدر و جد بزرگوارش بر امامت او تصریح کرده اند؛ همان گونه که شخص پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آشکارا آن را بیان فرموده است و او به همین دلیل، امام مؤمنان بود. ⁽¹⁾.

شیعیان دلایل ارائه کرده و نصوصی را که نشان دهنده ی امامت آن حضرت است، در کتابهایشان گرد آورده اند. ⁽²⁾.

وانگهی تمامی خصلت های نیکو که موجب برتری است، و انواع آن در عصر تابعان از قبیل شناخت دینی، انفاق در راه خدا و زهد به دنیا، ⁽³⁾همگی در شخص امام زین العابدین علیه السلام فراهم آمده بود.

به اعتقاد من، مسأله امامت امام سجاد علیه السلام در باور شیعه ی امامیه - با توجه به روشن بودن آن و اجماعی که شیخ مفید آن را نقل کرده است و نیز اثبات نصوص [بر امامت آن حضرت] در منابع مورد اعتماد و معتبر شیعه - نیاز به استدلال ندارد.

دیدگاه زیدیه

آنچه از سخن الهادی الی الحق، یحیی بن حسین، در گذشته به سال 298 برمی آید، آن است که وی به امامت حضرت سجاد علیه السلام پای بند بوده و این، بر اثر وجود نصی است که درباره ی او سفارش گردیده و آشکارا نام او در این نص یاد شده است، زیرا او می گوید: خدای عزوجل با زبان پیامبر صلی الله علیه و آله به آفریدگانش راجع به خلافت علی بن ابی طالب، حسن و حسین و برگزیدگان فرزندان حسن و حسین که نخستین آنان علی بن الحسین و

آخرین ایشان مهدی علیه السلام است و سپس درباره ی امامانی که در میانه ی این دو قرار دارند، سفارش فرمود. ⁽¹⁾.

این سخن، آشکارا نشان می دهد که سفارش درباره ی امام سجاد علیه السلام همچون پدر، عمو و جدش از سوی خداوند بوده است. بنابراین، او از اوصیایی می باشد که خداوند، آنان را برای مقام امامت برگزیده و این مقام با گزینش الهی برای آنان تثبیت شده است.

لیکن برخی از علمای معاصر زیدیه کوشیده اند این سخن را از معنای آشکارش تغییر دهند و بگویند مقصود از سخن مزبور، آن است که سرور سجده کنندگان، علی بن الحسین - درود خدا بر او باد - از زمره ی داعیان ائمه است ⁽²⁾، نه از شمار خود ائمه.

به رغم این که هیچ دلیلی برای چنین برداشتی از سخن یاد شده وجود ندارد، این تفسیر ایجاب می کند که مهدی علیه السلام نیز در شمار داعیان ائمه باشد و این چیزی است که هیچ مسلمانی بدان اعتقاد ندارد.

سید بدرالدین حوثی از قاسم چنین نقل کرده است: «جریان امامت در میان یکایک فرزندان برگزیده پیامبر، تنها به کسانی از آنان اختصاص دارد که تمامی مردم زمان خویش برتر، کوشاتر، عابدتر و از خدا فرمانبرتر و به حلال و حرام خدا آگاهتر باشند و به حقوق خداوند بیشتر ارج بگذارند و نیز تمایلشان به دنیا کمتر و به آخرت فزون تر و عشق آنان به خدا بیشتر باشد. اینها ویژگی های امام است و هر کس این خصلت ها را داشته باشد، اطاعت او بر خلایق واجب است. بنابراین، درک کنید و بیندیشید:

آیا میان ما و شما درباره علی بن ابی طالب و پس از او درباره ی حسن بن علی، اختلافی وجود دارد؟

آیا پس از او درباره ی حسین بن علی اختلاف داریم؟

آیا درباره علی بن الحسین اختلاف داریم؟

آیا درباره ی محمد بن علی اختلاف داریم؟

آیا آنان دوستدار دنیا و یا طالب اموال مردم بودند؟

بنابراین، اگر ما بخواهیم حق را انکار کنیم، امامان پس از حسین بن علی علیه السلام را رد می کنیم و مقام امامت را در عموم اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله قرار می دهیم. ⁽¹⁾.

این عبارت به طور آشکار نشان می دهد که فرقه زیدیه به امامت علی بن الحسین و محمد بن علی الباقر اعتقاد دارند و از لحاظ باور به امامت این دو بزرگوار، همانند امامیه اند. از تتبع در اقوال خبرگان ملل و نحل چنین برمی آید که پیشتازان زیدیه به امامت امام سجاد علیه السلام اعتقاد داشته اند و در امامت آن حضرت، هیچ اختلافی در میان شیعیان به چشم نمی خورد.

به عنوان نمونه، علامه شهرستانی، وقتی از اختلاف درباره ی امامت سخن به میان می آورد و از کسانی که به امامت علی بن الحسین علیه السلام تصریح کرده اند، یاد می کند، می گوید: «آنان دچار اختلاف شده اند؛ برخی از آنان، امامت را در اولاد حسن علیه السلام دانسته و پس از او به امامت فرزندش حسن مثنی و پس از وی به امامت فرزند او عبدالله قایل شده اند.

بعضی از شیعیان، امامت را در اولاد حسین علیه السلام دانسته و پس از آن حضرت به امامت فرزندش علی بن الحسین زین العابدین قایل شده اند، زیرا درباره ی امامت او نص وارد شده است. آن گاه درباره ی امامت پس از او نیز دچار اختلاف گشته اند؛ لذا زیدیه به امامت زید قایل شده اند، در حالی که امامیه به امامت فرزند او محمد بن علی الباقر اعتقاد دارند، زیرا درباره ی امامت آن حضرت نص وارد شده است.» ⁽²⁾.

شهرستانی درباره ی جارودیه گفته است: «برخی از آنان، امامت را از علی به حسن سپس به حسین و آن گاه به علی بن الحسین زین العابدین و سپس به فرزند او زید نسبت داده اند.» ⁽³⁾.

قاضی نعمان مصری گفته است: «زیدیه از شیعیان بر این باورند که هر کس از خاندان محمد که مردم را به سوی خدا فراخواند، همو امامی است که فرمانبرداری وی واجب

می باشد. آنان گفته اند: علی امام بود هنگامی که مردم را به امامت خویش فرا خواند، سپس حسن و حسین و آن گاه زین العابدین و پس از او زید...» ⁽¹⁾.

ملتزم بودن زید به امامت پدرش از گفت و گویی که میان وی و برادرش امام باقر صورت گرفت، آشکار می شود و شهرستانی این گفته را نقل کرده است، زیرا زید بر این باور بود که قیام را برای امامت امام شرط می دانست و لذا یک روز امام باقر به او گفت: «مقتضای مذهبت آن است که پدرت امام نباشد، زیرا او هرگز قیام نکرد و در صدد قیام هم برنیامد.» ⁽²⁾.

اگر زید به امامت پدرش سجاد اعتقاد نمی داشت، وادار ساختن او به تسلیم در برابر آنچه در این گفت و گو آمده است، ناتمام بود؛ لیکن زیدیه ی کنونی با این دیدگاه مخالف اند و در میان کسانی که در عصر حاضر پیرو این فرقه اند، کسانی وجود دارند که به امامت سجاد علیه السلام اعتقاد ندارند و آن حضرت را از زمره ی داعیان ائمه برمی شمارند! در این گروه، امامت را از حسین که در سال 61 ه. در کربلا به شهادت رسید، به حسن مثنی که لقب «رضا» را بر او می نهند، نسبت می دهند و از او به زید ⁽³⁾.

چنین پیداست که اعتقاد به امام نبودن حضرت سجاد علیه السلام به صورت مذهب فرقه ی جارودیه پس از دوران الهادی الی الحق در آمده است؛ چه، شیخ مفید نقل کرده است که آنان، امامت علی بن الحسین را به همان دلیلی که امامت را برای یکی از امامان مسلمانان ایجاب می کند، انکار می نمایند. ⁽⁴⁾.

سید مانکدیم احمد بن حسین بن هاشم حسینی ششدیو درباره ی تعیین امام می گوید: «بدان که مذهب ما، این است که امام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله علی بن ابی طالب، سپس حسن، سپس حسین، آن گاه زید بن علی و سپس هر کسی است که شیوه آنان را در پیش گیرد.» ⁽⁵⁾.

نکته ی قابل توجه این است که وی از حسن مثنی نام نبرده است.

هر چند این عبارات، نشان دهنده ی اختلافی بزرگ در میان زیدیه درباره ی تعیین امام پس از حسین علیه السلام است، لیک ما می توانیم از طریق ملاحظات زیر به دیدگاهی واحد برسیم:

بر طبق نظرگاه اخیر برداشت سید مانکدیم مقام امامت از سال 61 که امام حسین علیه السلام به شهادت رسید تا سال 121 که زید قیام کرد، خالی باقی می ماند و کسی نیست که این مقام را بر عهده گیرد و حتی بر اساس نظرگاه دوم نیز جایگاه امامت از سال 61 تا سال 83 که ابن اشعث قیام می کند و مردم را به سوی حسن مثنی فرا می خواند، خالی می ماند. ⁽¹⁾.

معروف است - بر حسب روایات صریح - که زمین از حجت خدا خالی نمی ماند. ⁽²⁾همچنین احادیث مشهور «کسی که بمیرد و امام خویش را نشناسد.» یا «کسی که بمیرد و امامی برای او نباشد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است» ⁽³⁾نشان می دهد که امت اسلامی باید در هر زمان از وجود پیشوایی عادل برخوردار بوده، آن را بشناسد و به امامت و ولایت او معتقد باشد و کسی که امام زمان خویش را نشناسد، به طور آشکار از زمره ی آیین اسلام بیرون است.

بنابراین، خالی بودن دوره 61 تا 83 از وجود امام، امری است که بر این اصول تطبیق نمی شود.

به علاوه، نظریه ای که به امامت حسن مثنی قایل است، هر چند برخی از پیشینیان زیدیه بدان ملتزم شده اند و دلیلشان هم همان سخنی است که پیشتر گفته شد عبدالرحمن بن اشعث مردم را به سوی او فراخواند و با او بیعت کرد و زمانی که عبدالرحمن کشته شد، حسن متواری گردید تا این که فردی مخفیانه به او زهر خورانید و او در سن پنجاه سالگی از دنیا رفت ⁽¹⁾- اما این نظریه، امری است که به اثبات نرسیده است. چه، شیخ مفید گفته است: حسن مثنی در حالی زندگی اش را سپری کرد که نه خودش ادعای امامت کرد و نه هیچ کسی برای وی چنین مقامی را مدعی شد. ⁽²⁾بر فرض این که ما ادعای امامت را از سوی او یا برای او درست بدانیم، آیا صرف ادعا کردن و آن گاه پنهان شدن و مردن، برای نسبت دادن مقام بزرگ امامت به یک شخص بسنده می کند؟

آیا خرد می پذیرد که به صرف ادعا کردن، مقام امام به فردی جز امام سجاد علیه السلام نسبت داده شود؟ و از آن همه فعالیت های سرسام آور سیاسی و دینی که امام سجاد علیه السلام در طول دوران امامت خویش (95 - 61) ارائه داد - و ما آنها را در بخش های آینده بیان خواهیم کرد - چشم پوشید؟ آیا این تلاش ها را می توان با ادعای صرف و آن گاه ناپدید شدن و مردن مقایسه کرد؟ و آیا چنین دعوت کوتاهی، آن هدفی را که از شرط «قیام» در نظر گرفته شده تحقق می بخشد؟

به علاوه، امام سجاد علیه السلام آشکارا و در حضور همگان و به مدت سی و چهار سال مردم را به امامت خویش فراخواند، چنان که در آینده خواهد آمد.

دیدگاه اهل سنت

ذهبی در شرح حال امام سجاد علیه السلام گفته است: «آقا امام زین العابدین از عظمت و

شکوه شگفت آوری برخوردار بود و شایستگی آن را هم داشت، زیرا او به سبب بزرگواری، مقام والا، دانش، عبادت و خرد کاملش سزاوار مقام امامت عظمی بود.» ⁽¹⁾.

مناوی می گوید: «زین العابدین، پیشوا و مرجعی است که بخشندگی ها و اخلاق والای او زبانزد همگان گشته است و کبوتران فضیلت و بخشندگی او در فضای هستی به پرواز در آمده اند. وی دارای منزلت بزرگ، بخشندگی بسیار و سعه ی صدر بود. پیشوایی همچون تن و او رأس آن بود و به اداره ی امور و سیاست آشنایی کامل داشت.» ⁽²⁾.

جاحظ می گوید: «اما علی بن الحسین بن علی، من درباره ی او خارجی را همچون شیعی و شیعی را همچون معتزلی و معتزلی را همانند عامی و عامی را همچون خاص دیدم کسی را نیافتم که در برتری او تردید کند و در پیشتاز بودنش نسبت به دیگران شک داشته باشد.» ⁽³⁾.

نیز جاحظ می گوید: «امام علی بن الحسین، مردم به رغم این که مذاهب آنان مختلف اند، درباره ی او وحدت نظر دارند و هیچ کس در دوراندیشی و پیش بودن وی از دیگران تردید ندارد.» ⁽⁴⁾.

بزرگان اهل سنت که شرح حال آن حضرت را نگاشته اند، جز به بزرگی و بزرگواری، تقوا، دانش، عبادت، فضیلت، بردباری بخشندگی، دوراندیشی و دانایی از او یاد نکرده اند و بسیاری از آنان، آن بزرگوار را به عنوان امام توصیف نموده اند. ⁽⁵⁾.

با عنایت به آنچه گفته شده آیا انسان مسلمانی که به کتاب و سنت ایمان داشته و از خرد و عدالت برخوردار باشد - مقدم بودن امام سجاد علیه السلام بر خلفای زمانش و اولویت او به مقام امامت، خلافت و حکومت وی تردیدی به خود راه می دهد؟

اشاره به امامت امام سجاد

اینک این بحث را با بیان حدیثی به پایان می بریم که مذاهب بزرگ اسلامی در روایت و نقل آن وحدت نظر دارند:

1 - از طریق امامیه: شیخ ابوجعفر صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی با سند از امام جعفر بن محمد صادق، از پدرانش روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر گاه روز قیامت فرا رسد، ندا کننده ای ندا در دهد: کجاست زین العابدین؟ گویی من فرزندم علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب را می بینم که در میان صف های مردم می خرامد.» ⁽¹⁾.

نیز صدوق با سند از عمران بن سلیم روایت کرده است که گفت: هر گاه زهری از علی ابن الحسین حدیث نقل می کرد، می گفت: «زین العابدین به من خبر داد». سنیان بن عیینه به او گفت: چرا به او «زین العابدین» می گویی؟ او در پاسخ گفت: زیرا از سعید بن مسیب شنیدم و او از ابن عباس حدیث می کرد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر گاه روز قیامت فرا رسد...» ⁽²⁾و حدیث را عینا نقل کرد. صدوق این روایت را در العلل با اسناد به امام صادق علیه السلام به صورت موقوف نیز نقل کرده است. ⁽³⁾.

2 -از طریق اهل سنت: حافظ ابن عساکر با سندش از سفیان بن عیینه از ابوزبیر روایت کرده و گفته است: «ما نزد جابر بودیم که علی بن الحسین علیه السلام بر او وارد شد و جابر به او گفت: من نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودم که حسین علیه السلام وارد شد و پیامبر صلی الله علیه و آله او را در آغوش گرفت و بوسید و در کنارش نشاند. سپس فرمود: برای این فرزندم، فرزندی به دنیا می آید که به او علی بن الحسین می گویند. هر گاه روز قیامت فرا رسد، ندا دهنده ای از درون عرش ندا در دهد: «سرور عبادت کنندگان بپا خیزد» و آن حضرت از جا برمی خیزد.» ⁽⁴⁾.

ابن مدینی از جابر روایت کرده است که او به امام باقر محمد بن علی در حالی که کودک بود، گفت: «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر تو سلام می رساند». از جابر پرسیدند: «جریان چیست؟»

جابر در پاسخ گفت: «من نزد پیامبر نشسته بودم، در حالی که حسین در دامن آن حضرت قرار داشت و آن بزرگوار با وی بازی می کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای جابر! از او فرزندی به وجود می آید که علی نام دارد و چون روز قیامت فرا رسد، ندا دهنده ای ندا در دهد: «سرور عبادت کنندگان بپاخیزد» و فرزند او به پا می خیزد. آن گاه از او فرزندی قدم به عرصه گیتی می گذارد که نامش محمد است. بنابراین، ای جابر، اگر او را درک کردی، سلام مرا برسان. ⁽¹⁾.

3 - از طریق زیدیه: سید موفق بالله روایت کرده و گفته است: ابوالحسن علی بن احمد به ما خبر داد: حسن بن علی بن زکریا به ما خبر داد: عباس بن بکار برای ما حدیث کرد: ابوبکر هذلی از ابوزبیر و از جابر روایت کرده است که گفت: «از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: برای حسین، فرزندی پیدا خواهد شد که به او علی می گویند. هر گاه روز قیامت فرا رسد، ندا دهنده ای ندا در می دهد که سرور عبادت کنندگان به پا خیزد» ⁽²⁾شهید محلی این روایت را نقل کرده است و این که پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: هر گاه روز قیامت فرا رسد ندا کننده ای ندا در دهد: «سرور عبادت کنندگان به پا خیزد» و علی بن الحسین علیه السلام به پا می خیزد. ⁽³⁾.

مفهوم حدیث: این حدیث به رغم متعدد بودن طرق او شواهد آن که برخی از آنها برخی دیگر را تأیید می کنند، به امام سجاد علیه السلام اشاره دارد و از نوع نص خفی - که بسیاری از پیروان زیدیه بدان التزام دارند - بر امامت آن حضرت است. چه، در غیر این صورت، دلالت آن به برجستگی، برتری و شرافت او بر مردم زمانش، امری است که کسی در آن تردید نمی کند.

بهترین مردم روی زمین: امام باقر علیه السلام از امام امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرده است که آن

حضرت زمانی شهربانو - مادر علی بن الحسین - را برای فرزندش برگزید، گفت: «او بهترین مردم روی زمین را برایت به دنیا خواهد آورد و علی بن الحسین علیه السلام از او زاده شد. ⁽¹⁾روشن است که بهترین مردم روی زمین در دوران خود، باید همان امام باشد، زیرا او بهترین است.

دعوت امام سجاد علیه السلام به امامت خویش: وانگهی امام سجاد علیه السلام در بسیاری از سخنانش مردم را به امامت خود خواند که از آن جمله است: «ماییم درهای خداوند، ماییم راه راست، ماییم جایگاه علم او، ماییم ترجمان وحی او، ماییم پایه های توحید او و ماییم جایگاه راز او... ⁽²⁾«و دیگر نصوصی که ما برخی از آنها را بیان خواهیم کرد. ⁽³⁾.

در هر حال، چه ما به امامت امام سجاد علیه السلام ملتزم شویم - چنان که شیعه ی امامیه و پیشینیان زیدیه بدان قایل هستند - چه به شایستگی او برای امامت ملتزم شویم - چنان که اهل سنت بدان تصریح کرده اند - و یا این که بگوییم او از زمره داعیان ائمه علیهم السلام می باشد - چنان که زیدی های معاصر بدان اعتقاد دارند - امکان ندارد که زندگی فردی همانند آن حضرت از فعالیت سیاسی خالی باشد، در حالی که پیشتر آگاه شدیم، این فعالیت از وظایف امامت و حتی اصل آن است.

وانگهی، بر فرض این که ما هیچ کدام از این سخنان را نپذیریم، آنچه را که در بخش های آینده ی کتاب بیان خواهیم کرد، دلایل و براهین درست و شواهد روشن به دست ما خواهد داد که امام سجاد علیه السلام نه تنها از سیاست و امور سیاسی کناره گیری نمی کرده، بلکه دقیق ترین برنامه ریزی ها را برای فعالیت سیاسی خویش داشته و از دروازه های بزرگ، وارد بحث های سیاسی می شده است تا هدف های امامت را به بهترین شکل تحقق بخشد.

مهمترین ویژگی این برنامه ریزی ها، آن است که بسیار ظریف بوده تا آن جا که بر

بسیاری از مورخان و پژوهشگران پوشیده مانده و لذا آن را انکار کرده اند.

این سیاست دقیق، حاکمان و سیاستمداران معاصر امام علیه السلام را به زانو درآورد و آنان نتوانستند در برابر آن مقاومت کنند و رویاروی آن بایستند. بنابراین، چاره ای نیافتند جز این که با این سیاست همگام شوند و در برابر آن سر تسلیم فرود آورند و در نتیجه، از بسیاری مواضع که نظام حکومتی خویش را بر آن استوار ساخته و پایه های خلافت ظالمانه و غاصبانه ی شان را بر آن بنیاد نهاده بودند، عقب نشینی کردند.

جزئیات این مطالب کلی را در بخش های آینده - با یاری خدا - بیان خواهیم کرد.

دوران های مبارزه در زندگی امام سجاد علیه السلام

اشاره

در سیره ی امام سجاد علیه السلام - از همان آغاز - صفحاتی از مبارزات آشکار را بر می خوانیم، به قسمی که نمی توان این صفحات را نادیده گرفت و به آسانی بر آنها چشم فرو بست؛ به عنوان نمونه، حضور آن حضرت در کربلا، مواضع او در سخنرانی هایی که در دوران اسارت ایراد کرد و برنامه ریزی هایش در هنگام رسیدن به مدینه، سه محور مهم در سیره و زندگی امام سجاد علیه السلام به شمار می روند که باید درباره هر کدام از آنها اندیشید و در آغاز به دنبال شواهد عینی برای شناخت ابعاد مبارزه ی آینده ی او رفت. نویسنده، این آغاز را برای تحقیق مورد نظر، بسیار مهم می داند، زیرا ما را از سمت و سوی تیر سیاسی که برای امام سجاد علیه السلام به طرف هدف اصلی اش شلیک کرد و حرکت آن در طول حیات آن حضرت ادامه داشت، آگاه می کند.

