مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : ماه مدینه / واحد پژوهش [انتشارات مسجد مقدس جمکران].

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : [۶۳] ص.

شابک : ۴۰۰۰ ریال 964-973-073-7 : ؛ ۸۰۰۰ ریال چاپ دوم : 978-964-973-073-8

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۸.

یادداشت : عنوان روی جلد : ماه مدینه : زندگانی امام حسن مجتبی علیه السلام.

یادداشت : کتابنامه : ص. [۶۳].

عنوان روی جلد : ماه مدینه : زندگانی امام حسن مجتبی علیه السلام.

موضوع : حسن بن علی (ع)، امام دوم، ۳ - ۵۰ق -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم). واحد پژوهش

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۴۰/م۲ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۴۲۴۷۸

اشاره

ماه مدینه

واحد پژوهش [انتشارات مسجد مقدس جمکران].

«ماه مدینه»

سحرگاه شب پانزدهم رمضان، آن زمان که قرص کامل ماه در آسمان مدینه، چشم انتظار طلوع سپیده بود، در گوشه ای از سرزمین مدینه، قرص کامل ماهی دیگر درخشید. ماهی که به نور جمالش، حتی دیده خورشید نیز روشن گشت.

سال سوّم هجری، هنگامی که مسلمانان در آستانه اوّلین سالگرد جنگ بدر به سر می بردند، زندگی در خانه اوّلین قهرمان بدر رنگی تازه به خود گرفت.

یک سال از واقعه «بدر» می گذشت، «بدرِ» خانه زهرا درخشیدن گرفت و «بدرِ» آسمان را شرمنده ساخت.

اوّلین نوه پیامبرصلی الله علیه وآله پا به عرصه گیتی گذاشته بود، اوّلین فرزند امیرالمومنین و فاطمه زهراعلیهما السلام اوّلین انسانی که هم خود و هم جدّ و پدر و مادر و برادرش، همگی از معصومین و والاترین برگزیدگان خداوند بودند.

مادرش زهراعلیها السلام، اوّلین و آخرین زن معصوم دنیا، دامن پاکش به گل همیشه بهار وجود امام حسن مجتبی علیه السلام، زینت یافت.

«فرزند وحی»

صبحگاه نیمه رمضان، هنگامی که هنوز ساعتی بیشتر از بالا آمدن خورشید نگذشته بود، صدای گام های پیامبرصلی الله علیه وآله در کوچه تنگ بنی هاشم پیچید. او برای تبریک ولادت مولود جدید، به خانه دختر محبوبش فاطمه علیها السلام می رفت. در دلش گل شادی شکفته بود و لب های مبارکش به ذکر خدا مترنّم بود.

«اسماء» بنت عمیس که برای مراقبت از زهرای اطهر در خانه امیرالمؤمنین علیه السلام به سر می برد، با خوشحالی در را به روی پیامبر گشود. پیامبر که جانش از اشتیاق دیدن نوزاد، لبریز شده بود فرمود:

ای اسماء! فرزندم را بیاور.

اسماء که نوزاد را در پارچه ای زرد رنگ پیچیده بود، او را از کنار بستر فاطمه علیها السلام برداشت و با احترام به آغوش پیامبر سپرد.

پیامبر با لحنی مهربان، فرمود: اسماء! مگر نگفته بودم که نوزاد را در پارچه زرد رنگ مپیچید؟

اسماء که گویا تازه سفارش پیامبر را به خاطر آورده بود، شتابزده کودک را گرفت، پارچه زرد رنگ را گشوده و پارچه ای سفید بر اندام او پوشانید.

چهره زیبای فرزند وحی در هاله ای از نور، میان سفیدی پارچه ای که سر و پیکرش را پوشیده بود، می درخشید.

به راستی او چقدر شبیه رسول اللَّه صلی الله علیه وآله بود!

پیامبر که بنا بر حکمتی تربیتی، خواسته بود تا پارچه زرد رنگ را از نوزاد دور کنند، اینک در اندیشه اقدامی دیگر در همین زمینه بود.

کودک را گرفت و آهسته کنار بستر زهرایش نشست. نگاهی سرشار از مهر و عاطفه به دخترش انداخت. بیداری شب گذشته، چشم های زیبای دختر پیامبر را خسته و خواب آلود نشان می داد، امّا اینک گویا همه وجودش چشم شده بود و محو تماشای جمال پدر بود که مهربان تر از همیشه نشان می داد.