اگر ما درباره ی این فرازهای مهم رفتار امام علیه السلام و شرایط و رویدادهای آن زمان بیندیشیم، می بینیم که چکاچک شمشیرها - از دیدگاه سیاسی - و تاخت و تاز اسبان و صدای شیهه شان و از خروش و غوغای سربازان خالی نبوده است و حتی گاهی اوقات در قیامی کوچک، در آن شرایط دشوار و پیچیده که حقایق کاملا مکتوم مانده، تبلیغات حکومتی بر همه جا سایه افکنده، فریاد، گوش ها را ناشنوا، نیرنگ، چشم ها را نابینا، تاریکی فضای روشن و راه درست را تیره ساخته بوده است، عده ای به شهادت می رسیده اند.

از این رو، باید با توجه به آنچه لابه لای منابع تاریخ به دست می آوریم، در هر نقطه ای بایستیم و آن صفحات را برخوانیم:

در کربلا

اشاره

امام سجاد علی بن الحسین علیه السلام در نبرد کربلا در کنار پدرش امام حسین علیه السلام حضور داشته است و این، مطلبی است که تمامی منابع بدون استثنا از آن یاد کرده اند.

در منابع واقعه ی کربلا در برخی از بخش های سفر امام حسین علیه السلام به سوی شهادت، از علی بن الحسین علیه السلام نام برده شده و نیز در گفتگویی که میان امام و فرزندش علی صورت گرفته، نامی از او به میان آمده است؛ هر چند مشخص نشده که آیا مراد از این علی، همان امام سجاد علیه السلام است و یا برادر او علی که در کربلا به شهادت رسید؟ مشهور است که مقصود از این علی، همان علی [اکبر] شهید است، لیک باز هم نمی توان بر آن تأکید کرد، زیرا شاید امام سجاد علیه السلام باشد. ⁽¹⁾.

حضور امام سجاد در کربلا به چند دلیل با هدف مبارزه بوده است:

اولا، متون تاریخی نشان می دهد که امام سجاد علیه السلام در روز عاشورا مبارزه کرد تا آن جا که زخمی شد. استناد ما به این متون است:

متن یک: همان چیزی است که در کهن ترین متن روایت شده از اهل بیت علیهم السلام آمده است و این متن درباره اسامی کسانی است که با حسین علیه السلام [در کربلا] حضور داشته اند و در کتاب تسمیة من قتل ⁽²⁾مع الحسین من اهل بیته و شیعته آمده و محدث زیدی، فضیل بن

زبیر اسدی رسان کوفی از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام آن را گردآوری کرده است. ⁽¹⁾.

در این کتاب، چنین آمده است:

«علی بن الحسین بیمار بود و در حالی که زخمی شده بود، از صحنه ی جنگ بیرون برده شد. او در پاره ای از نبرد حضور داشت؛ خداوند از وی دفاع کرد و او به همراه زنان به اسارت گرفته شد.» ⁽²⁾.

این متن به روشنی نشان می دهد که امام سجاد علیه السلام در کربلا جنگیده است، زیرا واژه «ارتث» همین معنا را می رساند؛ چرا که این واژه را برای مجروحی به کار می برند که از میدان نبرد بیرون برده شود، در حالی که تنها رمقی در او مانده باشد؛ چنان که لغویون این را گفته اند. ⁽³⁾.

متن دو: در مناقب ابن شهر آشوب - پس از آن که از شهادت علی بن الحسین معروف به اکبر یاد شده و این که امام حسین علیه السلام او را به خیمه آورد - این عبارت است: «مادرش شهربانو به سوی او رفت، در حالی که با سوز و گداز به وی می نگریست و سخن نمی گفت.» ⁽⁴⁾.

روشن است که مادر علی اکبر که در کربلا شهید شد لیلی عامریه و یا بره دختر عروه ثقفی است - چنان که ابن شهر آشوب نظر دوم را دارد - معروف است که شهربانو مادر علی بن الحسین علیه السلام است و لذا باید موضوع پیکار علی بن الحسین سجاد علیهماالسلام از عبارت مناقب شهر آشوب افتاده باشد که در این صورت، سخن مناقب نیز گواهی است بر اثبات

پیکار امام سجاد علیه السلام در کربلا.

نیز احتمال می رود که عبارت مزبور از جای اصلی خود در بخش مقتل علی اصغر که ابن شهر آشوب آن را پس از عبارت یاد شده نقل کرده، جلوتر قرار گرفته باشد، زیرا ابن شهر آشوب در هنگام بیان مقتل علی اصغر گفته است: «مادر علی سجاد، همان مادر علی اصغر، یعنی شهربانو - رضی الله عنها - می باشد.» ⁽¹⁾.

متن سوم: چیزی است که درباره ی بیماری امام سجاد علیه السلام آمده است. مناقب تاریخی در این باره وحدت نظر دارند که امام سجاد علیه السلام در نبرد کربلا بیمار یا تبدار بوده است ⁽²⁾لیکن نوع بیماری و عامل آن مشخص نشده است. اما ابن شهر آشوب از احمد بن حنبل نقل کرده که گفته است: «عامل بیماری زین العابدین پوشیدن زره بوده است، زیرا آن حضرت، زرهی را پوشید که از اندامش فزونی یافت و او آن فزونی را با دست کند. ⁽³⁾.

این سخن، نشانگر آن است که امام علیه السلام هنگامی که در معرض بیماری قرار گرفت که کاملا آماده ی نبرد بود و یا در آستانه ی آن قرار داشت، چرا که معمولا زره را تنها در این هنگام می پوشیدند.

این سخن با سخن دیگر ابن شهر آشوب تضاد ندارد: «زین العابدین پیکار نکرد، زیرا پدرش به سبب این که او بیمار بود، به وی اجازه ی شرکت در جنگ را نداد.» ⁽⁴⁾چه، فرضیه ی دلایل پیشین آن است که امام زین العابدین علیه السلام پس از آن که نخستین بار در جنگ شرکت کرد و زخمی شد، بیمار گردید. بنابراین، شاید عدم اجازه ی جنگ برای او در مرحله دوم و در حال بیماری و زخمی شدنش بوده است. بر فرض که آن حضرت از همان آغاز بیمار بوده است، لیکن دلایلی که پیشتر نقل کردیم، به روشنی نشان می دهد که وی در برخی از مراحل پیکار شرکت داشته است.

نشانه های جهاد در سیره ی امام سجاد

1 - امام سجاد علیه السلام سلاح برمی دارد - در حالی که بیمار است - و به میدان نبرد می رود تا این که زخمی می شود. این مطلب، آن چنان مفهومی از دلاوری و والایی دارد که نمی توان آن را تنها در برداشتن سلاح خلاصه کرد؛ چرا که اگر برداشتن سلاح بر افراد سالم واجب می شود؛ از دیدگاه اسلام و به نص قرآن کریم بر بیماران واجب نیست؛ لیکن هر گاه بیماران ببینند که می توانند با برداشتن سلاح نقشی را ایفا کنند، برداشتن آن بر ایشان حرام نخواهد بود.

2 - وجود علی بن الحسین علیه السلام به همراه پدرش امام حسین علیه السلام در کربلا، با توجه به این که کربلا صحنه ی مبارزه و از خودگذشتگی و میدان ایثار و فداکاری است و نیز با عنایت به این که امام حسین علیه السلام برای همه اطرافیانش - حتی فرزندان و اعضای خانواده اش - اجازه می دهد که برگردند و بیعت خویش را از آنان برمی دارد، دلیل بر آن است که امام سجاد علیه السلام می خواهد در حرکت پدرش شرکت کند.

امام سجاد علیه السلام فرمود: «زمانی که امام حسین علیه السلام - نزدیک غروب - یارانش را گرد آورد، نزدیک رفتم تا به سخنانی که خطاب به آنان می گوید، گوش فرا دهم، در حالی که در آن هنگام بیمار بودم. پس، شنیدم که پدرم می فرمود:... اما بعد، من هیچ اصحابی را از اصحاب خودم باوفاتر و بهتر سراغ ندارم و هیچ خاندانی را از خاندان خودم نیکوکارتر نمی شناسم و خداوند، شما را از سوی من بهترین پاداش دهد. هان بدانید که من به شما اجازه دادم دسته جمعی از این سرزمین بیرون روید و بیعت خویش را از شما برداشتم... اینک شب و تاریک است، می توانید با کمال آسودگی، خود را از چنگ دشمن برهانید.» ⁽¹⁾.

در این شرایط، امر به معروف و نهی از منکر، با معنای فقهی اش، هیچ نقشی نمی تواند داشته باشد، زیرا خطرها آن قدر ملموس، حتمی و بزرگ است که قابل تحمل نیست. این موضوع را، تمامی کسانی که از رویدادهای آن زمان پیش از عزیمت امام حسین علیه السلام به عراق آگاهی داشتند، یعنی افرادی که با سخنان خود، تاریخ را برای ما حفظ کرده اند، درک کرده بودند تا چه رسد به کسانی که امام حسین علیه السلام را در مسیر طولانی اش

از مکه تا مدینه تا کربلا همراهی کردند، به ویژه فرزندان و خویشاوندان آن حضرت، یعنی کسانی که تمامی جزئیات حرکت امام و ابعاد و پژواکهای آن را می دانستند و از مشکلاتی که سپاه کوفه برای او ایجاد کرده بود، آگاهی داشتند و به سخنان امام درباره ی پیامدهای هولناک و خطرهایی که در انتظار حرکت و همراهان اوست و حتی به خطبه او در شامگاه روز نهم و یا شب عاشورا گوش فرا دادند.

کسانی که به همراه امام حسین علیه السلام در سرزمین کربلا باقی ماندند، درک کردند که اقدامات امام چیزی جز فداکاری و از خود گذشتگی نیست، زیرا اسلام به جان فشانی، انقلاب به فتیله و سوخت، بیداری به زنگ و صدا، جنبش به پشتوانه و تکیه گاه، قیام به فرمانده و رهبر و زندگی آزاد و شرافتمندانه به جان و خون نیاز دارد.

اینک امام حسین علیه السلام آماده است خونش را در راه همه ی این چیزها بریزد تا به نتیجه برسند. این حقیقت، از علی بن الحسین امام سجاد علیه السلام که در آن زمان در سن بزرگسالان بود و بیست و سه سال از عمرش می گذشت و از آغاز تا پایان آن حرکت، پدرش را همراهی می کرد، پنهان نبود. بنابراین، حضور آن حضرت در کنار پدر، به تنهایی دلیلی قانع کننده بر اثبات وجود روح مبارزه و شجاعت بی نظیری است که این دلاوران از آن برخوردار بودند و تا آخرین لحظه از حسین علیه السلام دست برنداشتند.

وانگهی - چنان که در روایت آمده است - آن حضرت سلاح برداشت و تا آن جا با شمشیر پیکار کرد که زخمی شد و او را که تنها رمقی از حیات داشت، از میدان نبرد بیرون بردند.

اگر این روایت از طریق زیدیه باشد، حجت کاملی است بر ضد کسی که امام زین العابدین علیه السلام را به دوری گزیدن از قیام و شمشیر و مبارزه متهم می کند.

3 - به علاوه، کسی که پیش از حادثه ی کربلا دارای روحیه ی مبارزه است، امکان ندارد که پس از مشاهده ی جان فشانی ها و فداکاری های پدر، برادران، خویشاوندان و پیروانش و نیز دیدن آن همه مصیبت و رنج و ریخته شدن خون های پاک، آرام و بی اعتنا بماند و یا سکوت اختیار کند و در صدد انتقام خون پدر خویش که خون خداست، بر نیاید. می دانیم که او حتی در لحظه ای از زندگی اش آنان را از یاد نبرد، بنابراین، چگونه ممکن

است شخصیتی چون امام سجاد علیه السلام تسلیم شود، آرام بنشیند و یا سازش کند و اجازه دهد که خون پدر و خاندانش به هدر رود؟ چرا که پس از امام حسین علیه السلام کسی جز او باقی نمانده بود که انتقام آن خون های پاک را بستاند.

بنابراین، چنان که برخی می گویند اگر به خاک و خون افتادن امام حسین علیه السلام در کربلا، رویداد تاریخی بزرگی باشد که به آشکار شدن جامعه ی شیعی و ظهور آن به سان فرقه ای برجسته و برخوردار از اصول سیاسی و شیوه ی دینی - بیشتر از آنچه در دوران امام علی علیه السلام و پیش از او بود - منجر شد و نیز اگر فاجعه ی کربلا در رشد روح شیعی و افزایش طرفدارانش اثر داشت و شیعه پس از شهادت امام حسین علیه السلام چونان گروه سازمان یافته ای قد برافراشت که روابط استوار سیاسی، اعضایش را با یکدیگر پیوند می داد ⁽¹⁾پس چگونه است که آن فاجعه بر فرزند حسین علیه السلام انتقام گیرنده ی خود او، تنها بر جای مانده ی نسل وی و وارث رهبری اش در میان شیعیان اثر نگذاشت و باعث رشد روح سیاسی در او نشد؟ چگونه این سازمان، شیعیان را از طریق روابط سیاسی گرد هم می آورد، لیک علی بن الحسین علیه السلام را از سیاست دور می کند؟

چگونه این سازمان، وارث انقلاب و محقی را که حقش به هدر رفته است، از خود، دور می سازد؟ آیا در این قضاوت، زور و ستم، نهفته نیست؟

در اسارت

اشاره

شجاعت امام سجاد در کوفه در مجلس حاکم آن شهر و در شام در مجلس فرمانروای آن از لحاظ سیاسی، کمتر از شجاعت در میدان نبرد نبود. و حداقل قضیه این است که کسی که هاله ای از کشتارهای خونین او را در برگرفته و یا مصیبت آن همه شهید را پیش روی خود دیده است، چنان مواضع شجاعانه ای را نمی گیرد و این گونه موضعگیری های قهرمانانه از کسی که عافیت طلبی را بر همه چیز ترجیح می دهد، سر بر نمی زند.

آری، چنین دلاوری هایی تنها از کسی امکان بروز دارد که دارای قلبی نیرومند و استوار باشد و بتواند تمامی رنج ها را تحمل کند و برای تحقق تمامی اهدافی دست به مبارزه بزند که به خاطر آنها انسان های بزرگی در صحنه ی کربلا حضور یافتند، جان فشانی کردند و به شهادت رسیدند؛ اینک کسی که در شمار اصحاب کربلاست و زنده مانده است - هر چند در اسارت باشد - باید بایستد و نقش دیگری از مبارزه را ایفا کند.

نقشی که امام سجاد علیه السلام ایفا کرد، این بود که با بیان و بلاغتی معجزه آسا حق را آشکار ساخت و به روشنی حجت را بر همگان تمام کرد و نیرنگ حاکمان ستمگر را کاملا بر ملا نمود و پرده از روی فساد، ستمگری و انحرافشان از اسلام برداشت. اثر این نقش بر ضد فرمانروایان تبهکار به مراتب از اثر شمشیر برنده ای که امام علیه السلام آن را در برابر ستمگران از نیام برمی کشید، بیشتر بود، چرا که آن حضرت در آن شرایط سخت یاور و مددکاری نداشت.

امام سجاد علیه السلام تنها شاهد در نبرد کربلا بود و تمامی صحنه های آن فاجعه را از آغاز و مقدمات گرفته تا همه ی رویدادها، شرایط و پیامدهایش به چشم دید. او در همه ی آنچه که

روایت می کند از صحنه ی نبرد کربلا، راستگو و امین است. بنابراین وی استمرار عینی واقعه ی کربلا و سخنگوی رسمی آن بود.

به علاوه، وجود آن حضرت، گنجینه ای سرشار از همه ی رشته های علوم الهی بود. او در عقیده، حقوق، اخلاق، عرفان و حتی در رفتار،شیوه و سنت، نمونه ی کامل اسلام به شمار می رفت؛ سخنگوی قرآن و مفسر زنده ی آیات آن بود و به همین دلیل، وجودش در آن جامعه ی وحشتناک و قحطی زده برای اسلام سود بخش و برای مسلمانان امیدوار کننده بود.

وجود امام زین العابدین برای دشمنان اسلام از هزاران شمشیر، ترسناک تر بود و خواب راحت را از چشمان آنان می ربود، زیرا بقای اسلام به بقای اندیشه ها و ارزشهایش بستگی دارد و دشمنان در تلاش های خود بر ضد اسلام، تنها همان اندیشه ها و ارزش ها را نشانه می روند و بدون تردید هرگاه شخصیتی چون امام سجاد علیه السلام در صحنه باشد، بزرگترین سد در برابر کوشش های دشمنان خواهد بود.

همچنین، با دشمنان اسلام تنها در صورتی می توان مبارزه کرد که اهداف آنان را نشانه گرفت، بدعتهایشان را ریشه کن کرد، نیرنگهایشان را برملا ساخت، به شیطنت آنها پی برد و از نیت های شوم آنان نسبت به دین اسلام و مسلمانان پرده برداشت و این کار، با دستان توانای امام سجاد علیه السلام به بهترین شکل و کامل ترین صورت و ژرف ترین تأثیر انجام شده است.

وانگهی، آیا جهاد با سخن، یکی از انواع جهاد - هر چند ضعیف ترین آن - نیست؟ حتی اگر شیوه ی جهاد به سخن منحصر شود، باید گفت این روش در موقعیتهایی که امام سجاد علیه السلام داشت، کامل ترین و بهترین شیوه است؛ چنان که در حدیث شریف از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است: «بهترین جهاد، بیان سخنی حق در برابر فرمانروای ستمگر است.» ⁽¹⁾.

اینک به بخشی از سخنان امام سجاد علیه السلام در برخی از موقعیت ها اشاره می کنیم؛ به عنوان نمونه، در حالی که آن حضرت در اسارت بنی امیه است، این سخنان را ایراد

می کند:

«ای مردم! هر سکوتی که در آن اندیشه نباشد، درماندگی است و هر سخنی که در آن یاد خدا نباشد، گرد و غباری است که در هوا پراکنده می شود. هان، آگاه باشید که خداوند، اقوامی را به وسیله ی پدرانشان گرامی داشته است. بنابراین، فرزندان به وسیله پدران محفوظ مانده اند، زیرا خدا می گوید: «پدر آن دو صالح بود» ⁽¹⁾و لذا خداوند، آن دو را گرامی داشت.

به خدا سوگند، ما عترت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هستیم. از این رو، ما را به خاطر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گرامی بدارید، زیرا جدم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در منبرش می فرمود: «مرا در وجود عترت و خاندانم نگهدارید که هر کس مرا نگهدارد، خدا او را نگه می دارد و هر کس مرا آزار دهد، پس لعنت خدا بر او باد. هان، بدانید که لعنت خدا بر کسانی است که مرا در میان آنان آزار دهند.» حتی سه بار این سخن را تکرار فرمود. به خدا سوگند، ما خاندانی هستیم که خداوند پلیدی ها و گناهان زشت و آشکار و نهان را از ما زدوده است...» ⁽²⁾.

امام سجاد علیه السلام با صراحت، قدرت و بلاغت، کاروان اسیران را که خوارجشان می خواندند، معرفی و تبلیغات دروغین را بر ملا کرد و بدین ترتیب، آشکار ساخت که کاروان از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل شده است؛ نیز با تلاوت آیات و احادیث، روشن کرد آن کاروان، حامل قرآن و سنت است، تا فریب خوردگان بدانند که کاروان از راه دو منبع اسلامی یعنی کتاب و سنت، رابطه ای بسیار محکم با اسلام دارد.

امام سجاد علیه السلام از زبان این دو منبع اسلامی، لغت و عذاب را بر سر کسانی فرو می ریزد که کاروان را آزار دهند و دشمنان هم نمی توانند بر او اعتراض کنند، زیرا آن بزرگوار، لعنت بر دشمنان اهل بیت علیهم السلام را از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند.

این موضعگیری امام علیه السلام در زمانی است که مردم به سبب آنچه در کربلا اتفاق افتاده بود و نیز کشته شدن و به اسارت رفتن اهل بیت علیهم السلام در سکوت و ترس به سر می بردند. آنان هنگامی که حسین علیه السلام - سبط پیامبر صلی الله علیه و آله - و خویشان و یارانش به

شهادت رسیدند، دچار غفلت شدند! اما آن روز، فرزند و خانواده ی او را در اسارت و در حالی که به پایتخت های اسلامی برده می شد، می دیدند.

اسارت - در قاموس بشری - مفهوم ذلت، خواری، ناتوانی و شکست دارد و این در حالی است که مردم به خاطر این که از پیروان دین پیامبر صلی الله علیه و آله و سنت او هستند، بر خود می بالند. از همه بدتر، این که جنایت ها در زمانی به وقوع می پیوندد که هنوز از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جد همین اسیران - بیش از نیم قرن سپری نشده است!

موضعگیری دیگر امام زین العابدین علیه السلام در مجلس یزید است. او در این مجلس، هویت شخصی خویش را برای همگان روشن ساخت و برای هیچ فرد ناآشنایی، بهانه باقی نگذاشت. این روشنگری در مجلسی صورت گرفت که یزید به منظور جشن و شادمانی پیروزی برپا کرده و سران و اشراف را در آن گرد آورده بود. امام سجاد علیه السلام خطبه ی رسا و زیبایش را با هیجان ایراد کرد و پی درپی می فرمود: «انا انا یعنی من من...» در حالی که خویشتن را معرفی و از افتخارات پدرانش یاد می کرد «تا آن جا که صدای مجلسیان به گریه و زاری بلند شد.» - البته بر طبق متن روایتی ⁽¹⁾که به زودی از آن یاد خواهیم کرد.

خطبه ی امام سجاد در مجلس یزید

خوارزمی می گوید: روایت شده است که یزید فرمان داد تا منبری بیاورند و یک نفر بر منبر رود و به حسین و پدرش علی علیه السلام ناسزا بگوید. خطیب منبر رفت و خدای را سپاس و ستایش کرد و به علی و حسین علیهماالسلام بسیار ناسزا گفت و معاویه و یزید را ستود. ناگهان علی بن الحسین علیه السلام فریاد زد و به آن خطیب فرمود: وای بر تو ای گوینده! خشنودی آفریده را با خشم آفریدگار خریدی؟ جایگاهت آتش باد. آن گاه گفت: ای یزید! بگذار تا بر این چوب ها بالا روم و سخنانی بر زبان آورم که در آن خشنودی خداوند و پاداشی برای این شرکت کنندگان باشد.

یزید اجازه نداد. مردم گفتند: ای امیرمؤمنان، به او اجازه بده که بر منبر رود تا شاید چیزی از او بشنویم. یزید به آنان گفت: اگر این شخص بر منبر رود، از آن فرود نیاید، مگر این که من و خاندان ابوسفیان را رسوا سازد. آنان گفتند: مگر این جوان چقدر به سخن گفتن آشنایی دارد؟

یزید گفت: او از خانواده ای است که با علم تغذیه شده اند. مردم همچنان پافشاری کردند تا این که یزید به امام علیه السلام اجازه منبر رفتن داد.

امام علیه السلام به منبر رفت و خدای را سپاس و ستایش کرد و سپس آن چنان خطبه ای ایراد فرمود که چشم ها را گریانید و دل ها را هراس انداخت. امام سجاد علیه السلام در این خطبه چنین فرمود:

«ای مردم، شش چیز به ما داده شد و به سبب هفت چیز بر دیگران برتری یافتیم. به ما دانش، بردباری، بخشندگی، سخنوری، دلاوری و محبوبیت در دل های مؤمنان داده شد. ما برتری یافتیم، زیرا پیامبر برگزیده از ماست، صدیق از ماست، جعفر طیار از ماست، شیر خدا و شیر پیامبر از ماست، سرور زنان دو جهان، فاطمه ی بتول، از ماست و دو سبط پیامبر این امت و دو سرور جوانان بهشت از آن ما هستند.

بنابراین، هر کس مرا می شناسد که می شناسد و هر کس که مرا نمی شناسد، حسب و نسبم را به او خبر می دهم:

من فرزند مکه و منا هستم.

من فرزند زمزم و صفا هستم.

من فرزند کسی هستم که زکات را با گوشه ی عبایش ⁽¹⁾برداشت.

من فرزند بهترین انسانی هستم که ازار و ردا پوشید.

من فرزند بهترین کسانی هستم که طواف و سعی کرد.

من فرزند بهترین کسی هستم که حج به جای آورد و تلبیه گفت.

من فرزند کسی هستم که به وسیله ی براق به آسمان برده شد.

من فرزند کسی هستم که او را از مسجد الحرام به مسجد اقصی بردند و چقدر منزه است آن که او را به سفر شبانه (معراج) برد.

من فرزند کسی هستم که جبرئیل او را به سدرة المنتهی رسانید.

من فرزند کسی هستم که نزدیک شد، سپس نزدیک شد و گویی به مقام قاب قوسین او ادنی رسید.

من فرزند کسی هستم که برای فرشتگان آسمانی به امامت نماز ایستاد.

من فرزند کسی هستم که خدای بزرگ، آنچه را که خواست، بدو وحی کرد.

منم فرزند محمد مصطفی.

منم فرزند علی مرتضی.

منم فرزند آن کس که به خرطوم های مردم زد ⁽¹⁾، تا این که گفتند: لااله الا الله.

منم فرزند آن کس که پیش روی پیامبر خدا با دو شمشیر ضربه زد و با دو نیزه، نیزه زد و دوبار هجرت و دوبار بیعت کرد و به دو قبله نماز گزارد و در بدر و حنین جنگید و به اندازه به هم خوردن چشم به خدا کفر نورزید.

منم فرزند صالح مؤمنان، وارث پیامبران، بر کننده ی ریشه ی ملحدان، سرکرده مسلمانان، نور مجاهدان، زیور پرستندگان، تاج سر گریه کنندگان، شکیباترین شکیبایان و برترین کسانی که از خاندان یاسین و پیامبر پروردگار جهانیان شب ها به نماز می ایستند.

من فرزند کسی هستم که جبرئیل او را تأیید و میکاییل یاری کرد.

من فرزند مدافع حریم مسلمانان، کشنده ی ناکثین و قاسطین و مارقین، جهادگر با دشمنان سر سخت اسلام، پر افتخارترین فرد قریش، نخستین فرد از مؤمنان که به دعوت خداوند پاسخ مثبت داد، از همه پیشی گیرندگان به اسلام، در هم ش کننده ی تجاوزگران، نابود کننده ی مشرکان، تیری از تیرهای خدا بر ضد منافقان، زبان حکمت عبادت کنندگان، یاور دین خدا، ولی حکومت الله، بستان حکمت خدا، خزانه ی دانش خدا، بخشاینده و بخشنده، دانا، پاک، اصیل، پسندیده، دلاوری بلند همت، شکیبای روزه دار، مهذب، فرمانروا، دلاور، بسیار بخشنده، قطع کننده نسل ها [ی کافر] و بر هم زننده ی احزاب

است. دل او از همه نیرومندتر، خیر و بزرگواری اش از همه بیشتر، زبانش از همه روانتر، اراده اش از همه استوارتر، و قدرت قلبش از همه سخت تر است، او شیر دلاور و باران پر برکت است. آنان را در جنگ ها - هر گاه نیزه ها به هم برسند و زمام اسبان به یکدیگر نزدیک شوند - چونان آسیاب نابود و به سان گردبادی که خار و خاشاک را این سو و آن سو می برد، پرتاب می کند. شیر حجاز، دارای معجزه، قهرمان عراق و به دلیل نص و شایستگی، امام است: ابطحی، تهامی، خیفی، عقبی، بدری، احدی، شجری، مهاجری سرور عرب، شیر میدان نبرد، وارث دو مشعر، پدر دو سبط یعنی حسن و حسین، نماد شگفتیها، پراکنده کننده ی لشکرها، شهابی ثاقب، نوری پی درپی، شیر پیروزمند خدا، مقصود هر جوینده، پیروز پیروزمندان، او جد من علی بن ابی طالب علیه السلام است.

من فرزند فاطمه ی زهرایم.

من فرزند سرور زنانم.

من فرزند بتول پاکم.

من پاره ی تن پیامبرم.

من فرزند حسین، کشته ی کربلایم.

من فرزند کسی هستم که به خون آغشته شد.

من فرزند کسی هستم که جنیان در تاریکی شب بر او گریستند.

من فرزند کسی هستم که پرندگان در هوا بر او زار زدند.

امام زین العابدین علیه السلام همچنان «أنا أنا... من من» می گفت، تا این که صدای مردم به گریه و زاری بلند شد و یزید ترسید که مبادا شورشی برپا شود و لذا به مؤذن دستور داد که اذان بگوید. مؤذن، سخن امام را برید و آن حضرت سکوت کرد.

زمانی که مؤذن گفت: «الله اکبر» علی بن الحسین علیهماالسلام فرمود: بزرگی را بزرگ داشتی که هیچ چیزی با او مقایسه نمی شود و از طریق حواس ظاهری نمی توان به وجود او پی برد و هیچ چیزی از خدا بزرگتر نیست.

وقتی که مؤذن گفت: «اشهد ان لا اله الا الله» علی بن الحسین علیهماالسلام فرمود: موهایم، پوستم، گوشتم، خونم، مغزم و استخوانم به یگانگی او گواهی می دهد.

هنگامی که مؤذن گفت: «اشهد ان محمدا رسول الله»، امام علی بن الحسین علیهماالسلام از بالای منبر به سوی یزید رو کرد و فرمود: ای یزید! آیا این محمد صلی الله علیه و آله جد تو است یا جد من؟ اگر می پنداری که جد تو است، به راستی که دروغ گفتی و اگر می گویی که او جد من است، پس چرا خاندانش را به شهادت رسانیدی؟ ⁽¹⁾.

سخنان امام سجاد علیه السلام موجب شد تمامی تبلیغات گمراه کننده ای که سیاست اموی آن را ترویج می کرد و بر این مدعا متمرکز شده بود که اسیران از خوارج هستند، بر باد برود و شادمانی پیروزی در گلوی برگزار کنندگان جشن به خرخر مردگان تبدیل شود. در این که امام سجاد علیه السلام در این سخنرانی تنها به بیان هویت شخصی خود می پردازد، حکمت و تدبیر سیاسی آگاهانه نهفته است، زیرا در یک چنین زمان و مکانی برای او امکان نداشت که به بیان مسائل مهم بپردازد و در غیر این صورت، از سخن گفتن و بیان او جلوگیری به عمل می آوردند. اما اعلان نام، مسأله ای شخصی است و از حقوق اولیه ای به شمار می رود که به فرد داده می شود، هر چند این فرد در اسارت باشد.

لیکن سخنان امام علیه السلام سرشار از یادآوری و اشاره - و حتی کنایه که به مراتب از سخن آشکار رساتر است - به نسب شریف و پیوندش با اسلام و پیامبر بزرگوارش بود.

امام علیه السلام از تمامی موقعیت های جغرافیایی، مواضع سرنوشت ساز و خاطرات بزرگ در اسلام یاد کرد و خویشتن را با همه ی آنها مرتبط ساخت و لذا - با زبان شخصی - حوادث تاریخ اسلام را نقل کرد و از این طریق بیان فرمود که مصایب همه ی این تاریخ را بر دوش خود بر می داشته و حامل آن مسؤولیت سنگین با تمام قداستش بوده است. با وجود این، وی هم اکنون در برابر حاضران در این مجلس به عنوان اسیر ایستاده است!

مردم، معنای سخن عمیق او را فهمیدند و از همین رو فریاد گریه ی آنان بلند شد؛ چه، حاکمان اموی تنها بدین سبب به جایگاه حکومت دست یافتند که خود را با اسلام پیوند دادند و از این طریق، تقدس خلافت را به دست آوردند؛ نادانی و بی خبری مردم در رسیدن به این وضعیت که فرزند اسلام را پیش روی خود، اسیر ببینند، اثر چشمگیری

داشت.

وانگهی، ناآگاهی مردم شام و نیز دشمنی حاکمان نسبت به اهل بیت علیهم السلام به طور عموم و نسبت به کسانی که در کربلا به همراه امام حسین علیه السلام بودند و به خصوص، موجب این نگرانی می شد که یزید در صورت احساس خطر به اسیران حمله ور گردد و آنان را از بین ببرد.

از این رو، کاری که امام سجاد علیه السلام انجام داد، یعنی سخنرانی اش را در چارچوب وضعیت شخصی ایراد کرد، مانع از شعله ور شدن آتش خشم و کینه یزید شد؛ لیک در عین حال، امام فرصتی را که ناگهان پیش آمده بود، از دست نداد و به معرفی هویت و شخصیت خود پرداخت و مردم را با کنایه که از تصریح رساتر است، از شخصیت، داستان و مصیبت های خویش آگاه ساخت و به همین دلیل، به بیان معایب امویان نپرداخت و چیزی از رسوایی های آنها را یاد نکرد، در حالی که یزید، انتظار آن را از امام داشت.

امام علیه السلام با این حکمت و سیاست از شر یزید رهایی یافت و زنده باقی ماند تا هدفی را که شهیدان به خاطر آن دیروز به شهادت رسیدند، دنبال کند و رهبری حرکت زندگان را در حال و آینده بر عهده گیرد.

موضعگیری دیگر: امام سجاد علیه السلام در آن فضای اختناق آور، در پایتخت آن فرمانروای پیروز و در اسارت، صدایش را بلند می کند تا سخنانش را به گوش هایی برساند که هیاهو و داد و فریاد، آنها را کر ساخته بود. از منهال بن عمرو روایت شده که گفت: بر امام علی بن الحسین علیهماالسلام وارد شدم و گفتم: خداوند، حال شما را بهبود بخشد، چگونه شب را به صبح رسانیدی؟

امام فرمود: من فکر نمی کردم پیرمردی چون تو از اهالی این شهر نداند چگونه شب را صبح کردم؟

فرمود: اما اگر نمی دانی من به تو خبر می دهم:

ما - در میان قوم خود - همچون بنی اسرائیل در میان فرعونیان شب را به صبح رساندیم، زیرا فرعونیان «پسران آنان را سر می بریدند و دخترانشان را زنده می گذاشتند».

ما در حالی شب را صبح کردیم که اشخاص بر بالای منابر با ناسزا گفتن به بزرگ و سرور ما به دشمن تقرب می جویند. قریش در حالی شب را صبح کرد که خود را از همه ی عرب برتر به حساب می آورد، زیرا محمد صلی الله علیه و آله از آنان بود و جز وجود او هیچ فضیلتی برای آنان نبود و تمامی عرب هم به این فضیلت آنان اعتراف کردند.

عرب در حالی شب را صبح کردند که خود را از غیر عرب برتر به شمار می آوردند، زیرا محمد صلی الله علیه و آله از آنان بود و جز وجود آن حضرت، هیچ فضیلتی برایشان نبود و غیر عرب هم بدین فضیلت اعتراف کردند.

بنابراین، اگر عرب راست گفت که از غیر عرب برتر است و اگر قریش راست گفت که بر عرب برتری دارد، به این دلیل که محمد صلی الله علیه و آله از آنان است، پس ما اهل بیت هم بر قریش برتری داریم زیرا محمد صلی الله علیه و آله از ماست.

در این صورت، قریش، حق ما را می خورد و هیچ حقی برای ما قایل نیست و بدین ترتیب شب را صبح کردیم [ای منهال] اگر نمی دانی که چگونه شب را صبح کردیم؟

منهال گفت: من گمان کردم که او می خواهد سخنانش را به گوش کسانی برساند که در خانه هستند. ⁽¹⁾.

در یک موضعگیری همانند موضعگیری قبلی، از امام علیه السلام درباره ی کاروانی که او در آن قرار داشت، می پرسند؟ آن حضرت در پاسخ می گوید: «من از اهل بیت علیهم السلام هستم که خداوند محبت آنان را بر هر مسلمانی واجب کرده است و بدین سبب، خداوند تبارک و تعالی به پیامبرش فرمود: «بگو من از شما مزد رسالت نمی خواهم، جز این که محبت مرا در حق خویشاوندانم منظور دارید و هر که کار نیکو انجام دهد، ما بر نکویی اش بیفزاییم.» ⁽²⁾در این آیه، مقصود از کار نیکو، دوستی ما اهل بیت است. ⁽³⁾.

این موضعگیریهای امام و امثال آنها در دگرگونی سیاست یزید در برابر آن کاروان

اسیر آن چنان تأثیر سرنوشت ساز داشت که وی ناگزیر شد آن بزرگوار را به مدینه بازگرداند.

این موضعگیری از سوی آدم ترسو و یا کسی که عافیت را بر هر چیزی ترجیح دهد و یا کسی که به آرامش و آسایش تمایل داشته باشد و سازش با دشمن و تکیه بر ستمگران را بخواهد، هرگز صورت نمی گیرد.

تنها کسی می تواند چنین مواضعی را در پیش گیرد که از روحی آگاه، تهاجمی و هدفدار برخوردار باشد تا اگر پس از رویداد کربلا، فرصت در دست گرفتن قبضه ی شمشیر برایش پیش نیاید، نیزه ی سخن همچنان در اختیارش باشد تا با آن، پرده های تاریک تبلیغات گمراه کننده ی اموی را پاره کند. امام سجاد علیه السلام با دانایی و تدبیر و نیز با آگاهی از موضوع و هدفی که مد نظر داشت، از این نقشه پیروی کرد و نشان داد که شیوه ی او، سیاستی دارای برنامه و حساب شده است.

به عنوان نمونه، وقتی که از آن امام پرسیدند سخن گفتن بهتر است یا سکوت، به این گفته ی حکما اشاره نفرمود که اگر سخن گفتن نقره باشد، سکوت طلا است، بلکه فرمود: «هر کدام از این دو آفتهایی دارد و هر گاه این آفت ها را نداشته باشد، سخن گفتن از سکوت برتر است.»

وقتی از آن حضرت درباره ی دلیل این برتری و نیز مخالفتش با دیدگاه حکما نسبت به ترجیح سکوت که در اذهان مردم هم هست، پرسیدند، فرمود: «خدای - عزوجل - پیامبران و اوصیا را با سکوت برنینگیخت، بلکه آنان را با سخن برانگیخت.»

«کسی با سکوت، سزاوار بهشت نمی شود».

«با سکوت نمی توان ولایت خدا را به دست آورد.»

«با سکوت، آتش جهنم خاموش نمی شود».

«با سکوت نمی توان از خشم خدا دوری کرد».

تمامی این امور، تنها از طریق سخن گفتن تحقق می یابد و من کسی نیستم که ماه را با خورشید برابر بدانم. تو فضیلت سکوت را از طریق سخن بیان می کنی، در حالی که

نمی توانی فضیلت سخن را از طریق سکوت بیان کنی. ⁽¹⁾.

امام سجاد علیه السلام بدین ترتیب، این حکمت بالغه را عملی ساخت و رسالت الهی اش را از طریق سخنرانی ها، گفتارها، اندرزها و احادیث خود در تمامی مواضع مهم و در حالی که در اسارت بود، انجام داد.

اگر بیدادگران جهان بر مصلحان و آزادگان ستم می کنند و آنان را به قتل می رسانند و به زندان می افکنند، تنها به این دلیل است که می خواهند صداها را در گلوها خفه کنند تا سخن آنان به گوش مردم نرسد. ⁽²⁾وقتی که امام حسین علیه السلام را سر بریدند و به شهادت رسانیدند، فریادهایش از حلقوم امام سجاد در مسیر حرکت اسیران و در دل مجالس حکمرانان [اموی] طنین انداز شد.

کسی که چنین نقش شجاعانه و ارزنده ای را ایفا کرده است، دور از انصاف خواهد بود که در قاموس سیاسی به عنوان فردی تعریف شود که از سیاست کناره گیری کرده و یا از قیام و مبارزه دوری جسته است. بلکه اگر نهضت امام حسین علیه السلام نهضتی سیاسی است - که بدون تردید چنین است - به گفته قرشی: امام زین العابدین از نیرومندترین عوامل جاودانه ساختن انقلاب حسینی و تأثیرگذاری آن بر عواطف و احساسات جامعه به شمار می رود و این، به خاطر موضعگیری های جالب آن حضرت است که تاریخ در دنیای شجاعت ها و قهرمانی ها نظیری برای آن سراغ ندارد و یکی از زیباترین اسناد سیاسی در اسلام، سخنرانی آن بزرگوار در دربار یزید است ⁽³⁾.

امام زین العابدین در صحنه زندگی اسلامی به سان پر نورترین چراغ سیاسی اسلامی که تاریخ اسلامی آن را می شناسد، ظاهر شد و در حالی که در بند بیماری و اسارت بود، با مهارتی فراوان توانست آرمان های انقلاب پدرش امام حسین علیه السلام - این رهبر حکومت پیروز اسلامی - را منتشر سازد و ارزش های اصلی این انقلاب را با شیوه ای روشن و در نهایت مهارت، اصالت و نوآوری به نمایش بگذارد ⁽⁴⁾.

در مدینه

اشاره

امام سجاد علیه السلام به مدینه بازگشت تا مدینه را از باشندگان و صاحبانش یعنی شخصیت های اهل بیت علیهم السلام خاموش و خالی ببیند. مردم نیز همگی خاموش و حیرت زده اند، زیرا می بینند که کاروان اهل بیت علیهم السلام در حالی باز می گردند که در میان آنان تنها علی بن الحسین به چشم می خورد و تنها کودک و زن او را همراهی می کنند، اما مردان همگی به دست باند تبهکار سر بریده شده اند!

وقتی که خاندان امیه از ریختن خون حسین علیه السلام سبط پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن هم در وسط روز خودداری نکند، چه کسی از گزند ستم و قدرت آنان در امان خواهد بود؟

آری، امام سجاد علیه السلام وارث قانونی خون های تمام کشته شدگان و شهیدانی است که در کربلا سربریده شدند و همو تنها شاهد بر تمامی چیزهایی است که در آن واقعه ی وحشتناک رخ داد. باید جاسوسان اموی او را تحت تعقیب قرار دهند، زیر نظر بگیرند و به حرکتهایش با دیده ی تردید و اتهام بنگرند.

مردم - بر طبق عادتشان که از جایگاه های تهمت و موقعیت های خطرناک دوری می گزینند - امام علی بن الحسین علیهماالسلام را رها کردند و از او دوری جستند و حتی کسانی که پیش از واقعه ی کربلا محبت خویش را به اهل بیت علیهم السلام آشکارا ابراز می کردند، پس از این واقعه محبت خود را پنهان می داشتند، امام سجاد علیه السلام از این برخورد و بی وفایی مردم این چنین سخن می گوید: «در مکه و مدینه حتی بیست نفر نیستند که ما را دوست بدارند.» ⁽¹⁾وقتی که دوستان راستین اهل بیت علیهم السلام در پایتخت اسلام به این اندازه اندک باشند، در شهرهایی که دور از مرکز وجود اهل بیت علیهم السلام هستند، وضع چگونه خواهد بود؟

بازگشت امام سجاد و مسئولیت های سنگین او

کربلا بارهای مصیبت ها، خاطره ها، رنج ها و زخم های خود را بر دوش او نهاده است و آنچه از همه ی اینها سنگین تر است، همان اهداف و پیامدهای واقعه ی کربلا است، زیرا آن بزرگوار در حالی به مدینه فرود می آید که تنها فردی بر جای مانده از مردان آن صحنه ی پیکار است. بنابراین، او باید رسالت بزرگ کربلا را به انجام رساند.

یکی از مسؤولیت های سنگین او، سرپرستی خانواده ای رنج دیده و پرو بال شکسته است. اینک او در میان مادران جوان از دست داده، زنان بیوه و یتیمان قرار دارد. او در میان اشک هایی قرار دارد که می باید آنها را پاک کند، در میان احساساتی که جریحه دار شده، دل های کوچکی که ترسیده و چشم هایی که به هراس افتاده اند و در میان زخم ها، بیماری ها و رنج هایی که به مداوا و درمان نیاز دارند! و اینک او باید تمامی نیروهای از دست رفته را بازگرداند!

مسؤولیت امامت، یعنی مسؤولیت الهی و تاریخی نیز بر دوش او افکنده شده است، مسؤولیتی که او می باید برای انجام آن به پا خیزد، شخصیت های آن را فراهم آورد، آسیب های سختی را که بر اصل امامت وارد شده است، جبران کند و رخنه ای را که در ساختمان بلند نظام امامت به وجود آمده است، ترمیم سازد، امامتی که خط درست اسلام را عینیت می بخشد.

امام سجاد علیه السلام به تنهایی تمامی این مسؤولیت ها را بر دوش کشید و به برکت حکمت و اندیشه اش به بهترین شکل از عهده ی آنها برآمد.

در نخستین سال های پس از واقعه ی کربلا، افزون بر وظایف یاد شده، مهمترین وظیفه ی امام سجاد علیه السلام این بود که زیر نظر قرار گرفتنش را به وسیله ی حکومت تا اندازه ای بی اثر کند تا بتواند آن مسؤولیت های دشوار را به شکلی درست و مطلوب انجام دهد. تا وقتی امام در مدینه و یا یکی از شهرهای دیگر اسلامی حضور داشته باشد، به یقین انگشت های اتهام به سوی او نشانه خواهد رفت تا نشست و برخاست آن حضرت را کنترل کند و تعداد نفس کشیدن ها و سخنان او را برشمارد.