دست های پیامبر، پیشانی دخترش فاطمه علیها السلام را نوازش داد و دوباره بوی بهشت را از دخترش استشمام می نمود، بویی که پیامبرصلی الله علیه وآله را به وجد می آورد.

در حالی که سر کودک را بالا آورده و دهانش را به گوش راست او نزدیک کرده بود، اذان گفت و سپس در گوش چپش اقامه را قرائت نمود.

امیرالمؤمنین علیه السلام که تا آن زمان در گوشه ای نشسته و شاهد این همه مهربانی بود، به بستر فاطمه نزدیک تر شد و نجوایی شادمانه لب هایش را از هم گشود: « فرزندمان از این پس از همه شرور و بدی ها در امان خواهد بود! این اذان و اقامه به گوش هیچ مولودی خوانده نمی شود، مگر آن که از شیطان محفوظ می ماند».

پیامبر با شنیدن صدای حضرت علی علیه السلام خطاب به او فرمود: فرزندم را چه نامیده اید؟

عرض کرد: در نام گذاری او بر شما پیشی نمی گیریم.

پیامبر فرمود: و من بر پروردگارم پیشی نمی گیرم.

در این هنگام جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمّد! پروردگار والا بلند مرتبه، به تو سلام می رساند و می فرماید: «علی برای تو به منزله هارون برای موسی علیه السلام است جز آن که پس از تو پیامبری نخواهد بود.

پس فرزندت را به نام فرزند هارون نام گذاری کن».

پیامبر پرسید: نام فرزند هارون چه بوده است؟

نام نیکوی حسن را همه تکرار کردند. هیچ کس یادش نمی آمد که تا آن وقت، فرزندی از تبار عرب به این نام،نامیده شده باشد. گویا خداوند این نام را از همه خلایق پوشیده داشته بود تا فقط اختصاص به فرزند فاطمه علیها السلام داشته باشد.

پیامبرصلی الله علیه وآله در یکی از روزها در جمع صحابه فرمود: «حسن» به این علّت حسن نامیده شد که از «احسان» گرفته شده و «احسان کننده» نامی از نام های خدای تعالی است و به احسان خداست که آسمان ها و زمین پا برجا مانده و «حسین» تصغیر شده «حسن» است.

کنیه اش را «ابومحمّد» قرار دادند و لقب «مجتبی» را برایش انتخاب کردند که معنای «برگزیده» داشت.

در هفتمین روز ولادتش، حضرت زهراعلیها السلام در حالی که او را در حریری بهشتی - هدیه جبرئیل به رسول اللَّه صلی الله علیه وآله - پیچیده بود، خدمت پیامبر آورد و آن بزرگوار قوچی را به عنوان عقیقه فرزندش ذبح نمود و گوشتش را بین اصحاب تقسیم کرد.

آن روزها کسانی که با رسول اللَّه صلی الله علیه وآله بودند، همگی دیدند که چگونه پیامبر دهان مبارکش را گشود و لب های کودک شیرخوارش را مکید و سپس دست به آسمان برداشت و سه بار عرض کرد:

«خدایا من او را دوست دارم و دوست دارانش را هم دوست دارم».

همین یاران بعدها هم دیدند که پیامبر حسن را بر شانه اش نهاده و می فرماید: «هر کس مرا دوست می دارد باید او را دوست بدارد».

«جگر گوشه پیامبرصلی الله علیه وآله»

آن روز مسجد النبی از جمعیت مهاجرین و انصار آکنده بود. هوا گرم، و ازدحام مردم بر گرمای داخل مسجد افزوده بود. پیامبرصلی الله علیه وآله بر منبر قرار داشت و حاضرین سراپا شوق، به خطبه شیرین پیامبر گوش جان سپرده بودند که ناگهان صدای گریه بلند شد، صدای گریه بچّه می توانست برای همه نمازگزاران امری عادی باشد، امّا برای پیغمبر، هرگز!

حسن و حسین گریه کنند و پیامبر بی تفاوت بماند؟! ممکن نیست.

همه دیدند که پیامبر خطبه اش را قطع کرد و سرآسیمه برخاست. از کدامین سو صدای گریه حسن و حسین می آید؟ آنان چرا گریه می کنند؟

تنها سه سال از ولادت حسن علیه السلام و دو سال از ولادت حسین علیه السلام می گذشت، با این همه کمتر اتفاق می افتاد که صف های جماعت مسجد پیامبر از وجود آن دو پاره تن پیغمبر محروم بماند.