اقدام بی نظیر

از این رو، آن بزرگوار برای رویارویی با آن وضعیت و به منظور تبرئه خویش از تهمت ها و تعقیب هایی که جلوگیری و تغییر آنها برایش امکانپذیر نبود، اقدامی با شیوه ای بسیار جدید انجام داد که در زندگی ائمه علیهم السلام بی نظیر بود و با این کار، خطر مراقبت هایی را که متوجه او شده بود، از خویشتن دور ساخت و به دور از این خطرها به عنوان وارث کربلا، سرپرست خانواده های شهدا و پیشوایی که امت را رهبری و از آموزه های آسمانی پاسداری می کند، آماده شد که مسؤولیت ها را بر دوش گیرد و نقش خود را ایفا کند.

آن اقدام بی نظیر، این بود که در بیابان و در بیرون مدینه، سیاه چادری برای خودش زد! ابن ابی قره در مزارش با سند خودش از ابوجعفر محمد باقر بن علی بن الحسین نقل کرده است که آن حضرت گفت: «پدرم علی بن الحسین پس از شهادت پدرش حسین بن علی علیهم السلام سیاه چادری برپا ساخت و در بیابان اقامت گزید و چندین سال در این چادر اقامت گزید، زیرا دوست نداشت با مردم ⁽¹⁾آمیزش و دیدار کند. او از همان بیابان که جایگاهش بود، به عراق می رفت و پدر و جدش را زیارت می کرد و کسی از این عمل او آگاه نمی شد. ⁽²⁾.

این اقدام امام سجاد علیه السلام عملی شگفت انگیز در طول تاریخ امامت به شمار می رود که ما نمی توانیم برای آن بیابیم. لیکن این عمل، همان گونه که رخدادهای پی درپی آن را بر ملا خواهد کرد، عملی است بزرگ که از هوش سیاسی و اندیشه ی باریک بینانه ی امام علیه السلام نشأت می گیرد؛ زیرا وقتی که آن حضرت در بیرون مدینه به سر برد و در بیابان فرود آید، دولت نمی تواند او را به کاری متهم کند که در مدینه رخ می دهد و تعقیب و زیر نظر گرفتنش در جایی باز مانند بیابان بی فایده خواهد بود. اما خود امام علیه السلام اگر جایگاهی موقت و دور از دید مردم برای خویش برگزیند تا اوضاع آرام شود و ثبات پیدا کند و آب ها

از آسیاب بیفتد، برایش بهتر خواهد بود؛ چه او باید به دور از مردم به رفع خستگی و تجدید قوا بپردازد و از زحمت ها و رنج هایی که در سفر دچار آن شده، رهایی یابد تا بتواند پس از این مرحله، با قدرت و جدیت به حرکت خویش ادامه دهد. او پس از این همه رنج و مصیبت به آسایش جسمی و روحی نیاز دارد تا بیماری اش بهبود یابد و زخم هایش درمان شود.

وانگهی، مدینه ای که امام سجاد علیه السلام وارد آن شد - در حالی که بیست و سه سال و یا چیزی در همین حدود از عمرش سپری شده بود - او را به عنوان امام نمی شناخت، زیرا او هنوز با آنان آمد و شد نداشته و در میان ایشان نبوده است و نیز آنها سخنان او را از یکدیگر دریافت نکرده اند و ویژگی های آن حضرت برایشان آشکار نشده است تا او را به سان شخصیتی تلقی کنند که به انجام وظایف امامت می پردازد.

از آن جا که برای راه اندازی جنبشی مستقل، به تعداد لازم و اندازه ی کافی، یار و طرفدار وجود نداشت تا امام آن را اعلان کند و نیز به خاطر نگهداری از تعداد اندک یارانی که هنوز به امام وفادار بودند، آن حضرت سیاست خویش را از همان آغاز بر پایه کناره گیری از مردم بنیاد نهاد و از آنان خواست به دیدارش نیایند.

امام علیه السلام سیاست خویش را در نخستین دیداری که با گروهی از شیعیان و دوستانش در کوفه داشت، اعلام کرد و این در هنگامی بود که آنان دوستی خود را ابراز نمودند و همگی به او گفتند: «ای فرزند پیامبر خدا! ما همگی گوش به فرمان، فرمانبردار و نگهدار پیمان تو هستیم، شیفتگان تو می باشیم و از تو روی برنمی تابیم. بنابراین، به ما فرمان بده، خدای رحمت کناد که ما با هر که با تو بجنگد، می جنگیم و با هر که با تو سازش کند، سازش می کنیم و به طور یقین انتقام تو و انتقام خود را از کسانی که بر تو و بر ما ستم کرده اند، می ستانیم.»

امام علیه السلام فرمود: «... تقاضای من از شما این است که نه طرفدار ما باشید و نه بر ضد ⁽¹⁾ما.»

امام علیه السلام با این سخنان خود، از آنان می خواهد که در آن دوره در برابر اهل بیت علیهم السلام بی طرف باشند، نه به نفع ایشان وارد عمل شوند و نه بر زیانشان.

دلیل این سیاست هم این بود که اگر حکومت وقت، کوچکترین جمعی را در پیرامون امام زین العابدین می دید، آن را بهانه قرار می داد تا وجود آن حضرت و همراهانش را از میان بردارد؛ چه، پس از آن که این دولت امام حسین علیه السلام را که به مراتب از موقعیت نیرومندتری در میان امت برخوردار بود، به شهادت رسانید، کشتن امام علی بن الحسین علیهماالسلام که آن توان را هم نداشت، برایش آسان می نمود.

هدف از آن نقشه ی سیاسی موقت، این بود که امام سجاد علیه السلام در مدینه باقی نماند تا پندارهای دولت و حدس و گمان های مقامات آن، او را تحت پیگرد قرار ندهند و از بدگمانی های آنها دور بماند و حتی به فضای باز بیابان و بیرون شهر برود و در سیاه چادری سکونت گزیند و بدین ترتیب، تیرهای تردید را از خویشتن منحرف سازد و به عنوان وارث شهیدان، تهمت های مقامات حکومت را از پیشگاه خود برطرف کند.

بر حسب روایات، این وضعیت، چند سال به درازا کشید و از سال 61 ه. هنگامی که اهل بیت علیهم السلام به مدینه بازگشتند، آغاز شد و تا پایان سال 63 ه. زمانی که کشتار وحشتناک «حره» پایان یافت، ادامه یافت؛ اما پس از این دوره، از این سیاه چادر، در تاریخ زندگی امام علیه السلام خبر و اثری به چشم نمی خورد.

برجسته ترین فایده ی این پدیده شگفت انگیز، آن بود که سرکرده ی خونخوار اموی، مسلم بن عقبه در هجوم وحشیانه و ویرانگرش به مدینه و باشندگان آن به امام سجاد علیه السلام آسیب نرسانید و به گمان خود، او را خیرخواه به شمار آورد، نه بدخواه. روشن است که در اندیشه ی این اموی خونریز، مقصود از خیرخواهی و بدخواهی چیست؟ با این که در این هجوم، خود امام هدف او بود؛ چنان که در آینده این موضوع را شرح خواهیم داد.

امام سجاد علیه السلام مهمترین آرمان ها و هدف هایش را از این اقدام بی نظیر به دست آورد و به همین سبب، در حالی به مدینه بازگشت که بدگمانی های مقامات حکومتی را به حالتی معمولی دگرگون ساخته بود و امام علیه السلام در نظر آنان به صورت شهروندی در آمده بود که می تواند در مدینه سکونت داشته باشد، بدون این که جاسوسان او را زیر نظر بگیرند.

حتی دشمنی دیرینه ای که امویان نسبت به بنی هاشم در دل داشتند، دگرگون شد، همان دشمنی که معاویه آن را در خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله متمرکز ساخت و آتش آن را بر سر امیر مؤمنان علی علیه السلام و فرزندانش فرو ریخت و یزید، آن را در آن فاجعه ی وحشتناک عینیت بخشید، زیرا بزرگ خاندان و سرور آن، حسین بن علی علیه السلام و بهترین مردان خانواده و یاران او را در کشتارگاه کربلا به شهادت رسانید. به برکت سیاست امام زین العابدین علیه السلام تمامی این دشمنی ها در پایان این مرحله دگرگون و علی بن الحسین علیهماالسلام به محبوبترین فرد در نزد حاکمان اموی مبدل شد ⁽¹⁾.

با آنچه گفته شد، می توانیم روایتی را که درباره اعلان امامت علی بن الحسین علیهماالسلام وارد شده و به حدیث لوح معروف است، توجیه کنیم. این حدیث را جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده و در آن آمده است: «خاموش باش و سکوت اختیار کن و در خانه ات بمان و پروردگارت را عبادت کن تا این که مرگت در رسد.» ⁽²⁾.

این دوره که امام سجاد علیه السلام به خاموشی و سکوت دستور می دهد، باید به آغاز دوره ی امامت آن حضرت که با خطرها و تهدیدها رو به رو بود، محدود شود. دو واژه ی «اطراق» و «صمت» یعنی خاموشی و سکوت که در این روایت آمده است، بیانگر آن است که در این دوره باید به سکون و آرامش پای بند بود و از مردم دوری گزید و برای آینده برنامه ریزی کرد. این سیاست، همان چیزی است که اسماعیل بن علی ابوسهل نوبختی آن را چنین بیان کرده است:

«حسین به شهادت رسید و علی بن الحسین که هنوز کم سن و سال بود - عمرش کمتر از بیست سال بود - جانشین او شد. سپس او از مردم کناره گیری کرد. نه او به دیدار کسی می رفت و نه کسی به دیدار او می آمد، مگر یاران ویژه اش. او در نهایت درجه ی عبادت قرار داشت و بر اثر دشواری زمان و ستم بنی امیه، دانش او بسیار اندک انتشار یافت.» ⁽³⁾.

این سخن شرح واقعی برای وضعیت دوران امام سجاد علیه السلام است، وگرنه دوران بعدی زندگی امام که خواهیم دید، مالامال از گفتارها، سخنرانی ها، دعاها و اندرزهای هدفدار است. بنابراین، در این دوران سکوتی وجود ندارد.

در زندگی امام سجاد علیه السلام سفرهای متعددی به حج، فعالیت عملی و جدی در انفاق و آزادسازی بردگان، حضور در مسجد نبوی، ایراد سخنرانی در هر جمعه، نامه نگاری ها و مباحثات و گفتگوهای علمی را می بینیم و بدین ترتیب، در این مرحله از زندگی او خاموشی به چشم نمی خورد.

همچنین کسی نمی تواند بگوید دانشی که از سوی امام منتشر شده، اندک است، زیرا در برابر او صحیفه ی سجادیه، رسالة الحقوق و مناسک حج قرار دارد. افزون بر خطبه ها، سخنان و نامه هایی که کتاب بلاغة علی بن الحسین علیهماالسلام آنها را در بر دارد و کتاب های تراث بسیار، آنها را گرد آورده اند. ⁽¹⁾.

اسامی کسانی که از آن حضرت روایت کرده اند، در کتاب های دیگری گردآوری شده است. ⁽²⁾تعداد افرادی که از امام سجاد علیه السلام روایت کرده اند و تنها شیخ طوسی از آن نام برده است، به 170 راوی می رسد ⁽³⁾.

بی تردید، مجموع این دانش اندک نیست و می باید انتشار آن، تنها پس از آن دوران کوتاه تحقق یافته باشد.

از تمامی این فعالیت های گفتاری و عملی می توان یقینی پیدا کرد که امام سجاد علیه السلام پس از آن دوران، منزوی و خاموش و دور از مردم نبوده است، بلکه به فعالیت گسترده در صحنه ی زندگی عمومی ادامه می داده و حتی بر طبق گفته ی نسب شناسان، حدیث روایت کرده و دیگران از او روایت کرده اند و او دانش فراوانی را به دیگران آموخته است. ⁽⁴⁾در

بخش های آینده این کتاب، به یاری خداوند، بر اثبات هر کدام از این فعالیت ها شواهدی ارائه خواهد شد.

واقعه ی حره

امام سجاد علیه السلام به مدینه بازگشت تا مردم با اشک و اندوه از او استقبال کنند و او از این عواطف برای انتشار گزارش های کربلا بهره ببرد و این رویدادها را در دل ها متمرکز سازد تا تردیدها و انکارهای دشمنان و گذشت زمان، آنها را محو نکند، چنان که بسیاری از وقایع و رویدادها بر اثر گذشت زمان از بین رفته و از خاطره ها محو شده اند.

امام سجاد علیه السلام بشربن بن حذیم ⁽¹⁾را به مدینه فرستاد تا خبر شهادت حسین علیه السلام را به مردم مدینه برساند و آنان را از موقعیت امام سجاد علیه السلام آگاه سازد.

بشر می گوید: «در مدینه هیچ بانوی پرده نشینی باقی نماند، مگر این که همگی چهره هایشان را برهنه کردند و من گریه کننده ای بیشتر از آن روز و هیچ روزی را ناگوارتر از آن روز بر مسلمانان ندیدم.»

او می گوید: «ناگهان علی بن الحسین علیه السلام بیرون آمد، در حالی که دستمالی در دست داشت و با آن اشکهایش را می زدود و یک خدمتگزار هم که صندلی را بر زمین نهاد و امام علیه السلام بر آن نشست، در حالی که نمی توانست از ریختن اشک خودداری کند. صدای مردم به گریه بلند شد و آواز زاری و ناله ی زنان و کنیزکان، فضا را پر کرد و مردم از هر سو به آن حضرت تسلیت می گفتند، گویی آن قطعه زمین یکپارچه صدای ضجه شده بود. آن گاه امام علیه السلام با دست مبارک خویش اشاره کرد و فرمان سکوت داد. بلافاصله همگان سکوت کردند. سپس امام علیه السلام فرمود:

«سپاس و ستایش خداوندی را سزد که پروردگار جهانیان، بخشاینده، و مهربان، فرمانروای روز جزا و آفریدگار همه ی آفریدگان است، او که دور می شود، پس اوجش از

آسمان های بالا هم فراتر می رود و نزدیک می گردد تا جایی که زمزمه ای از او پنهان نمی ماند او را بر کارهای بزرگ، روزگاران پر فاجعه، درد فاجعه ها، تلخی سرزنش ها و مصایب بزرگ و فراگیر و دشوار و در هم کوبنده می ستاییم.

«ای مردم! همانا خداوند، ما را به مصیبت های گران و شکافی بزرگ در اسلام مبتلا کرد. ابا عبدالله الحسین علیه السلام و عترت و یارانش به شهادت رسیدند و زنان و دخترانش به اسارت رفتند و سر مبارک او را در شهرها بر نیزه ها گردانیدند و این همان مصیبتی است که مانند ندارد.»

«ای مردم! کدامین مرد از شماست که پس از شهادت او شادمانی کند؟ یا کدامین دل است که به خاطر او اندوهگین نشود؟ یا کدامین چشم است که اشک نریزد و از گریه بخل ورزد؟»

«حقیقتا برای شهادت او، هفت آسمان گریه کرد و دریاها با حرکت امواج خود گریست و آسمان ها با ارکانش و زمین با نواحی خویش و درختان با شاخه هایش و ماهی ها در ژرفای دریاها و فرشتگان مقرب و تمامی اهل آسمان به خاطر او اشک ماتم ریختند!»

«ای مردم! در حالی صبح کردیم که مطرود، پراکنده، رانده و دور افتاده از شهر و دیار گردیدیم، گویی از فرزندان ترک و کابلیم. آن هم بدون هیچ گناهی، یا ناروایی که مرتکب شده باشیم و یا رخنه ای به اسلام وارد کرده باشیم. چنین چیزی را در پیشینیان نشنیده ایم و اگر آن را به ما نسبت دهند، چیزی جز دروغ باقی نیست.

«به خدا اگر پیامبر صلی الله علیه و آله به جای سفارش درباره ی ما دستور جنگ می داد، افزون از این جنایت ها که با ما شد، نمی گردید. انا لله و انا الیه راجعون از مصیبتی چنین عظیم، دردآور، دشوار، زشت، تلخ و در هم کوبنده!»

«ما از این مصیبت ها نزد خدا شکوه می بریم، زیرا او قدرتمند و انتقامگیر است». ⁽¹⁾.

منابع تاریخی از شخصیت های معروف مدینه نام نبرده اند؛ لیکن صوحان بن صعصعه بن صوحان ز جا برخاست و از امام سجاد علیه السلام پوزش خواست و امام هم برای پدر وی طلب رحمت کرد.

چنین پیداست که شخصیت های مدینه در رو به رو شدن با امام سجاد علیه السلام تنها به ابراز احساسات داغ بسنده کردند و از آن فراتر نرفتند، زیرا دلیلی نمی دیدند که با حکومت درگیر شوند، هر چند امام حسین علیه السلام به آن شکلی که امام سجاد علیه السلام برایشان شرح داد، به شهادت رسیده بود.

از بیانیه ای که مردم مدینه در هنگام قیامشان بر ضد یزید و حکومت وی صادر کردند، بر می آید که آنان از کارهای زشت و نامشروع یزید آگاهی نداشتند، تا این که هیأتی نزد او رفتند و به دربار وی حضور یافتند و با چشمان خویش دیدند، آنچه را که دیدند و لذا به مدینه بازگشتند و علیه او دست به قیام زدند.

در نخستین اعلانیه آنان چنین آمده است: «ما از نزد مردی آمدیم که دین ندارد، شراب می نوشد، نماز را ترک می کند، تنبور می نوازد، کنیزکان در نزد او می رقصند، با سگ بازی می کند و با میگساران و غلام بچگان شب را به صبح می برد. ما شما را گواه می گیریم که او را از خلافت برکنار کردیم.» ⁽¹⁾.

آنان به نزد عبدالله بن غسیل آمدند و با وی بیعت کردند و او را سرپرست خویش قرار دادند. ⁽²⁾.

در این بیانیه ی مردم مدینه، نه یادی از حسین علیه السلام به میان آمده و نه از ستمی که بر اهل بیت علیهم السلام رفته است، اما آنچه را که آنان به یزید نسبت دادند از قبیل الحاد، فسق و خلاف های دیگر، امام حسین علیه السلام در چند سال پیش، طی نامه اش به معاویه اعلام کرده ⁽³⁾بود.

بنابراین، مردم مدینه در آن زمان کجا بودند؟

چرا در آن زمان به خاطر این خلافکاری های یزید قیام نکردند؟

وانگهی، کسانی که نوشیدن شراب و فسق و گناه، آنان را به حرکت در می آورد، چرا به خاطر کشته شدن امام حسین علیه السلام و مصیبت هایی که بر سر اهل بیت علیهم السلام فرو ریخت، قیام نکردند؛ مصیبت هایی که علی بن الحسین علیهماالسلام آنها را به صورتی شایسته در سخنرانی اش

به مردم رسانید؟ حتی مسعودی می گوید: «قیام مردم مدینه و بیرون راندن امویان و کارگزار یزید از مدینه، با اجازه ی ابن زبیر بوده است.» ⁽¹⁾.

از این رو، اهل بیت و امام سجاد علیه السلام هیچ نقش و جایگاهی در اهداف مردم مدینه و اصحاب حره در زمان قیام ایشان بر ضد حکومت یزید نداشته اند. این در حالی است که اگر امام علیه السلام به همراه آنان وارد عمل می شد، به معنای تأیید و امضای شرعی بودن حرکت آنها بود.

حقیقت آن است که مردم مدینه پس از واقعه ی کربلا به امام سجاد علیه السلام ستم کردند و این حقیقت تا آن جا روشن بود که امام علیه السلام آن را در سخنان خویش اعلان کرد: «در مکه و مدینه حتی بیست نفر وجود ندارد که ما را دوست بدارند.» ⁽²⁾.

یکی از انگیزه های عدم دخالت امام علیه السلام در قیام حره، این بود که آن بزرگوار از ناتوانی و اندک بودن تعداد مردم مدینه در برابر فزونی، ستمگری و سنگدلی شامیان، آگاهی داشت.

به علاوه، تصمیم قبلی امام بر دوری گزیدن از مدینه بنا به عوامل و دلایلی که ما پیشتر آنها را بیان کردیم، برای عدم دخالت او در این قیام بسنده بود.

پیداست دولتی که این بار می خواست با مردم مدینه مقابله کند، از ستم این مردم بر اهل بیت علیهم السلام به خوبی آگاه بود و از آن جا که پیشتر در ریختن خون اهل بیت علیهم السلام زیاده روی کرده بود، خواست از این وضعیت بهره برداری کند و به علی بن الحسین علیهماالسلام نزدیک شود و نسبت به او محبت ورزد تا از این طریق، آتش انتقام را فرو بنشاند، لذا او را مورد هجوم وحشیانه قرار نداد، بلکه کوشید بر حسب نظر مقامات دولتی، مردم به آن حضرت اقتدا کنند.

وانگهی، یکی از بزرگترین خطاهایی که اصحاب حره مرتکب شدند، این بود که مدینه را به عنوان مرکز جنبش برای خود برگزیدند؛ چنان که خطای ابن زبیر هم این بود که مکه به ویژه مسجد الحرام را مرکز قیامش قرار داد؛ حتی آنان، این دو مکان مقدس را

در معرض حمله های شامیان پست و هتک حرمت امویان قرار دادند که دشمنان اسلام و مقدساتش بودند.

در حالی که اهل بیت علیهم السلام عموما از امام امیرمؤمنان علیه السلام گرفته تا امام حسین علیه السلام و همچنین تمامی علویانی که بر ضد حاکمان ستمگر قیام کردند، در جنبش ها و قیام های خود از این دو حرم مقدس بیرون رفتند تا حرمت آنها را نگه دارند تا مبادا خونی در این دو جا ریخته شود و حرمتشان از بین برود و نیز به خاطر این که باشندگان این دو حرم از زیان ها و مصیبت های جنگ و انتقام کشی سپاهیان و ستمگری آنان در امان بمانند ⁽¹⁾.

و این یکی از افتخارات اهل بیت علیهم السلام است که تاریخ باید آن را به یاد داشته باشد؛ لیک اصحاب حره به درجه ی شایسته ای نرسیده بودند که آن حقایق را درک کنند، زیرا از محضر امام سجاد علیه السلام که بیست و شش سال از عمر شریفش می گذشت، دور بودند.

دوری میان مردم مدینه و امام سجاد علیه السلام برای آن حضرت دو فایده داشت که هم به مصلحت امام بود و هم در روند عملکرد و برنامه ریزی او برای آینده تأثیر داشت:

1 - امام علیه السلام از اتهام دخالت در قیام علیه حکومت رهایی یافت و به همین دلیل، نام او را در فهرست مخالفان قرار ندادند، زیرا حکومت - بر حسب گفته ی برخی از منابع - می دانست که آن حضرت در این قیام دخالتی ندارد.

2- امام علیه السلام با این عمل از کشته شدن بسیاری از افراد و از بین رفتن حرمت های فراوان جلوگیری کرد.

چه کسی می داند؟ شاید ورود امام سجاد علیه السلام به آن قیام به نابودی کامل خاندان نبوی و علوی که از آرزوهای خاندان امیه بود، منجر می شد؟ بنابراین، امام سجاد علیه السلام با بی طرفی خود، توانست از انجام این عمل زشت جلوگیری کند.

امام علیه السلام پناهگاه بسیاری از خانواده های دیگر و حتی برخی از خانواده های بنی امیه بود؛ به عنوان نمونه در روایت آمده است که امام سجاد علیه السلام چهار صد زن عبد منافی را تحت پوشش گرفت و آنان را سرپرستی می کرد تا این که سپاهیان پراکنده شدند ⁽²⁾از

جمله خانواده هایی که امام به آنها پناه داد، خانواده ی مروان بن حکم و همسر او عائشه دختر عثمان بن عفان اموی بود و به همین سبب، مروان از علی بن الحسین علیهماالسلام به خاطر این کار سپاسگزاری کرد. ⁽¹⁾.

برخی از نویسندگان می کوشند از بی طرفی امام سجاد علیه السلام و برخورد او با مروان و حمله نکردن سپاهیان به او، دلیلی بسازند برای عدم قیام آن حضرت بر ضد حکومت اموی! لیکن این تلاش برخلاف حقیقت است؛ چه، تمامی رفتارهای امام از حکمت و اندیشه سرچشمه می گرفت و دلایل و شواهدی را که پیشتر بیان کردیم، موضع بی طرفانه ی آن حضرت را نسبت به قیام حره توجیه می کند. از این رو، هر کس که آن حقایق را درک کند و مورد بررسی قرار دهد، برایش روشن خواهد شد که دوری کردن از عملی که پیامدهایش قابل رؤیت و روشن است، واجب و مشخص می باشد. لذا اگر امام علیه السلام در آن قیام دخالت می کرد، از دو حال بیرون نبود، یا زیر گام های سپاه متجاوز له می شد و یا حرکتی به پیروزی می رسید که هدف حقیقی اش مشخص نبود و کسانی آن حرکت را رهبری می کردند که نه احترام و کرامتی برای اهل بیت علیهم السلام قایل بودند و نه حق امامت برای آنان!

به علاوه، برخی از متون نشان می دهد که امام علیه السلام هدف دشمنان بوده است. شیخ مفید می گوید: مسرف ⁽²⁾بن عقبه به مدینه آمد، در حالی که می گفت: او جز علی بن الحسین علیهماالسلام را در نظر ندارد. ⁽³⁾.

بی تردید، حکومت اموی که اهل بیت علیهم السلام را در کربلا نابود کرد، از امام سجاد علیه السلام هراس نداشت، چرا که او تنها و غریب بود و با وجود این، دولت به شدت او را زیر نظر گرفته بود، زیرا او تنها وارث اهل بیتی بود که آن همه خون دادند و آن جایگاه والا را در

نزد دوستانشان داشتند و انتظار می رفت که امامت در میان آنان باشد. بر این اساس، تردیدی وجود ندارد که وجود امام سجاد علیه السلام هدف دشمنان بوده است.

این متن، پیش از هر چیزی نشان می دهد که از نظرگاه مردم، امام سجاد علیه السلام عنصری مخالف حکومت اموی بوده است و نه این که در برابر آن تسلیم محض باشد و حتی مردم بر این باور بودند که آن سپاه خونخوار به قصد جان علی بن الحسین گسیل شده بود نه برای احترام نهادن به او. بنابراین امام علی بن الحسین علیهماالسلام به رغم این که در انزوا و دور از مردم بود و در قیام دخالتی نداشت، در نظر مردم همچنان دشمن حکومت به شمار می آمد. بلاذری می گوید: «علی بن الحسین علیهماالسلام به مروان و فرزندش عبدالملک پناه داد و آن دو به نزد آن بزرگوار آمدند تا از او امان بخواهند.» ⁽¹⁾.

به علاوه، امام سجاد علیه السلام از هجوم مسرف بن عقبه می ترسید؛ لیکن حکومت که امام را زیر نظر داشت، کاملا از حرکت های او آگاه بود و هیچ بهانه ای نتوانست بیابد که او را متهم کند و کاسه ی خشم خود را بر سر او بشکند و مورد هجومش قرار دهد.

به منظور فرو نشاندن آتش انتقام و به ویژه پس از قیام مردم مدینه، مقامات دولت به نفاق گراییدند تا جنایت هایی را که در حق اهل بیت علیهم السلام و مردم مدینه مرتکب شده اند، بپوشانند و لذا به امام ابراز محبت می کردند و گرامی اش می داشتند و درباره اش چنین می گفتند: «او خیری است که شری در او نیست؛ افزون بر این، در نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله منزلت و جایگاهی ویژه دارد.» ⁽²⁾.

مسعودی می گوید: «مردم به علی بن الحسین علیهماالسلام نگاه می کردند که به قبر پیامبر صلی الله علیه و آله پناه برده بود و دعا می کرد. او را به نزد مسرف آوردند، در حالی که وی به شدت بر آن حضرت خشمگین بود و از او و پدرانش بیزاری می جست. لیک زمانی که امام بر او وارد شد، ترسید و به احترام از جا برخاست و در کنارش نشانید و گفت: نیازمندیهایت را از من بخواه. امام علیه السلام درباره ی هر کس از افرادی که برای کشته شدن به نزد مسرف آوردند، شفاعت کرد و او شفاعت آن حضرت را پذیرفت. سپس از نزد مسرف بیرون رفت.»

از امام سجاد علیه السلام پرسیدند: ما تو را دیدیم که لبهایت تکان می خورد؛ چه چیزی گفتی؟

امام علیه السلام فرمود: گفتم: اللهم رب السموات السبع و ما اظللن و الارضین و ما اقللن رب العرش العظیم، رب محمد و آله الطاهرین و اعوذبک من شره و ادرأبک فی نحره. اسألک ان تؤتینی خیره و تکفینی شره.

به مسلم گفتند: دیدیم که به آن جوان و نیاکانش ناسزا می گفتی، اما زمانی که او را به نزدت آوردند، مقامش را بالا بردی؟ گفت: این کار طبق نظر خودم نبود؛ بلکه دلم از ترس او پر شد ⁽¹⁾.

بدین ترتیب، عنصر غیب خود را در این بحث وارد می کند و نمی توان آن را بعید دانست؛ زیرا در منابع معتبر آمده است.

هر چند ما این عنصر را از آنچه بدان استشهاد می کنیم، دور کردیم، لیکن کسانی که می خواهند زندگی امام سجاد علیه السلام را از انواع عبادت و زهد و حیات معنوی لبریز سازند، نباید این عنصر را دور بدانند.

افزون بر همه ی آنچه بیان شد، بیم و هراس امام علیه السلام از آن سپاه خونخوار و پناه بردن او به حرم شریف و نیز ناسزاگویی فرمانده اموی به آن بزرگوار بیزاری جستن از او، دلایل کافی برای اثبات این که امام علیه السلام هدف بوده است، به شمار می رود؛ لیک سیاست حکیمانه ی او که از آغاز ورودش به مدینه، آن را در پیش گرفت، از عواملی بود که او را از سرنوشت بزرگان و اشراف مدینه یعنی نابودی آنان رهایی بخشید.

مسئولیت رهبری

امام علیه السلام به مدینه بازگشت تا با خطری که اسلام را تهدید می کرد، مقابله کند؛ خطری که در دل امت پراکنده شده بود آن خطر، ناامیدی آنان از دین و اهدافش بود و این پس از زمانی بود که امام حسین علیه السلام فرزند دخت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم با آن وضع رقت آور به شهادت

رسید و خانواده اش در بلاد اسلام به تبعید و به اسارت برده شدند.

وزیر عبدالله بن سلیمان بر این باور بود که مسأله شهادت حسین علیه السلام سخت ترین مصیبت بر اسلام و مسلمانان بود، زیرا مسلمانان پس از شهادت او از هر گشایشی که بدان امید بسته بودند و از هر عدالتی که انتظارش را داشتند، ناامید گشتند. ⁽¹⁾.

آنچه گفته شد، نسبت به اصل اسلام بود؛ اما نسبت به امامت و اهل بیت علیهم السلام مردم از پیرامون آنان پراکنده شدند و روی برتافتند، به قسمی که امام صادق علیه السلام آن رفتار را به ارتداد تعبیر کرده و فرموده است: «مردم پس از کشته شدن حسین علیه السلام مرتد شدند، مگر...» ⁽²⁾.

منشأ نا امیدی و ارتداد مردم، این بود که آنان دیدند با قتل پیشوا و اسارت خانواده ی او تمام آرزوها بر باد رفت. حق، ناتوان و یارانش اندک گردیدند. از سوی دیگر، وقتی که آنان، حکومت را با آن قدرت، جرأت و سنگدلی دیدند، دلشان پر از وحشت و هراس شد. بنابراین، در حالی که امام علیه السلام در موقعیتی چنان ضعیف قرار داشت، طرفدارانش نمی توانستند به مخالفت با حکومت برخیزند و نزدیک شدن به امام علیه السلام جز این که آنها را در مظان اتهام و بازجویی قرار دهد، ثمره ای دیگر نداشت و به همین دلیل، مردم از آن حضرت دوری کردند.

لیک امام زین العابدین علیه السلام با نقشه ی حکیمانه اش از دوری مردم بهره جست و آن را به عنصری مطلوب تبدیل کرد که هم برای خودش سودمند بود و هم برای کسانی که هنوز به وی وفادار مانده بودند، تا آن جا که بر اثر همین حرکت هایی که پیشتر بیان کردیم، در نظر مقامات حکومتی «به خیری تبدیل شد که شری در آن نیست». امام علیه السلام با این نقشه ی موفقیت آمیز، نه تنها خود و خویشاوندانش را از نابودی کامل رهایی بخشید، بلکه توانست تجدید نیرو کند و موقعیت اجتماعی خویش را در میان مردم باز گرداند؛ چه، آنکه او شهروند شایسته ای بود که کسی از پیوند و ارتباط با او نمی هراسید، زیرا او به «علی خیر» ⁽³⁾تبدیل شده بود. در این حالت، طبیعی بود که مردم باز گردند و رفتارشان با

امام علیه السلام را به صورت عادی در آوردند و لذا امام صادق علیه السلام در دنباله ی سخنان پیشین خویش فرمود: «سپس مردم پیوستند و فزونی یافتند». ⁽¹⁾.

از هم گسستگی امور شیعه و پراکنده شدن نیروهای آنان پس از شهادت امام حسین علیه السلام از بزرگترین خطرهایی به شمار می رفت که امام سجاد علیه السلام پس از بازگشت به مدینه با آن رو به رو بود و از آن جا که او امام و رهبر حرکت شیعی شمرده می شد، وظیفه اش ایجاب می کرد که برای گردآوری نیرو و بازسازی آن، برنامه ریزی کند و این کار، به آمادگی روانی و فکری و زنده ساختن امید در دل ها و کاشتن عزم و اراده در جان ها نیاز داشت.

امام سجاد علیه السلام با فعالیت آرام و دور از هیاهو و تشریفات خود، موفق شد این پروژه نوسازی و آماده سازی را با تمام قدرت، حکمت و سلامت و جدیت به مرحله ی کمال برساند.

همان گونه که بنیاد نهادن یک ساختمان جدید، به مراتب از ترمیم ساختمان ویران شده ساده تر و استوارتر است؛ بنیاد نهادن یک اندیشه در ذهن هایی که خالی از شبهات و مالامال از امیدند و با جدیت پیرامون آن حلقه زده اند و مصمم به احیای آن می باشند، به مراتب آسان تر از ترمیم اندیشه ای است که مردم از احیای آن ناامید شده اند و فکر می کنند که تجربه ی این اندیشه با شکست مواجه شده است و آنان شاهد نابودی رهبران، ناتوانی طرفداران و چیره شدن مخالفان آن هستند و لذا آموزه هایش را تحریف کرده، چهره اش را بد جلوه داده و اهدافش را دگرگون ساخته اند و در این حالت، مردم حیرت زده می شوند و درباره ی آنچه گفته شده، طرح گردیده و عرضه شده، تردید می کنند و می کوشند از چنین اندیشه ای بیرون آیند و از آن برگردند و در گوشه ای بایستند تا ببینند که سرنوشت رهبران درگیر به کجا می انجامد!

مسلمانان از آنچه در اسلام است از قبیل طرح های آزادی بخش و رها کننده از بردگی و فساد، ناامید شده بودند، زیرا دیدند که امویان - دشمنان قدیمی و مخالفان کنونی دین - بر خلافت چیره شده اند و دارند صاحبان این دین، یعنی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران

قدیمی آن را می کشند و از طریق کشتار و گناه هر عملی که اسلام آن را تحریم کرده است، در سرزمین اسلام، فساد می کنند.

اگر فقط امام علی بن الحسین علیهماالسلام را که نص بر اثبات امامت او اقامه شده و همو وارث عترت و رئیس اهل بیت در دوران خویش است - صاحب حق [و صاحب دین] بدانیم پس او امامی است که بار رسالت را بر دوش خواهد گرفت و باید نقشه ی اصلاح را مهیا کند تا نیروها را گرد آورد، مجموعه های پراکنده را جمع سازد، آرزو را به دل های مأیوس، امید را به چشمان ناامید و زندگی را به قلب های مرده باز گرداند.

از سوی دیگر، امام علیه السلام باید در برابر دشمنان مقاومت ورزد، پندارها و تهمت های آنان را تکذیب کند، توطئه ها و نیرنگ هایشان را بر ملا سازد و نقشه ها و دام های آنها را بر هم زند.

پیشوایان از اهل بیت علیهم السلام با توجه به دانش و بزرگواری و امامتی که دارند و همه ی امت، آن را پذیرفته اند، می کوشند مفاهیم مبارزه و جهاد را در دل های فرزندانشان از همان اوان کودکی بکارند تا افتخارات اسلام در دل های آنان پایدار بماند. امام سجاد علیه السلام اسلام را با تمامی آموزه ها و آثار علمی و عملی که دارد، آموخته و آن را از منابع مورد اعتماد، یعنی پدران پاکش، فرا گرفته است.

از نخستین آموزه هایی که آن بزرگوار فرا گرفت، غزوه های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم و سریه های او بود؛ چنان که در حدیث از عبدالله بن محمد بن علی از پدرش نقل شده است که گفت از علی بن الحسین شنیدم که می گفت «ما غزوه ها و سریه های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم را می آموختیم، همچنان که سوره ای از قرآن را می آموختیم». ⁽¹⁾.

بنابراین، امام سجاد علیه السلام عالیترین نوع جهاد و مبارزه در راه خدا و اسلام را آموخت و از همان آغاز کودکی در ژرفای دلش ترسیم کرد. او پس از آن که با چشم خویش در کربلا، دلاوری های پدرش امام حسین علیه السلام و جهاد یاران باوفای او را در راه بالا بردن کلمة الله دید، هرگز از کاربرد این الگوهای بی نظیر و نقشه ها برای رسیدن به دستاوردهای والای آن، دست برنداشت امام سجاد علیه السلام فصل های بعدی جهاد و کوشش

خود را آغاز کرد تا آن اهداف عالی را تحقق بخشد و ما نیز به اندازه ی توان خویش کوشیده ایم خبرهای پراکنده ی آن جهاد و تلاش ها را در زمینه های علمی و عملی به یاری خداوند گرد آوریم.

مبارزه فکری و علمی

اشاره

تاریخ نویسانی که درباره ی زندگی امام سجاد علیه السلام قلم زده اند، به ویژه پژوهشگران اجتماعی که می خواسته اند امام را از حیات سیاسی دور کنند، به این قول اند که آن حضرت «سخت سرگرم امور دینی، روایت حدیث و آموزش بوده است ⁽¹⁾«و فعالیت های آن امام عبارت بوده اند از: «گسترش علوم، آموزش مردم، تربیت اخلاصمندان، تربیت عالمان و فقیهان و نظارت بر بازسازی جمعیت شیعه ⁽²⁾.

تردیدی نیست که امام سجاد علیه السلام در تمامی این زمینه ها نقش برجسته ای ایفا کرد، ولی هرگز هیچ کدام از این امور، بیرون از عملکرد سیاسی و یا جایگزین عملکرد سیاسی نبود بلکه آن وظایف از مهمترین کارهای پیامبران و امامان و حتی مصلحان سیاسی و بشری محسوب می شود که آنها را انجام می داده اند و به امت ها و ملت ها در سطح عالی می رسانده اند، به ویژه آموزه های الهی را که برای آن برانگیخته و منصوب شده و به تبلیغ و انتشار آن موظف گردیده بوده اند، زیرا آنان راه آشنایی مردم با آن آموزه ها هستند و تنها امین آنها به شمار می روند.

آموزش درست، یکی از راه های مبارزه است، زیرا هر مبارزی به روشنی می داند که یکی از ارکان هر حرکت سیاسی، با سواد کردن ملت و بالا بردن سطح آگاهی آنان از راه آموزش و پرورش است تا این ملت از آنچه در پیرامون وی می گذرد و نیز از حقوق و تکالیف خود آگاه شود؛ لیکن فرمانروایان فاسد در طول تاریخ کوشیده اند به شیوه های مختلف مردم را از حق و آموزه های اصیل آن دور کنند. برخی از این راه ها از این قرارند:

1- مقابله با کسانی که رسالت های الهی را تبلیغ می کنند از طریق ایجاد فشار، اسیر کردن، تبعید، زندان بردن و حتی کشتن.

2- تحریف ادیان از طریق بدعت ها و خرافات، گسترش آموزه های نادرست و ترویج آنها.

3- جلوگیری از آگاهی مردم، از بیم آن که مبادا آنان از گرفتاری ها و کاستیهاشان در زندگی مادی و زبونی و بیچارگی شان در زندگی معنوی باخبر شوند.

4- در اختیار گرفتن دستگاه های آموزش و پرورش از طریق ایجاد شیوه های آموزشی مشکوک و نادرست.

بدین ترتیب، زمامداران ستمگر از طریق خریدن دل ها و شستشوی مغزها و تهی کردن آنها از اندیشه ی درست و پر کردن آنها با اندیشه های فاسد و منحرف، تلاش کسانی را که سرگرم آموزش مردم بودند، از بین می بردند.

معاویه زمانی که بر تخت خلافت تکیه زد، با کمال گستاخی همین شیوه را به کار برد و به تمامی نقاط قلمرو حکومت خود بخشنامه فرستاد و در این بخشنامه به تمامی استاندارانش دستور داد که احادیث و روایت هایی را بسازند و آنها را در مدارس، مساجد، مکتب خانه ها و خانه ها منتشر کنند تا نسلی را پرورش دهند که ذهن هایشان از آموزه های دروغینی انباشته باشد که به نفع امویان به کار گرفته شود، برخلاف آموزه های اصیل اسلامی ⁽¹⁾.

وجود آموزگارانی که با این نقشه های ویرانگر و این شیوه های آموزشی فاسد مبارزه می کنند، بسان سد سیاسی در برابر رژیم های حاکم به شمار می رود و عملکرد این آموزگاران، بدون شک، نوعی تلاش و مبارزه ی سیاسی است.

حکومت های فاسد با این هدف که نقشه های خود را در مورد تحریف دین، گمراه کردن مردم و دور ساختن آنان از دانشمندان و مصلحان پیاده کنند، از عالمان بدکردار و مزدورانی که وجدان های خود را می فروشند، افرادی می سازند که نقاب عالم نمایی بر چهره و جامه ی دین در تن دارند تا فرمان های نادرست حکومت و مسائلی را که با حق در تضادند، برای مردم توجیه کنند و عملکرد حکومت های خود کامه را قانونی جلوه دهند. بنابراین، از جمله وظایف امامان و مصلحان الهی، این

بوده است که با این گونه افراد به مبارزه برخیزند، نیرنگهایشان را بر ملا نمایند، استدلال هایشان را باطل کنند و نیت های بدشان را آشکار سازند.

امام سجاد علیه السلام پس از آن که علوم را از منابع مورد اعتماد فرا گرفت و نوبت رهبری امت و رهنمود آنان به سوی حق و نیکی به او رسید، در دوران خویش به ایفای نقش مهم در این میدان پرخطر پرداخت. از این رو، آن امام، آموزگار حق بود که فضیلت را به هر سو می پراکند و مردم را به اسلام واقعی فرا می خواند، همان امامی که مقام آموزگاری را از پدرانش به ارث برده و به وسیله ی استوارترین و نزدیکترین راه ها به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسیده بود و از آن جا که در بردارنده ی مورد اعتماد آموزه های استوار اسلامی و بر پا دارنده ی با اخلاص امور دینی بود، در رویارویی با هر گونه انحراف و نیرنگ عالم نمایان بدکردار و وعاظ السلاطین به سدی بلند تبدیل شد.

تردیدی نیست که رویارویی امام سجاد علیه السلام با حکومت در این مبارزه، باید در قله ی فعالیت های سیاسی اش قرار گیرد و از پر خطرترین مبارزات سیاسی در زندگی شرافتمندانه او به حساب آید.

اینک ما سه زمینه از عملکردهای امام علیه السلام را برگزیده ایم تا به بررسی انواع فعالیت های او در این زمینه ها بپردازیم. این سه زمینه از این قرارند:

قرآن و حدیث

اشاره

امام سجاد علیه السلام از سال 61 تا سال 95 ه. یعنی در مدت یک سوم از قرن نخست، امامت شیعیان را برعهده داشت.