آن روز هم نوه های نازنین پیامبرصلی الله علیه وآله دوری او را تاب نیاوردند و در حالی که هر کدام پیراهنی بلند پوشیده بودند ازانتهای مسجد وارد شده و در بین صف ها به سوی پیامبرصلی الله علیه وآله می آمدند که ناگاه گام های

کوچکشان به گوشه پیراهن یا پای حاضران گرفته و به زمین افتادند و صدای گریه شان فضای مسجد را پر کرد.

همه دیدند که پیامبرصلی الله علیه وآله از منبر پایین آمد، و به سوی دو کودک شتافت. آن دو را در آغوش گرفت و دگرباره بر منبر نشست و در حالی که آن ها را پیش خود نشانده بود، فرمود:

«اولادنا اکبادنا»؛ فرزندان ما جگر گوشه های ما هستند.

«زینت دوش رسول خداصلی الله علیه وآله»

در مسجد پیامبر، نماز جماعت تازه پایان یافته و مردم در حال متفرق شدن بودند. در گوشه ای از مسجد، جابر ابن عبداللَّه انصاری در کنار مردی سیاه چهره نشسته بود و با او چنین می گفت: روزی به خانه پیامبرصلی الله علیه وآله وارد شدم تا مطلبی را به عرض او برسانم. پیامبر خدا را دیدم که زانوان و دست هایش را بر زمین نهاده و حسن و حسین را بر پشت خویش نشانده و چهار دست و پا داخل اتاق راه می رود و آنان را سواری می دهد.

صدای خنده شیرین بچه ها در فضای اتاق می پیچید و به دنبال آن پیامبر نیز شاد می شد و می خندید به طوری که یکی از زیباترین صحنه های هستی به نمایش در آمده بود.

من که اشک در چشمانم حلقه زده بود، مات و حیران به این منظره، چشم دوخته بودم. شنیدم که پیامبر می فرماید: آری فرزندانم! بهترین شتر، شتر شماهاست و شما بهترین سوار کارانید.

مخاطب جابر که غلامی به نام «أسلم» بود آهی کشید و گفت: آری! مولای من نیز حکایت کرد که روزی حسن و حسین را بر دو شانه پیامبر خداصلی الله علیه وآله

دیدم. پیش رفتم و به شوخی به آن دو گفتم: شما بهترین اسب را دارید!

آن دو خندیدند و پیامبرصلی الله علیه وآله در حالی که برای خوشحالی بیشتر آن ها شانه های مبارکش را به طرز خاصّی تکان می داد فرمود: آری و بهترین اسب سواران، همین دو نفرند.

«احیاگر سنّت»

جمعی از اصحاب به همراه گروهی از مهاجرین و انصار در پای کوهی در اطراف مدینه، گرداگرد پیامبرصلی الله علیه وآله حلقه زده بودند تا هم ساعاتی را به دور از گرمای مدینه استراحت کنند و هم در فضایی صمیمی از فرمایشات پیامبرصلی الله علیه وآله بهره گیرند.

نسیم خنکی که از کوه سرازیر شده و از لابلای شاخه های درختان می گذشت، چهره پیامبر و یارانش را نوازش می داد. اندکی دورتر، چند کودک که به همراه پدران شان، کوچه های تنگ مدینه را ترک کرده و به دامن سبزه ها پناه آورده بودند، به بازی مشغول بودند.

لحظاتی بود که نگاه رسول اللَّه صلی الله علیه وآله به جمع کودکان خیره مانده بود. همه نگاه ها به سوی آنان برگشت. طفلی به سویشان می آمد که چهار پنج ساله می نمود، امّا هیبت بزرگان را داشت. آرام و با وقار به سوی پیامبرصلی الله علیه وآله قدم بر می داشت. پیامبرصلی الله علیه وآله غرق در جذبه چهره و رفتار او، زمزمه ای بر لب داشت؛ شاید دعا می کرد و شاید ذکری را تکرار می نمود. لحظاتی بعد با صدایی که همگان شنیدند فرمود: جبرئیل او را هدایت می کند و میکائیل گام هایش را استوار می دارد. او فرزند من، و پاره ای از جان من، و عضوی از

اعضای من است. او نوه من و روشنایی چشم من است. پدرم فدایش باد.

پیامبر در حالی که این سخنان را بر لب داشت برخاست و به استقبال کودکش رفت و در حالی که دست او را می گرفت فرمود: تو سیب بهشتی من، محبوب من، و پاره قلب منی!