قرن نخست، دورانی بود که حکومت از روایت، نقل، نوشتن و تدوین حدیث جلوگیری به عمل می آورد. هر چند بعدها این قانون جلوگیری با فرمان خلیفه ی اموی عمر بن عبدالعزیز برداشته شد.

فرایند جلوگیری از روایت و تدوین حدیث، بلافاصله پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آغاز شد و زمامدارانی که بر تخت های خلافت تکیه زدند و در رأس آنان ابوبکر به این روش ادامه دادند. سپس عمر بر کسانی که حدیثی را می نوشتند و یا آن را نقل می کردند سخت تر گرفت، به قسمی که برای جلوگیری از نشر حدیث، تمامی شیوه های سرکوب را به کار برد و در این راستا گروهی از صحابه را به خاطر این که حدیث روایت کرده بودند به زندان فرستاد و گروهی دیگر را به کتک و تبعید تهدید کرد و مجموعه ای از کتاب هایی را که احادیث پیامبر خدا در آنها گردآوری شده بود، به آتش کشید.

زمامداران پس از عمر نیز به سنت او در جلوگیری از تدوین و روایت حدیث، پایبند و وفادار ماندند. عثمان و معاویه اعلام کردند که در سنت و شیوه ی جلوگیری از نشر حدیث نبوی از عمر پیروی می کنند، مگر حدیثی که در دوران خود او بوده است. ⁽¹⁾.

سیاست عمر در جلوگیری از نشر حدیث به صورت سیاستی جاری و معمولی

در آمد و حتی کار به جایی رسید که حجاج ثقفی، این خونخوار عراقی، بزرگان صحابه ی پیامبر خدا را مورد ستم و تجاوز قرار داد و بر دست و گردن آنان مهر زد، زیرا بیم از آن داشتند که مبادا آنان برای مردم حدیث نقل کنند و یا مردم به سخنان ایشان گوش فرا دهند. ⁽¹⁾.

بنابراین، پرداختن به روایت حدیث در چنین دوره و فضایی، کار ساده و آسانی نبوده است.

امامان اهل بیت علیهم السلام و پیروانشان، با این سیاست ویرانگر و ضد مهمترین منبع اندیشه ی اسلامی به مقابله برخاستند و به جانبداری از سیاست نگارش احادیث و سپردن آن به مؤلفات اقدام کردند و در طول آن دوران با قاطعیت و درایت به روایت و نقل و انتشار حدیث پرداختند.

پیش تر آگاه شدیم که امام سجاد علیه السلام - چنانکه ابن سعد - گفته است «مورد اعتماد، امین، بسیار گوینده ی حدیث، والا مقام، بلند مرتبه و پرهیزگار بوده است.» ⁽²⁾چنانکه که نسابه عمری گفته است: «امام سجاد علیه السلام آنقدر فراوان حدیث نقل کرد که دانش بسیاری را در اختیار دیگران قرار داد ⁽³⁾.

بی تردید، مبارزه ی امام سجاد علیه السلام برای ایستادن در برابر ممنوعیت حکومتی و پرداختن به روایت و نقل حدیث به معنای ستیزه جویی آشکار با دستورهای حکومت و سیاست آن است. وانگهی، آن حضرت، از سنت پیروی می کرد و دیگران را هم به کاربرد و عملی ساختن آن فرا می خواند از او روایت شده است که فرمود: «بهترین کارها عمل کردن به سنت است، هر چند اندک باشد». ⁽⁴⁾.

او کسی را که حدیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم را ریشخند می کرد، به شدت مورد نکوهش قرار می داد و بر او نفرین می کرد و می فرمود: «نمی دانیم با مردم چه کنیم؟ اگر با آنچه از پیامبر خدا شنیدیم سخن بگوییم، می خندند و اگر سکوت اختیار کنیم، در شأن ما نیست

سپس کسانی را که حدیث پیامبر خدا را ریشخند می کنند، به شدت نکوهش کرد.» ⁽¹⁾.

از امام سجاد علیه السلام مجموعه ی بزرگی از احادیث مسند و مرفوع روایت شده است و نیز مجموعه ی دیگری که سند آنها به پدرانش می رسد. اما احادیثی که از آن حضرت صادر شده و از احادیثی به شمار می رود که میراث شیعی بدان مباهات می کند، بسیار فراوان است و به همین دلیل، حافظ ذهبی امام سجاد علیه السلام را از زمره ی حافظان بزرگ برشمرده و شرح حال او را در طبقات حافظان بزرگ آورده است. ⁽²⁾.

با بیان آنچه گفته شد، دیگر جایی برای گفته ی یکی از نواصب باقی نمی ماند که گفته است: «او اندکی حدیث، روایت کرده است» ⁽³⁾.

وانگهی، مجموع احادیثی که از طریق امام سجاد علیه السلام نقل شده و نیز احادیثی که به طور مستقیم از خود آن حضرت نقل گردیده است، مجموعه ای از نصوص معتبر را تشکیل می دهد که انسان مسلمان می تواند بدان اطمینان پیدا کند. چه، این احادیث از یک منبع مورد اعتماد نقل شده است که به سرچشمه های وحی و رسالت پیوند دارد و در این روایات، چیزی یافت می شود که فرد مسلمان به وسیله آن ره می یابد، از طریق آن مصالح خویش را می شناسد، تکالیفش را مشخص می سازد و ناامیدی را از خودش دور می کند ⁽⁴⁾، نظیر روایت مرفوعه ی آن حضرت که از پیامبر خدا روایت کرده است. «انتظار فرج، عبادت است» ⁽⁵⁾.

گاهی انسان در چنین شرایط دشوار و مصیبت باری در معرض ناامیدی قرار می گیرد، لیکن انتظار فرج و آرزوی برطرف شدن اندوه که پیامد آن کار کردن و آمادگی برای تحقق

این آرزو می باشد - بهترین وسیله برای رهایی از تنگنای ناامیدی و مرگ در زبونی و خواری است.

همراه با قرآن

از آن جا که قرآن کریم هم از لحاظ لفظ و هم از لحاظ معنا، وحی مستقیم الهی و منبع اصلی و مقدس است و تمامی مسلمانان بر حجیت، احترام و تقدیس آن همداستان اند، این کتاب از دیدگاه همگان، حجت و فصل الخطابی است که کسی که به دین اسلام و نبوت محمد صلی الله علیه و آله پای بند باشد، داوری اش را رد نمی کند و به همین دلیل، اهل بیت علیه السلام مردم را به پای بندی بدان، هدایت جستن از آن، خواندن و حفظ آن فرا می خواندند.

در شرایطی که امام زین العابدین علیه السلام زندگی می کرد، زمامداران خودسر در صدد بودند که حق و قرآن را از ریشه برکنند و این جنایت را از طریق کشتن افرادی که به منزله ی ارکان و نیز حافظان و مفسران قرآن بودند، عملی کنند. ⁽¹⁾.

بنابراین، افزون بر مقدس بودن قرآن در نزد همه مسلمانان، فراخوانی به سوی آن از واجب ترین واجب ها بر امامان علیهم السلام بود و زمامداران ستمگر هم نتوانستند از احترام و خواندن قرآن و دعوت به سوی آن جلوگیری کنند.

امام زین العابدین علیه السلام با تلاش فراوان در این زمینه به پا خاست، به عنوان نمونه، در حدیث آمده است که آن حضرت فرمود: «بر شما باد به قرآن، زیرا خداوند بهشت را با قدرت خویش آفرید. یک خشت آن از طلا و خشت دیگرش از نقره است و ملاط آن را از مشک، خاک آن را از زعفران، شنهایش را از مروارید قرار داد و پله های آن را اندازه ی آیات قرآن مقرر کرد. بنابراین، هر کس از این آیات بخواند، به او می گوید: «بخوان و بالا برو» و کسی را که وارد بهشت می شود، در بهشت، درجه ای بالاتر از او نباشد، مگر برای پبامبران و راستگویان». ⁽²⁾.

از زهری نقل شده است که گفت: از علی بن الحسین علیهماالسلام شنیدم که می گفت: «آیات قرآن، خزانه های دانش است و هر زمان که خزانه ای گشوده شود، برای تو سزاوار است که به آنچه در آن قرار دارد، نگاه کنی». ⁽¹⁾.

امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «کسی که قرآن را در مکه ختم کند، نمیرد تا این که پیامبر خدا و جایگاهش را در بهشت ببیند.» ⁽²⁾.

آن حضرت از قرآن و آموزه های ارزشمند معنوی آن به عنوان همدم انسان مسلمان یاد می کرد، بدین معنا که انسان با دوری از آموزه های قرآن در وحشت و تنهایی به سر می برد، حتی اگر در میان مردم زندگی کند و لذا می فرمود: «اگر مردم شرق و غرب بمیرند و قرآن به همراه من باشد، دچار وحشت و تنهایی نمی شوم». ⁽³⁾.

بدین ترتیب، امام سجاد علیه السلام در احترام به قرآن و جاوید ساختنش در ژرفای دل امت می کوشید، هم چنان که در بزرگداشت آن از طریق عمل به دستورهایش تلاش کرد؛ به عنوان مثال، درباره ی آن حضرت نقل شده است: «او زیباترین لحن را در قرآن داشت، تا آن جا که وقتی سقایان از در خانه اش عبور می کردند، برای شنیدن صدای او می ایستادند...» ⁽⁴⁾.

سعید بن مسیب می گوید: «قاریان قرآن، تنها زمانی به حج می رفتند که علی بن الحسین علیهماالسلام به آن جا می رفت و مردم وقتی از مکه بیرون می آمدند که علی بن الحسین علیهماالسلام از مکه بیرون می آمد.» ⁽⁵⁾.

بر حسب گفته ی برخی از منابع، در یکی از سفرهای حج، تعداد قاریان به هزار سوار رسید. ⁽⁶⁾.

امام سجاد علیه السلام در علوم قرآن و معارف آن، مرجع بود و عالمان بزرگ درباره ی قرآن از

او می پرسیدند. زهری می گوید: «از علی بن الحسین علیهماالسلام درباره ی قرآن پرسیدم؟ فرمود: او کتاب خدا و سخن اوست.» ⁽¹⁾.

امام زین العابدین علیه السلام در رهنمود مردم به آنچه موجب حیات آنان می شد، از تفسیر قرآن بهره می گرفت و مفاهیمش را بر زندگی شان تطبیق می کرد و می کوشید آنها را از مسائلی که پیرامونشان می گذرد، آگاه سازد. اینک اشاره هایی از برخی متون می آوریم:

روایت شده که امام سجاد علیه السلام در تفسیر آیه: (و لکم فی القصاص حیاة) ⁽²⁾فرمود: «برای شما» ای امت محمد صلی الله علیه و آله «در قصاص، زندگی است» زیرا هر کس بخواهد کسی را بکشد اگر بداند از وی قصاص خواهد شد، از کشتن او خودداری می کند و این، هم برای کسی که قصد کشته شدنش بود، موجب حیات است، هم برای کسی که اراده ی قتل داشت و هم برای دیگران، یعنی در صورتی که مردم بدانند که قصاص واجب است، به خاطر ترس از قصاص جرأت نمی کنند دست به کشتن بزنند «یا اولی الالباب» ای صاحبان خرد! «لعلکم تتقون» شاید از خدا پروا کنید. آن گاه امام گفت: «ای بندگان خدا! این قصاص برای کسانی است که آنها را در دنیا می کشید و جانشان را می گیرید. آیا شما از چیزی که بزرگتر از این کشتن است، آگاه نسازم؟ و نیز از آنچه خداوند آن را بر کشنده ی او واجب می کند که به مراتب بزرگتر از این قصاص است؟

گفتند: بله، ای فرزند پیامبر خدا!

گفت: بزرگتر از این کشتن، آن است که او را به گونه ای بکشد که پس از آن هرگز جبران نشود!

پرسیدند: آن چیست؟

گفت: این که او را از نبوت محمد صلی الله علیه و آله و از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام گمراه کند و او را به راهی جز راه خدا سوق دهد و وادارش کند که از راه دشمنان علی پیروی نماید و به امامت این دشمنان اعتقاد بیابد و علی علیه السلام را از حقش دور گرداند و برتری او را منکر شود و به طور باید و شاید برای آن بزرگوار احترام قایل نباشد. این است آن قتلی که موجب

جاویدان ماندن مقتول در آتش دوزخ می شود و کیفر این کشتن نیز همانند آن مقتول، جاویدان ماندن در آتش دوزخ خواهد بود.» ⁽¹⁾.

امام زین العابدین علیه السلام در بسیاری از اوقات به آیات قرآن استشهاد و استدلال می کرد و زمانی که مناسبتی را می یافت، آن آیه را بر حالت ناهنجار اجتماعی که مسلمانان در آن به سر می بردند، تطبیق می کرد؛ به عنوان نمونه، در خبر آمده است که آن حضرت از وضعیت کسانی از قوم بنی اسرائیل که خداوند آنها را مسخ کرد، یاد و داستان آنها را که آن در قرآن آمده است حکایت می کرد. وقتی که به پایان این داستان رسید، گفت: خداوند آن قوم را به خاطر این که ماهیان را صید کردند، مسخ کرد. پس چگونه خواهید دید - در پیشگاه خدا - حالت کسانی را که فرزندان پیامبر خدا را کشتند و حریم او را در هم شکستند؟ خداوند متعال، هرچند آنان را در دنیا مسخ نکرد، لیک عذابی که برایشان در آخرت آماده ساخته، چندین برابر عذاب مسخ است. ⁽²⁾.

پرداختن امام به بیان این گونه مسائل، بی تردید فراتر از آموزش و تفسیر قرآن محض است، بلکه این کار، نوعی تطبیق قرآن بر زندگی عصر خود و نیز تحریک افکار بر ضد وضعیت فاسدی است که امت اسلامی گرفتار آن اند و تردیدی نیست که زمامداران خودسر، این گونه فعالیت های امام را نوعی مبارزه ی سیاسی تلقی کنند و او را تحت مراقبت ها و بازخواست قرار دهند.

یکی از اشتباه های تاریخ، آن است که نسخه ای از قرآن را به عنوان میراث جاوید برای ما بر جای نهاده که کتابت آن به خط امام زین العابدین علیه السلام منسوب است.

شگفت آور است که این نسخه با این سخن خداوند آغاز می شود: (القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل) و با آیات جهاد پایان می یابد (یا ایها الذین آمنوا اذا لقیتم فئة ⁽³⁾فاثبتوا ⁽⁴⁾).

اندیشه و عقیده

اشاره

اسلام آمد تا حق را در میان مردم استوار سازد. از مهمترین اهدافی که اسلام می خواست پایه های آن را تثبیت و ارکانش را مستحکم سازد «توحید الهی» است. از این رو، افزون بر این که برای اثبات یگانگی خداوند به چیزهایی که با فطرت و عقل سلیم سازگار است استدلال کرد، برای محو آثار بت پرستی نیز کوشید و بت های جاهلیت را شکست؛ چه، این بت پرستی ها نادانی مردم و تعمیق نابخردی و زبونی آنان را در پی می داشت و موجب افزایش ثروت ستمکاران و گسترش فساد در جامعه ی انسانی می شد.

از آن جا که اندیشه ی بت پرستی از باور به تجسم خدا و تشبیه او به آفریدگان سرچشمه می گرفت، اسلام کوشید تجسم و تشبیه را از بین ببرد و مردم را به توحید ذاتی و صفاتی و تنزیه خداوند از تمامی آنچه به آفریدگان نسبت داده می شود، فرا خواند و تمامی این موارد را با دلایل و براهین و نشانه های روشن ثابت کند.

لیکن گرایش واپس گرایی در دوره ای تاریک از تاریخ اسلام، بر مسلمانان چیره شد. این دوره ی تاریک از زمانی آغاز شد که امویان بر تخت خلافت تکیه زدند و بر چهار گوشه ی سرزمین های اسلامی و مسلمانان سلطه یافتند، یعنی همان کسانی که از همه ی مردم دیرتر به اسلام گرویدند و پس از فتح مکه اسلام آوردند و صورت های بتان را از ذهن هایشان محو نگردید و دوستی جاهلیت و مراسم پرستش آن همچنان در دلهایشان بود. همان گونه که آنان در دوران جاهلیت، بیشتر از همه ی مردم به بت پرستی و عادت و رسوم جاهلیت چنگ می زدند، به شرک و گناه فرا می خواندند و از فحشا و فساد و می خوارگی حمایت می کردند، در اسلام نیز با همان سر سختی به دشمنی با توحید و یکتاپرستی و نبرد با پاکدامنی و عدالت پرداختند.

هنگامی که مسلمانان به فرمانروایی امویان مبتلا شدند، اینان با در هم شکستن آبروها و حرمت ها، تحقیر شخصیت ها و کرامت های آنان، تشویش اندیشه ها و باورها، دگرگون ساختن وجدان، برانگیختن کینه ها، ژرفا بخشیدن به دشمنی ها و فرا گیر کردن ستمگری ها و تجاوزها، اسلام را زشت جلوه دادند.

عقیده ی جبر

خطرناکترین چیزی که امویان در میان امت رواج دادند و بر شیوع آن پای فشردند، اندیشه ی «جبر الهی» بود. هدف آنها از ترویج این اندیشه آن بود که بر سرنوشت مردم مسلط شوند و پس از بدنها بر اندیشه ها سیطره یابند.

چه، وقتی که امت به جبر اعتقاد پیدا کنند، معنایش آن است که هر آنچه بر سر آنها می آید، از سوی خدا و با اجازه ی اوست؛ به عنوان مثال، آنچه را که خلیفه بدان اقدام می کند از قبیل فساد، ستم، استبداد، کشتار، چپاول و تصرف های ناروا از سوی خداست - در حالی که خداوند، بالاتر از چنین پنداری است - و در این صورت، امت در برابر ستمگر و ستم هایش تسلیم می شوند و برای رهایی از حکومت و دفع ظلم، کوششی نمی کنند و حتی درباره ی رهایی از چنگال او نمی اندیشند، زیرا اگر چنین کنند، با اراده و مشیت خدا مخالفت کرده اند، چرا که خلیفه، امیر، حاکم و فرمانروا، تنها اراده ی خدا را به اجرا در می آورند و نمایندگان خدا در میان بندگان او هستند! بنابراین، چگونه می توان از چنین امتی امید داشت که در برابر فرمانروای ستمگر و ستم ها و تجاوزهای او بایستند؟ ⁽¹⁾.

امویان، دشمنی خویش با اسلام را حتی در مسائل دینی آشکار کردند و از سوی آنها بود که فتواهایی در شام بر خلاف عراق صادر شد و عقیده ی به جبر در اصول دین نیز از سوی همانها پدید آمد. نخستین بدعتی که معاویه به منظور ایجاد چند دستگی در میان مسلمانان پدید آورد، اعتقاد به جبر بود و همو نخستین پدید آورنده ی این عقیده به شمار می رود.

قاضی عبدالجبار در کتاب المغنی فی ابواب العدل و التوحید می گوید: «معاویه به

روشنی بیان کرد که آنچه را که او انجام می دهد بر طبق فرمان خداوند و از آفرینش های اوست. هدفش از این سخن، این بود که آن را برای کارهایی که می کند، بهانه قرار دهد و چنین وانمود سازد که وی در این کارها راه درستی را می رود و این خداوند است که او را پیشوا قرار داده و حکومت را به دست او سپرده است. او این عقیده را در میان فرمانروایان بنی امیه منتشر ساخت ⁽¹⁾». امویان، جبر را باور داشتند. ⁽²⁾.

امامان اهل بیت علیهم السلام از آغاز دوران امیر مؤمنان علیه السلام با تمامی قدرت و روشنی با اندیشه ی جبر مبارزه کردند ⁽³⁾لیک زمانی که حکومت امویان گسترش یافت و آنان بر دل های مردم و اندیشه های آنها سلطه پیدا کردند، معاویه یکه تاز میدان گردید و به وسیله عالمان دروغین و وعاظ السلاطین، افکار مردم را دگرگون ساخت.

معاویه در سخنرانی هایش می گفت: «اگر خداوند مرا شایسته ی این حکومت نمی دید، مرا با آن رها نمی کرد و اگر خدا از وضعیتی که ما در آن هستیم، خشنود نبود، آن را دگرگون می ساخت». معاویه در یکی از سخنانش چنین گفت: «من یکی از کارگزاران خداوند هستم که به هر کس که خداوند به وی عطا کرده است، عطا می کنم و از هر کس که خداوند ممانعت کرده، ممانعت به عمل می آورم و اگر خدا از چیزی خشنود نباشد، آن را دگرگون می سازم». از این رو، عبادة بن صامت و گروهی از صحابه بر او اعتراض کردند. ابن مرتضی این سخن را نقل کرده و گفته است: «این سخن جبر آشکار است. ⁽⁴⁾».

همین عقیده بود که به واسطه ی امویان بر سرزمین ها و بندگان قوت بخشید و به آنها امکان داد که با کمال گستاخی و بی شرمی ابوعبدالله الحسین - سبط پیامبر خدا - را به شهادت برسانند! یزید آشکارا گفت: همانا حسین را خدا کشته است و این سخن را در مجلس خود و در برابر مردم اعلام کرد. لیکن امام سجاد علیه السلام این سخن یزید را بدون پاسخ نگذاشت و آن را رد کرد و گفت: «پدرم را مردم کشتند. ⁽⁵⁾».

پیش از این هم عبیدالله در کوفه گفت: «مگر نه این است که خداوند، علی بن الحسین را کشته است؟» امام سجاد علیه السلام نیز در پاسخ او فرمود: «خداست که در هنگام مرگ، جان خلق را می گیرد...».

از این رو، عبیدالله خشمگین شد و گفت: «هنوز جرأت پاسخ دادن به مرا داری و می خواهی به پاسخ خود ادامه دهی. او را بیاورید و گردنش را بزنید.»

سپس، بر منبر بالا رفت و گفت: «ستایش خدایی را که حق و طرفدارانش را پیروز گردانید و امیرالمؤمنین و حزب او را یاری کرد.» ⁽¹⁾.

موقعیت، بسیار خطرناک بود، زیرا ابن زیاد ستمگر همچنان غرق در خودخواهی و سرمست از پیروزی اش بود و پاسخ به سخنان وی در چنین حالتی به معنای ستیز با قدرت او محسوب می شد.

لیک امام سجاد علیه السلام که اسیر بود و از درد زخم و بیماری رنج می برد، به ابن زیاد اجازه نداد در دین خدا انحراف افکند گوید و در پیش روی اندیشه ی جبر را در میان مردم ساده لوح و ناآگاه از آموزه های قرآن بگستراند.

هدف ما از نقل این روایات و گزارش ها، تنها این است که پاسخ امام را بر پندارهای آن سردمداران - که کشتن را به خدا نسبت می دادند، در حالی که از اعمال مردم است - روایت کنیم و یادآور شویم که میان بیرون رفتن جان و بازگشت آن که در قرآن در هنگام فرا رسیدن مرگ معمولی به خدا نسبت داده شده است و کشته شدن که به معنای از بین رفتن جان به وسیله ی قاتل پیش از فرارسیدن مرگ طبیعی است، تفاوت هست.

مبارزه طلبی با زمامداران خودسر، آن هم در مجالس ایشان و با آن صراحت، از شهامت و دلاوری خبر می دهد. این گونه سخن گفتن، بیش از آن که ردی بر انحراف عقیدتی باشد، مبارزه با حکومت است.

در حدیثی که آن را زهری - از عالمان بزرگ دربار اموی - روایت کرده است، امام زین العابدین علیه السلام در پاسخ به این پرسش که آیا گرفتاری های مردم بر اثر تقدیر الهی است و یا بر اثر عمل آنان؟ می گوید: «تقدیر و عمل به منزله ی روح و تن است و خداوند در عمل به

بندگان شایسته اش یاری می رساند». سپس آن حضرت گفت: «هان بدانید، ستمکارترین مردم، کسی است که ستم خود را عدالت ببیند و عدالت فرد هدایت یافته را ستم». ⁽¹⁾.

عقیده ی تشبیه و تجسیم

دشمنان اسلام پس از آن که زمام حکومت را در دست گرفتند تا آن جا گستاخ شدند که به زیربنای باور اسلامی که همان توحید الهی است، دست اندازی کردند، بدین ترتیب که شبهه ی تجسیم و تشبیه را در اذهان مردم وارد ساختند، تا بدین وسیله آنان را از حق دور کنند و به بت پرستی دوران جاهلیت بکشانند.

دشمنان [برای رسیدن به این هدف شوم خویش] از نادانی مردم و دور بودن ایشان از آموزه های اسلامی و حتی از زبان عربی بهره گرفتند لذا متونی را که آنها واژه های اعضای بدن نظیر دست و چشم به کار رفته و در ظاهر به خدا نسبت داده شده بود، برای مردم، دگرگونه معنا کردند و آنها را به معناهایی که نزد بشر شناخته شده است، تفسیر نمودند؛ در حالی که این واژه ها، مجازهایی است که معمولا فصیحان عرب، آنها را در شعر و نثر خود به کار می بردند و از نیرو و قدرت، به دست و از آگاهی و اندیشیدن به چشم تعبیر می کنند و...

اسلام از همان آغاز، با این اندیشه های مخالف توحید و منزه بودن خداوند به مقابله پرداخت و پیامبر و امامان پاک برای مبارزه با این اندیشه ها و باطل کردن شبهات و افشای اهداف ناشران و مبلغان آن به پا خاستند.

در دوران امام سجاد علیه السلام و پس از زمانی که سلطه ی اموی به سان بیماری واگیردار به همه جا سرایت کرد و حکومت این ملحدان استوار گردید و آنان جرأت پیدا کردند که با کمال بی شرمی، این اندیشه های انحرافی را در مراکز عمومی و حتی در مسجد پیامبر خدا اعلام کنند، وظیفه ی امام سجاد علیه السلام بسیار حساس و سنگین شد، زیرا او نماینده خاندان پیامبر بود و حتی تنها مردی بود که پیوند محکم با منابع شناخت اسلامی داشت،

آن هم از نزدیکترین و مطمئن ترین راه ها و درست ترین سندها. افزون بر این که از اخلاصمندی نسبت به اسلام و مسلمانان و نیز اندیشه ی ژرف و نیرومند برخوردار بود، به گونه ای که هیچ کس توان انکار و یا مخالفت با آن را نداشت.

امام سجاد علیه السلام به رغم اینکه یارانش اندک بود، در برابر این موج کفرآمیز و ویرانگر ایستاد و با ارائه دلایل و بیانهایش دیوار بلندی را پیش روی احیای مجدد بت پرستی برافراشت. در این راستا امام به ارائه سخنانی پرداخت که حق را به روشنی بیان کند و نشانگر یکتاپرستی و منزه بودن خداوند از هرگونه تشبیه و تجسیم بوده، دلایل نیرومند عقلانی، آن را پشتیبانی کند. او اندیشه ی درست اسلامی را آشکار ساخت و شمشیر حق و دانش و خرد را بر روی آن شبهات باطل برکشید. اینک نمونه هایی از این سخنان را بر می خوانیم:

در حدیث آمده است که امام زین العابدین روزی در مسجد پیامبر بود. ناگهان شنید که گروهی خدا را به آفریدگانش تشبیه می کند. پس، سراسیمه و نگران شد و برخاست و به نزد مرقد پیامبر خدا آمد و در آن جا ایستاد و صدایش را بلند کرد، در حالی که در پیشگاه پروردگارش دعا می کرد و در دعایش چنین گفت:

«خدایا! قدرت تو آشکار است، ولی هیبت تو نهان ماند و تو را نشناختند و برخلاف آنچه هستی، اندازه ات کردند.

من - خداوندا - از کسانی که تو را با تشبیه جست جو کردند بیزارم، در حالی که هیچ چیزی همانند تو نیست - ای خدا - و آنان هرگز تو را در نمی یابند، نعمت آشکاری که آنان در اختیار دارند - اگر تو را بشناسند - راهنمایشان به سوی تو است و در میان خلقت راهی وجود دارد که به تو برسند، آنان حتی تو را با خلقت برابر ساختند و به همین سبب، تو را نشناختند.

آنان برخی از نشانه های تو را - پروردگارا - برگرفتند و با همان نشانه ها توصیفت کردند و تو - ای خدا - از آنچه تشبیه کنندگان تو را بدان توصیف کرده اند، برتری». ⁽¹⁾.

بنابراین، حضور امام در مسجد نبوی و نشان دادن ترس و نگرانی او از این تشبیه و این کفر آشکار و نیز برخاستن و پناه بردنش به مرقد پیامبر و بلند کردن صدایش به دعا که توجه راوی را به خود جلب کند و باید برای همگان روشن باشد، همه ی این امور نوعی اعلانیه از سوی آن بزرگوار در رد آن سخن و آن گروهی است که از روی عمد در مسجد حضور یافتند و گستاخانه آن الحاد و کفر را اعلام کردند.

این رفتار امام، مبارزه ای آشکار با سیاستی است که حکومت آن را فرا پیش گرفته بودند و بی تردید در پشت آن قرار داشتند و اگر پشتیبانی حکومت - هر چند با سکوت - نبود، چه کسی می توانست این جرأت را به خود بدهد که این اندیشه ی ضد توحیدی را اعلام کند!

این مخالفت امام سجاد علیه السلام آن هم با این صراحت و روشنی، افزون بر تحقیق علمی و جدال عقیدتی و فکری، بعد دیگری نیز به این رویارویی و مبارزه می دهد و این همان مبارزه با دولتی است که اندیشه ی تشبیه و تجسیم را ترویج می کند و زمینه را برای اعلان آن در یک مکان مقدس همچون حرم شریف نبوی و در مرکز اسلام و پایتخت علمی آن، مدینه منوره، آماده می سازد.

کمدی ارجاء

«ارجاء» بدین معناست که اگر کسی به خدا ایمان بیاورد و آن گاه گناهی مرتکب شود که موجب کفر باشد، نمی توان حکم کافر بودن او را صادر کرد، بلکه باید حکم او را به خدا واگذاشت و تا روز قیامت به تأخیر انداخت بود و گناهان و اصول سیاسی هر چه باشد، مسلمان را از مؤمن بودن بیرون نمی کند و مانع از ورود او به بهشت نمی شود.

طرفداران اندیشه ی ارجاء از آنچه زمامداران و سلاطین بدان اقدام می کنند، چشم می پوشند، هر چند اعمال آنان با احکام اسلامی که در آیات قرآن و متون کتاب خداوند و سنت پیامبر او آمده است، در تضاد باشد و حتی برخی از پیروان مرجئه می گویند که ایمان فقط اقرار به زبان است و اگر معلوم شود که فرد گوینده در دل خویش به کفر باور دارد، باز هم نمی توان وی را کافر نامید.

برخی از آنان می گویند که ایمان، همان باور قلبی است و اگر شخص با زبان خویش، کفر را اعلام کند، نمی توان او را کافر نامید. ⁽¹⁾.

این اصول - از هر چه نشأت گرفته باشد - در تمامی عملکردها و رفتارهای زمامداران ستمگر و دور از اسلام، همیشه در خدمت آنهاست، زیرا پیروان این اصول، همچنان بر این باورند که سازش با این زمامداران ستمگر درست است و هیچ گونه تضادی با شریعت و باور اسلامی ندارد.

بر این اساس، چنان که احمد امین می گوید، این اصول، ولو به صورت غیر مستقیم، در خدمت بنی امیه قرار داشت و پیروان آن بر این باور بودند که سازش با بنی امیه درست است و خلفای اموی مؤمن هستند و قیام بر ضد آنان درست نیست و به همین دلیل، امویان در حالی که معتزله و خوارج و شیعه را مورد هجوم قرار می دادند، به پیروان مرجئه کاری نداشتند، ⁽²⁾بلکه «ارجاء» - چنان که جاحظ از مأمون نقل می کند - به دین پادشاهان تبدیل شد. ⁽³⁾.

پندار «ارجاء» از اساس باطل است، زیرا نصوص روشن نشان می دهد که عمل شخص - چه انجام و چه ترک - در درستی نام های «ایمان و کفر» اثر مستقیم دارد و لذا پیشوایان مسلمانان آشکارا اعلام کردند که ایمان، گفتار با زبان، باور داشتن در دل و عمل کردن با اعضای بدن است.

بنابراین، اگر کسی با چیزی مخالفت کند که از ضروریات دین است، می توان وی را کافر نامید و احکام کافر بر او اجرا می شود و تفاوت نمی کند که او این ضرورت دینی را با زبانش انکار کند یا با قلب و یا با عمل خویش، نظیر کسی که نفس محترمه ای را بکشد و یا نماز را ترک کند.

در برابر خلافکاری های علنی و مخفیانه ی زمامداران ستمگر، مسلمانان سرسختانه مقاومت کردند و با قاطعیت آنان را مورد حسابرسی قرار دادند تا آن جا که عثمان خلیفه به خاطر برخی از خلافکاری های آشکارش به قتل رسید.

لیکن زمانی که بنی امیه بر کرسی حکومت نشستند از طریق رواج بخشیدن کفر خود، کشتار مؤمنان آگاه به حقایق، به اجرا گذاردن سیاست تطمیع و تهدید و شست و شوی مغزها به وسیله وعاظ السلاطین امثال زهری به تحریف باورهای مردم دست یازیدند؛ به عنوان نمونه، در روایت آمده است که هشام بن عبدالملک به زهری گفت درباره ی این حدیث پیامبر برای ما سخنی بگو که فرمود: «کسی که بمیرد و چیزی را شریک خدا قرار ندهد، وارد بهشت می شود، هر چند زنا و دزدی کرده باشد ⁽¹⁾هشام، حدیث را حفظ دارد، لیکن او می خواهد زهری او را تأیید و تصدیق کند و گویی وی از زهری می خواهد که امثال این حدیث برای ما خوشایند و مفید است و آن را برای ما روایت کن.

زهری [متأسفانه] این حدیث را که از سوی مرجئه ساخته و پرداخته شده است، تکذیب نکرد و تنها به هشام گفت: «چه می گویی ای امیرمؤمنان! این حدیث پیش از امر و نهی بوده است.»

اما باید گفت اگر این حدیث پیش از آمدن امر و نهی بوده، چرا از زنا و دزدی نام برده شده است و یا این که این دو در آن زمان حرام بوده اند؟ بنابراین، کار امت به جایی می رسد که مسلمانان فداکار و با اخلاص و پیشاپیش آنان اهل بیت علیهم السلام چاره ای نبینند، جز این که در جهت اصلاح دست به قیام بزنند.

امام حسین علیه السلام برای فداکاری بزرگ در کربلا به پا خاست تا اسلام را از اندیشه ای خطرناک و توطئه های ناجوانمردانه ای رهایی بخشد که امویان، آنها را طرح ریزی کرده بودند.

این فداکاری بزرگ به رسوایی حاکمان بنی امیه منجر شد؛ چه، این عملکرد ظالمانه ی آنان که هیچ مخالف و محکوم کننده ای را نسبت بدان در میان امت نیافتند، موجب شد که آنها آشکارا و با کمال بی شرمی دست به جنایات دیگری نیز بزنند، به گونه ای که هیچ دلیلی باقی نماند که این زمامداران را بتوان مسلمان و مؤمن نامید و به همین دلیل می بینیم کسانی که پیش از واقعه ی حره، قیام مدینه را اعلام کردند، ادعایشان چنین بود:

«یزید مردی است که دین ندارد» ⁽¹⁾.

امویان برای این که بر کفرشان و پشت پا زدن بر همه ی مقدسات تأکید کنند، مدینه ی پیامبر و حرم او را مباح اعلام کردند و هزاران تن از مردم را به خاک و خون کشیدند که در میان آنان، گروهی از صحابه پیامبر نیز وجود داشتند، حرمت نوامیس را شکستند و دارایی ها را به غارت بردند. ⁽²⁾.

امویان پس از این واقعه نیز به کعبه، مسجدالحرام و حرم امن الهی یورش بردند، آن را سوزاندند، حرمتش را شکستند، خون ها در آن ریختند و در دوران حکومت خود، شرافت هیچ کس و حرمت هیچ چیز مقدس را نگاه نداشتند.

با وجود این، مرجئه درباره ی امویان می گویند: آنان فرمانروایانی هستند که فرمانبرداری از ایشان واجب است و نیز آنان مؤمنانی اند که نه حکم بر کافر بودن آنان رواست، نه لعنت آنان، نه دست درازی کردن به آنان و نه قیام ضد آنان. این انحرافی که برای امت اسلامی پیش آمد، نوعی ارتداد پنهان بود که به نام اسلام و با دست خلیفه و جنایتکارانی همانند او به این و آن سو پاس داده می شد.

از این رو، تلاش ها و جهادهای امام سجاد علیه السلام موجب زنده شدن روح اسلامی و بیداری مسلمانان گردید و صفوف آنان را استوار ساخت و لذا فرزند مجاهد و بزرگوار او زید، توانست انقلابی را بر ضد آن جنایتکاران به راه اندازد.

همین آموزه های امام سجاد علیه السلام بود که توانست مسأله کافر بودن امویان و ناحق بودن حکومتشان را از خورشید هم نمایانتر سازد و حتی ابوحنیفه که به گرایش ارجاء متهم بود ⁽³⁾، مجبور شد که به مخالف بودن فرمانروایان بنی امیه با آموزه های دین فتوا دهد و خشم و عدم رضایت خود از حکومت آنان را اعلام و ابراز بدارد و در جنبش زید شهید سهم بگیرد و کمک های مالی و امکاناتی در اختیار اهل بیت علیهم السلام قرار دهد. او محرمانه به وجوب یاری کردن زید و کمک مالی به او و قیام به همراه او بر ضد دزد حاکمی که به نام

«امام و خلیفه» یاد می شد، فتوا داد. ⁽¹⁾.

امامت و ولایت

مقام امامت در نظام حکومت اسلامی، بالاترین مقام دولتی بود و به همین دلیل، فرمانروایان، خودشان را پیشوایان و امامان امت و امیران بی رقیب آنان می نامیدند. به جز شخص فرمانروا، هیچ فردی مقام امامت را برای خویش ادعا نمی کرد، مگر این که چنین فردی آن فرمانروا و حکومت را نمی پذیرفت و معنای این عمل او، مخالفت با نظام و مقام خلیفه بود.

امام سجاد علیه السلام امامت خویش را با کمال روشنی و صراحت و بدون هیچ گونه تقیه و پنهان کاری اعلام کرد. شاید رویکرد امام علیه السلام به این شیوه ی آشکار، به این دلیل بوده است که فساد آنان و تخطی ایشان از اسلام و نیز عدم شایستگی آنها برای حکومت بر مسلمانان و اداره ی مناطق - تا چه رسد به مقام امامت - به اندازه ای آشکار شده بود که هیچ کس نمی توانست آن را پنهان سازد.

بنابراین، لازم بود که امام سجاد علیه السلام امامت خویش را اعلام کند تا این مقام خالی نماند، هر چند امام بر حق، در ظاهر، حکومت حق نداشته باشد. در هر حال، اهمیت اعلام امامت امام سجاد و اهل بیت او از سوی آن بزرگوار، بر کسانی که از ستم امویان و سرکشی و سنگدلی آنان در رویارویی با مخالفان آگاهی دارند، پوشیده نیست.

احادیثی که اعلام امامت از سوی امام سجاد علیه السلام را نقل کرده اند، بر حسب پر شمار بودن مناسبت ها و شرایط، فراوان اند:

1 - در حدیثی که ابن عساکر آن را آورده، آمده است: ابومنهال نصر بن اوس طائی گفت: علی بن الحسین را که موهای بلندی داشت، دیدم. گفت: مردم به نزد چه کسی می روند؟ منهال گفت: این جا و آن جا. فرمود: به آنان بگو: به نزد من بیایند. ⁽²⁾.

2 - ابوخالد کابلی به آن حضرت گفت: ای مولای من! به من خبر بده که امامان پس از

تو چند نفرند؟

امام علیه السلام فرمود: هشت؛ چه، امامان پس از پیامبر خدا، دوازده تن هستند، یعنی تعداد اسباط. سه امام از گذشتگان هستند و من چهارمین امام هستم و هشت امام از فرزندانم، امامانی پاک هستند. هر کس ما را دوست بدارد و به فرمان ما عمل کند، در بلندترین جایگاه خواهد بود و هر کس ما را دشمن بدارد و یا یکی از ما را نپذیرد، به خدا و آیات او کافر شده است. ⁽¹⁾.

3 - امام سجاد علیه السلام فرمود: «ما امامان مسلمانان، حجت های خداوند بر جهانیان، سروران مؤمنان، رهبران روسفیدان پشتیبان مؤمنان و مایه ی آرامش باشندگان زمین هستیم، چنان که ستارگان مایه ی آرامش باشندگان آسمان اند و اگر کسی از ما در زمین نباشد، زمین، باشندگانش را در خود فرو می برد و زمین - از زمانی که خداوند، آدم را آفرید - هیچ گاه از حجت خدا خالی نبوده است، خواه آشکار و مشهور و خواه غایب و پنهان. زمین تا روز قیامت از حجت خدا خالی نخواهد بود و اگر چنین نبود، خداوند مورد پرستش قرار نمی گرفت». ⁽²⁾.

4 - امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «ما وارثان پیامبران و فرزندان اوصیاییم. ماییم خلفای روی زمین، ماییم نزدیکترین مردم به خدا و ماییم نزدیکترین مردم به دین خدا». ⁽³⁾.

5 - آن حضرت در دعای خویش در روز عرفه چنین می گفت: «بار خدایا، در هر زمان دین خویش را به امامی یاری بخشیده ای که او را برپای داشته ای تا علم راهنمایی بندگانت شود و در بلاد تو چراغ فروزان هدایت گردد و رشته ی پیمان او به رشته ی پیمان خود پیوسته ای و او را وسیله ی خشنودی خود ساخته ای و اطاعت او را فریضه گردانیده ای و مردم را از سرکشی در برابر او بر حذر داشته ای و فرمان داده ای که به هر چه امر می کند، اطاعت کنند و از هر چه نهی می کند، باز ایستند و کسی بر او پیشی نگیرد و کسی از او واپس نماند و او نگهدار کسانی است که بدو پناه می برند و پناهگاه امن مؤمنان و حلقه ی اعتصام ایشان و جلال و جلوه ی جهانیان است.»

«بار خدایا، به ولی خود الهام نمای که شکر نعمتی را که به او ارزانی داشته ای به جای آرد و ما را نیز الهام ده که شکر نعمت هدایت او به جای آوریم و او را از جانب خود، سلطه و توانایی ده و به آسانی راه پیروزی را بر او بگشای و به نیرومندترین ارکان قدرت خود یاری اش فرمای و پشتش محکم و بازوانش توانا گردان و زیر نظر مراقبت خویش قرار ده و در سایه ی حفظ خود حفظش نمای...».

«ای خداوند! کتاب خود، حدود و شرایع خود و سنت های پیامبر خود را - درود تو، خداوندا، بر او و خاندانش باد - بدو برپای دار و هر چه را ظالمان از معالم دینت میرانیده اند، بدو زنده دار و بدو زنگ ستم ستمکاران را از آیین خویش بزدای و بدو دشواری ها را از راه خود دور گردان و به نیروی او کسانی را که از راه تو منحرف شده اند از میان بردار و آن کسان را که صراط مستقیم تو را راه کج جلوه می دهند، نابود نمای و او را برای دوستانت قلبی مهربان و نرم عطا کن و دست قدرت او را بر دشمنانت گشاده گردان.» ⁽¹⁾.

در روز عرفه و در موقف عرفات که دل ها با سوز و گداز به خدا روی می آورند، جایی که چشم ها به وجود پسر پیامبر خدا دوخته شده است و گوش ها به سوی باقیمانده ی عترت تیز شده تا دعای او را در آن روز بزرگ و آن جایگاه بلند بشنود، او با این سخنان دعا می کند تا مسلمانان را از ویژگی هایی که امام بر حق باید آنها را داشته باشد و حقوق و وظایف او آگاه سازد.

هیچ انسان اندیشمندی تردید نمی کند که بیان این قبیل ویژگی ها و وظایف که زمامداران مدعی امامت، فرسنگ ها از آن فاصله دارند، نوعی گوشه زدن به آنان و مبارزه با وجود ایشان به شمار می رود. از آن جا که امام سجاد علیه السلام امامت را به این صورت می شناخت، قاطعانه تمامی مدعیان امامت را که هیچ گونه شایستگی نداشتند تا چه رسد به این که مستحق آن باشند، از این مقام دور می کرد؛ چه، آنان که در پستی، ستمگری و بی خبری از دین غرق بودند و حتی در عقیده و عمل با آن مخالفت می کردند، شایستگی مقام مقدس امامت را نداشتند.

6 - امام سجاد علیه السلام در نیایش خویش در روز جمعه واضحی چنین می گفت:

«بار خدایا، این جایگاه، جای خلفای تو و برگزیدگان توست، ولی جایگاه بلند امینان تو را که آنان را بدان اختصاص داده ای، دیگران بربودند و این تقدیر توست و فرمان تو مغلوب نمی شود... پس برگزیدگان و خلفای تو مغلوب و مقهور شدند و حقشان از کف برفت. اکنون می نگرند که احکامت دگرگون شده و کتابت به یک سو افتاده و فرایض تو نه به روش تو به جای آورده می شود و سنت های پیامبرت متروک مانده است.

بار خدایا، لعنت کن دشمنان ایشان را از اولین و آخرین و لعنت کن هر کس را که به اعمال آنان رضا می دهد و لعنت کن پیروان و اتباع ایشان را». ⁽¹⁾.

امام سجاد علیه السلام به فرزندش امام باقر علیه السلام وصیت می کند و می گوید: «فرزندم، من تو را جانشین پس از خود قرار دادم و میان من و تو هر کس که این مقام را ادعا کند، خداوند در روز قیامت، گردن بندی از آتش به گردن او نهد ⁽²⁾».

امام حتی امامت و جانشینی فرزندش امام باقر علیه السلام را به زهری که از عالمان دربار اموی بود، نیز اعلام کرد، زیرا از وی روایت شده است که گفت: «بر علی بن الحسین علیهماالسلام که در بستر بیماری بود و با همین بیماری رحلت کرد، وارد شدم و گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، اگر فرمان خدا [- مرگ] که ما چاره ای از آن نداریم، برسد، پس از تو به چه کسی رجوع کنیم؟ امام فرمود: ای اباعبدالله، به این فرزندم - و به محمد باقر علیه السلام اشاره کرد - زیرا او وصی من، وارث من، خزانه ی دانش من و معدن دانش و شکافنده ی آن است.

زهری گفت: گفتم: چرا به بزرگترین فرزندانت وصیت نکردی؟

امام فرمود: ای اباعبدالله، مقام امامت به کوچکی و بزرگی بستگی ندارد و پیامبر خدا این چنین به ما سفارش کرده است و این چنین آن را در لوح و صحیفه نوشته یافتیم.

زهری گفت: گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، پیامبرتان به چه تعداد وصی پس از خود، سفارش کرده است؟

امام فرمود: ما در «صحیفه و لوح» دوازده نام را یافتیم که امامت آنان نوشته شده بود.

سپس فرمود: از صلب فرزندم محمد، هفت تن از اوصیا بیرون می آیند که «مهدی» نیز در میان آنان است ⁽¹⁾.

روایات دیگری نیز در این باب آمده است.

آنچه در این باره اهمیت دارد، آن است که امام سجاد علیه السلام با این صراحت خویش و اعلام مهمترین چیزی که با دوام و استمرار عقیده رابطه دارد توانست امامت را تثبیت کند، در حالی که شیعه در آن تاریخ در معرض وحشیانه ترین هجوم ها قرار گرفته بود و در نتیجه ی این هجوم ها، عقیده ی شیعی به گونه ای بی سابقه تضعیف شد و روح ناامیدی در دل ها جای گرفت و صفوف شیعه به نحوی که نمی توان تصورش را کرد، از هم گسست.

بنابراین، مواضع روشن، شجاعانه و ثابت امام سجاد علیه السلام سبب شد که شیعیان از نو گرد هم آیند، صفوف آنان بار دیگر استوار گردد، تلاش های انبوه متمرکز شود، نیروهای هدر رفته باز گردد و این تلاش ها بر پایه های محکمی که هیچ گونه تحریف و تقلب در آن راه نداشته باشد، بنیاد نهاده شود تا با دستان امامان معصوم و به ویژه امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام زمینی شایسته برای به بار نشستن بذر علوم آل محمد صلی الله علیه و آله ایجاد گردد.

دامن زدن به مسأله خلافت شیخین

بنی امیه که قتلگاه کربلا، کشتارگاه حره و مصیبت عین الورده را به وجود آوردند، تنها به تصفیه فیزیکی شیعه - از طریق به شهادت رساندن تعداد چشمگیری از یاران اهل بیت علیهم السلام که بزرگان و از آن جمله، امام حسین علیه السلام در میان آنان بودند - قناعت نکردند، بلکه کوشیدند اندیشه و فرهنگ شیعه را نیز نابود سازند. آنان راه های تبلیغات مغرضانه را در پیش گرفتند و مردم اوباش را بر ضد هر آنچه به اهل بیت علیهم السلام وابستگی داشت، از قبیل اندیشه، میراث و شعار تحریک کردند و حتی با نام های آنان جنگیدند و هر کس که نام یکی از اهل بیت علیهم السلام را بر خود می نهاد، مورد تهدید قرار می گرفت.

از زشت ترین شیوه های امویان، این بود که بذرهای جدایی و چند دستگی را در میان

مسلمانان می پاشیدند تا بدین وسیله و نیز از طریق جنگ مذاهب با یکدیگر، تمامی اسلام را نابود سازند. از جمله چیزهایی که در این راه بر آنها تأکید داشتند، این بود که به مسأله «خلافت شیخین» یعنی ابوبکر و عمر دامن زدند. این دو نفر، مدت طولانی به نام خلافت بر امت حکومت کردند و خلافت آنها موجب جدال و کشاکش میان شیعه و سنی شد.

چه، بر اساس نظرگاه شیعه، خلافت و امامت بر طبق نص پیامبر که جز از طریق وحی الهی سخن نمی گوید، حق امامان اهل بیت علیهم السلام است. آنان بر این نظریه به عنوان یکی از اصول مذهب و باورشان متعهد گردیدند و همین باور، آنان را از اهل سنت جدا می کند، زیرا اهل سنت به خلافت کسی پای بند هستند که بر تخت حکومت دست یابد. چنان که این موضوع پس از رحلت پیامبر اتفاق افتاد، چرا که ابوبکر و سپس عمر با این ادعا بر سر کار آمدند که گروهی از مسلمانان حاضر در آن جلسه به خلافت آن دو رأی دادند و همین مقدار در تحقق حق خلافت برای آنها بسنده می کند و برتری و منزلت این دو نفر را در نزد مسلمانانی که در این باره سکوت اختیار کردند، به اثبات می رساند.

از لحاظ تاریخی روشن است که تمامی مسلمانان در اجلاس بیعت با شیخین در سقیفه ی بنی ساعده حضور نداشتند و صرفا سکوت در چنین موقعیت به معنای رضایت نیست، زیرا این احتمال وجود دارد که سکوت بر اثر بیم، مدارا، غفلت و یا آزمندی در حکومت و مقام باشد.

به علاوه، برخی از بزرگان صحابه چه در گفتار و چه در کردار به طور آشکار به این بیعت اعتراض کردند.

وانگهی، تعیین برخی از افراد و رضایت و سکوت آنان، اگر نشانگر برتری و منزلت از دیدگاه خود آنان باشد، اما نشان دهنده ی رضایت از سوی خدا، پیامبرش و همه ی مؤمنان نخواهد بود.

افزون بر شاخص ها و معیارها، خلافت شیخین برای برخی از مسلمانان از طریق شریعت مقدس ثابت نشده است و لذا آنان این خلافت را نپذیرفتند، هر چند در عمل به وقوع پیوست و به آنچه حق است، متعهد شدند، هر چند این حق در عمل تحقق پیدا

نکرد.

این تعهد از سوی اهل سنت با مخالفت شدید رو به رو شد تا آن جا که آنها آن را کفر دانستند و خون کسانی را که خلافت آن دو نفر را رد کردند، حلال شمردند و این در حالی است که اهل سنت قبول دارند که تأویل مانع از تکفیر می شود و حدود با وجود شبهه از بین می رود!

امویان برای این که به اهداف خود برسند و از آب گل آلود ماهی بگیرند، به اختلاف در میان گروه های اسلامی دامن می زدند. امام سجاد علیه السلام با دانایی و زیرکی به مقاومت در برابر این نقشه امویان برخاست و آن را خنثی کرد.

بنابراین، باید دانست که مسأله امامت و ثبوت آن برای پیشوایان اهل بیت علیهم السلام و یا خلافت خلفا و شایستگی آنان در حکومت، مسأله ای است که فقط از طریق عدم پذیرش، لعنت، تکفیر، تبعید، بهتان و ناسزا و یا از طریق جنجال آفرینی، تهمت زدن، تقبیح، سوت زدن، پرت و پلا گفتن، ریشخند کردن و تحقیر نمودن نمی توان آن را یک طرفه و قطعی کرد، بلکه امامت و خلافت از نظرگاه خردمندان مسأله قانع شدن، باور داشتن، نصوص، حقوق، ویژگی ها و فضیلت ها است. امامت از دیدگاه اهل بیت، مسأله هدایت و ایمان است که محور آن، همان حقی است که خداوند به ما دستور داده است تا همدیگر را بدان سفارش کنیم و بر آن شکیبا باشیم.

هر گاه این مقام را امامان اهل بیت علیهم السلام در دست گیرند و در صدد آن برآیند، بدین معنا نیست که آنان بدین مقام و یا به منافع آن نیاز دارند، بلکه این کار را صرفا به خاطر خود مردم انجام می دهند و نیز برای این منظور که آنها را به سوی «حق» که تمامی رسالت های الهی از آن یاد کرده است، رهنمون شوند.

امام سجاد علیه السلام می فرمود: «ما نمی دانیم که با مردم چه کنیم؟ اگر آنچه را که از پیامبر خدا شنیدیم، به آنان بگوییم، می خندند و اگر سکوت کنیم، نمی توانیم ⁽¹⁾[نمی توانیم از زیر بار مسؤولیت خود شانه خالی کنیم].

امام باقر علیه السلام می فرمود: «مصیبتی که از مردم به ما می رسد، بسیار بزرگ است: اگر آنان

را [به حق] فرا خوانیم، به ما پاسخ مثبت نمی دهند و اگر رهایشان کنیم، وسیله ی دیگران گمراه می شوند.» ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام با این منطق واقع گرایانه، استوار، دلسوزانه و روشن وارد موضوع خلافت و امامت می شوند و درباره ی آن، قضاوت می کنند. بر اساس این منطق و اندیشه، باید حرکت از راه مصلحت مردم باشد، یعنی از راه مصلحت مسلمانان در هر زمان و مکان و نیز به خاطر نگهداری دین حق آنان که همان اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله است.

بر همین اساس، امامان معصوم علیهم السلام به غوغا سالاران اجازه ندادند در مسأله ی خلافت دخالت کنند، تا مبادا در گرداب آن غرق شوند و بازیچه دست شیاطین فریبکار، یعنی زمامداران ستم و گمراهی قرار گیرند و در میان طوایف ملت، به بهانه ی مسأله خلافت به ایجاد فتنه و آشوب بپردازند. چه، غوغا سالاران در هیچ مسأله ای بر اساس منطق سالم و اندیشه ی درست دخالت نمی کنند و در راه راست گام برنمی دارند، بلکه بر اساس سرشتی که دارند، هماره در کشاکش بی فایده به سر می برند و بر طبق رویه و اخلاقشان به تهمت و نفرین و طرد دیگران می پردازند و این طرز رفتار برای آنان، آغاز حساب شده و پایان دلخواه به شمار می رود؛ در حالی که هدف پیشوایان اهل بیت علیهم السلام جز حق و جدا شدن هدایت از گمراهی نیست.

امویان مسأله خلافت را در سطح دسته های نادان و فرومایه و غوغا سالاران سبک مغز مطرح می کردند و هدفشان از این کار این بود که یگانگی مسلمانان را از بین ببرند و اهل بیت علیهم السلام و پیروانشان را که نیرومندترین مخالفان حکومت آنان را تشکیل می دادند، متهم کنند.

موضع امام سجاد علیه السلام در خنثی کردن این نقشه جهنمی اموی، بسیار شجاعانه، روشن و حساب شده بود. از این رو، وقتی که از مقام شیخین در نزد پیامبر خدا از او پرسیدند، امام با دست خویش به مرقد پیامبر اشاره کرد و فرمود: «همچون جایگاهی که آن دو هم اکنون در نزد او دارند» ⁽²⁾در بیانی دیگر آمده است: «همچون جایگاهی که امروز آن دو

نسبت به او دارند، در حالی که در کنار او آرمیده اند». ⁽¹⁾.

فرد پرسش کننده می خواست که امام، دیدگاه خویش را درباره شیخین از لحاظ برتری، جایگاه و درجه ای که در نزد پیامبر خدا دارند، بیان کند. لیکن امام سجاد علیه السلام به وی فرصت ابراز چنین شبهه ای را نمی دهد و پاسخ او را درباره ی جایگاه شیخین از لحاظ مکان، جای فرود آمدن و به خاک سپرده شدنشان می دهد و از پاسخ حقیقی و روشن طفره می رود و از همان حق مشخص فراتر نمی رود و آن این که شیخین از لحاظ ظاهری به پیامبر نزدیک بودند، چنان که هم اکنون قبر آن دو به قبر پیامبر، نزدیک است؛ لیکن آیا این نزدیکی قبر برای آنها کرامت محسوب می شود؟

امام سجاد علیه السلام در پاسخ به پرسشگری دیگر می گوید: «ابوبکر و عمر را دوست بدار و اگر در این کار، گناهی باشد، به گردن من.» ⁽²⁾.

امام با این شدت و قدرت، مردم نابخرد را از روی آوردن به این مسأله حساس در میدان کشمکش آن روز، دور می کند، چرا که در آن روزگار، اصول دین، پایه ها، فروع و احکام اساسی آن در معرض خطر قرار داشت و خودسری و ستمگری امویان آن را تهدید می کرد و بزرگان صحابه و دانشمندان امت را در هر بامداد و شام سر می بریدند. از این رو، روی برتافتن از مسائل بنیادین و فوری و گفت گو درباره مسأله شیخین که مدت ها از وقت آن سپری شده بود، تحریف خط سیر مبارزه و پراکنده کردن نیروهای مبارز بود. به علاوه مسأله شیخین، حیله ای بود که زمامداران ستمگر با هدف ایجاد اختلاف میان امت، آن را مطرح می کردند تا توجه آنان را از مسائل سرنوشت ساز آن روز که مورد ابتلای مسلمانان بود، به سمت مسائل تاریخی نه چندان مهم منحرف سازند.

طرح مشکل خلافت در آن روز، تنها به منزوی شدن و دوری اهل بیت و پیروانشان از مردم می افزود و این، همان چیزی بود که سردمداران حکومت آن را می خواستند، زیرا این امر به آنان فرصت می داد ریشه های مخالفت را از بن برکنند و آنها را نابود کنند؛ در حالی که مسأله محبت شیخین که از نظر توده ی بی سواد مردم و آشوبگران در خور توجه

است، در حال حاضر چیزی را تغییر نمی دهد و امروز اثری همچون محبت بنی امیه ندارد، زیرا آنان فرمانروایان مسلط هستند که به خلافت منصوب شده اند چنان که ابوبکر و عمر به خلافت منصوب شدند، لیکن اینان امروز گردانندگان صحنه می باشند، به رغم تخلف هایی که دارند، حتی تخلف از سنت شیخین که خود بدان متعهد شدند و دیگران را بدان فرا خواندند و به نام آن، زمام امور مسلمانان را در دست گرفتند.

صرف ولایت شیخین، مشکل فعلی نیست، بلکه مشکل فعلی، ولایت امویان است که اندیشه ولایت شیخین را به کار می گیرند و تنها هدفشان این است که از این طریق به حکومت و خلافتشان ادامه دهند و هر کس را که با ولایت آنان - که همان ادامه ی ولایت شیخین است - هماهنگ نباشند، سرکوب کنند.

آنچه به اثبات رسیده، آن است که ولایت شیخین به ابزاری در دست امویان تبدیل شده بود که از یک سو می خواستند تاج و تخت خود را پایدار و از سویی دیگر، اهل بیت را سرکوب کنند.

از این رو، امام زین العابدین علیه السلام به آن پرسش کننده می گوید: ولایت شیخین در این وقت، مورد کشمکش و گفت گو نیست، زیرا هیچ سودی برای اسلام و مسلمانان در آن نیست، چرا که زمان آن گذشته و آنچه زیان آور است، همانا ولایت بنی امیه است که باید آن را از ولایت شیخین جدا کرد، هر چند این ولایت، ادامه ی آن ولایت باشد.

امام سجاد علیه السلام پرده از چهره ی به وجود آورندگان این فتنه برگرفت و آنها را رسوا کرد، زیرا به آنان فرمود: «از من دور شوید که خداوند خانه هایتان را نزدیک نسازد، چرا که شما پوشش اسلام دارید، در حالی که مسلمان نیستید.» ⁽¹⁾.

امام اعلام می کند کسانی که مسأله خلافت را به صورت غوغا سالاری مطرح می کنند، همانا فرستادگان و جاسوسان بنی امیه اند، یعنی کسانی که تنها در ظاهر خود را به اسلام می چسبانند و تنها نام مسلمان را یدک می کشند و هدفشان از مطرح کردن مسأله خلافت و تحمیل آن بر اهل بیت، نابودی اسلام است که در آن زمان در وجود شخص امام سجاد علیه السلام و پیروانش تجسم یافته بود.

هدف امام سجاد علیه السلام را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

1 - نوسازی بنیاد اسلام که بنی امیه پایه ها و ارکان آن را متزلزل ساخته بودند.

2 - تربیت افراد شیعه که نزدیک بود با دستان جلادان بنی امیه و فرمانروایان شام به کلی از بین بروند.

3 - احیای امید در دلهایی که رخدادهای پی درپی به آنها صدمه زده و بذر ناامیدی و بیم را در آنها کاشته بود.

بنابراین، اصلا مصلحت نبود که امام سجاد علیه السلام به این گونه پرسش های تحریک آمیز پاسخ دهد، زیرا پرسش کنندگان این پرسش ها به هیچ روی پیوندی با اسلام نداشتند و تنها پوشش اسلامی داشتند به خاطر رسیدن به اهداف شان به طرح چنین پرسش هایی اقدام می کردند و به مسائل اختلافی در خلافت که دشمن می خواست به هر شکل از آن بهره برداری کند، دامن می زدند.

از این رو، پاسخ درست که بر خلاف دیدگاه عوام فریبان بود، موجب تحریک آنها می شد و به همین سبب، آنان به افراد بر جای مانده از پیروان با ایمان اهل بیت یورش می بردند و آنان را به گونه ای نابود می کردند که اثری از آنان باقی نمی ماند.

تمامی این مصیبت ها و زیان ها به خاطر مسأله ای بود که دامن زدن بدان در آن روز، هیچ گونه تأثیر و دخالتی در مسائل سرنوشت ساز دوران امام نداشت، نه مشکل گرسنگی امت را حل می کرد، نه برهنگان ایشان را می پوشانید و نه آنان را از ظلم و ستم رهایی می بخشید. تنها فرمانروایان زورگو بودند که از طرح مسأله ولایت شیخین بهره می بردند، یعنی بنی امیه که از راه های مختلف می کوشیدند تا اندیشه و میراث تمدن اسلامی و نیز شخصیت ها و مقدسات آن را نابود سازد. آنان بودند که می کوشیدند تا بت پرستی، شرک، نژادپرستی، قبیله گرایی، نادانی، فسق، گناه، ستمگری، خودخواهی، کفر و گردنکشی دوران جاهلیت را احیا کنند.

بنابراین، از دیدگاه امام سجاد علیه السلام کدام یک از دو مسأله شایسته ی طرح و گفت وگو بود و کدام یک از آنها سزاوارتر بود که امام تمامی فعالیت های خویش را بر آن متمرکز کند و با آن به مخالفت برخیزد، ولایت بنی امیه یا ولایت شیخین؟

موضع امام در حقیقت شجاعانه، صریح و حساب شده بود. او این شجاعت را داشت تا با کسانی که از نیت های پلید و اهداف پست آنها آگاه بود، نظیر جاسوسان بنی امیه - که به دور از اسلام بودند - به مبارزه برخیزد و با آنان مقابله کند و نیز طرح ها و توطئه های جنایتکارانه ی آنها را بر ملا سازد.

چه، کسانی که به اصل اسلام ایمان نیاورده اند، چگونه به مسأله خلافت و خلفای پیشین اهمیت می دهند؟ و هدفشان از طرح این مسأله چیست؟ اگر آنان در طرح پرسش های خود صداقت دارند، چرا به آنچه بر مسلمانان می گذرد یعنی ولایت بنی امیه اهمیت نمی دهند؟ چرا نمی پرسند که آیا بنی امیه حق دارند که چنین حکومت ستمگرانه ای داشته باشند؟

این جریان دقیقا همانند عملکرد دستگاه های استعماری و پیروان آنها یعنی تندروان و مرتجعان دوران ماست که به اختلاف مذهبی میان فرقه های اسلامی دامن می زنند، زیرا هر مسلمان خردمندی می داند که این تحریکات آنان به نفع امت اسلامی نیست و هدف آنان از این تحریکات و ایجاد اختلافات، ضربه زدن به قدرت پرشکوه اسلامی و بیداری روبه رشد اسلامی و نیز نابود کردن دین اسلام است که در دل های مسلمانان جای دارد.

امام سجاد علیه السلام آشکارا از شرح و بسط مسأله روی برتافت، زیرا این کار موجب می شد که دشمنان به خواسته ی خود برسند، و نگاه مردم را به سوی چیزی تغییر داد که گرفتار آن هستند، یعنی به سوی مشکلات و سختی ها و به ولایت باطلی که با ستم ها، جنایت ها و زمامداران بیدادگر خود بر سر آنان خیمه گسترانده است.

موضوع امام علیه السلام حساب شده بود، زیرا چیزی را بیان نفرمود که بر خلاف حق و یا در تضاد با حقیقت باشد، بلکه به اندازه ای که موقعیت را از دشواری برهاند و انسان مسؤول را از تنگنا بیرون آورد، حق و حقیقت را حفظ کرد.

امام علیه السلام همین موضع را با یکی از علما دارد، لیک وقتی که با یکی از افرادی رو به رو می شود که منتسب به علم است، سخن شکل دیگری به خود می گیرد، زیرا در این وضعیت، توجه دادن به حقایق، روشنتر و آشکارتر و الزام آورتر خواهد بود، اما با مد