سپس دست در دست حسن به راه افتاد. یاران هم که همزمان با برخاستن او پیش پای فرزند فاطمه علیها السلام برخاسته بودند، در کنار آن دو به راه افتادند.

آنچه نظر همه را جلب کرده بود این بود که پیامبر می کوشید تا گام هایش را مطابق گام های کوچک حسن بن علی بردارد.

لحظاتی بعد همگی نشستند و چشم به رسول خداصلی الله علیه وآله دوختند. در حالی که پیامبر چشم از حسن بر نمی داشت، رو به اصحاب کرد و فرمود: او هدایت شده هدایتگر خواهد بود و هدیه ایست از سوی پروردگار عالمیان. او از من خبر می دهد و آثار مرا به مردم می شناساند و سنّت مرا زنده نگه می دارد و در کردار خویش انجام امور مرا به عهده می گیرد. خداوند به او نظر رحمت دارد و او را مورد رحمت خاصّه اش قرار می دهد.

خدا رحمت کند هر کس که حق او را بشناسد و درباره او به من نیکی کند و با بزرگ داشتن او، مرا گرامی بدارد.

«ره یافته»

هنوز سخن رسول خداصلی الله علیه وآله پایان نیافته بود که مردی بادیه نشین در حالی که زمام شترش را می کشید به سوی جمع پیامبر و یارانش می آمد.

پیامبرصلی الله علیه وآله تا او را دید فرمود: یاران من! مردی به سوی شما می آید که با کلامی درشت و خشن با شما سخن می گوید و لرزه بر شما می افکند. او از شما درباره اموری می پرسد در حالی که سخنش خشک و جفا آمیز است.

مرد بادیه نشین نزدیک شد و بی آن که سلامی کند با لحنی تحقیر آمیز گفت: کدام یک از شما محمّد است؟

یکی از یاران که از نحوه سخن گفتن او به خشم آمده بود پرسید: چه می خواهی؟

پیامبر با دست اشاره ای به اصحاب کرد و فرمود: مهلت دهید تا سخنش را بگوید.

مرد، با لحنی تند و نفرت آلود گفت: ای محمّد! تاتو را ندیده بودم به تو احساس کینه می کردم. اینک که تو را دیده ام کینه و دشمنی ام به تو بیشتر شده است.

یاران پیامبرصلی الله علیه وآله به غضب آمده و چند نفر از آنان برای تأدیب مرد جسور، از جا برخاستند؛ امّا پیامبرصلی الله علیه وآله در حالی که لبخندی محبّت آمیز بر لبان مبارکش نقش بسته بود، اشاره کرد که ساکت باشید تا سخنش را ادامه دهد.

آن مرد، دگربار در حالی که دستش را مقابل صورت رسول خدا به تندی تکان می داد گفت: ای محمّد! گمان کردی پیامبری؟ در حالی که به پیامبران پیشین دروغ ها بستی و دینشان را نفی کردی، بدون آن که هیچ دلیل و برهانی داشته باشی.

پیامبر مهربانانه فرمود: تو از کجا دانستی؟

گفت: اگر راست می گویی برهانت را به من بنمایان.

فرمود: اگر دوست داشته باشی، عضوی از اعضای من تو را خبر دهد تا برهان من تأکید بیشتری یابد.

مرد با تعجب گفت: آیا این ممکن است که عضوی از بدن سخن بگوید؟!

فرمود: آری!

سپس رو به حسن نمود و فرمود: ای حسن برخیز!

مرد بادیه نشین که منظور پیامبر از عضو بدن او را، فهمیده بود نگاهی تحقیر آمیز به حسن بن علی علیهما السلام نمود و با لحنی اعتراض آمیز گفت: خودش به بحث نمی آید و کودکی را برای سخن گفتن با من می فرستد.

پیامبر فرمود: او را به هر چه اراده کنی دانا خواهی یافت.

حسن علیه السلام همچون دانشمندی فرزانه، مقابل مرد عرب ایستاد و بی آن که او چیزی بپرسد سخن آغاز کرد و ابتدا شعری بدین مظمون خواند:

ای عرب بادیه! مهلت بده. تو از نادان یا نادان زاده سؤال نکرده ای؛ بلکه سؤالت از فقیه دانشمندی بوده است. مشکل توست که در جهالت به سر می بری. امّا بدان که اگر تو به جهل گرفتاری، شفای جهل جاهلان پیش من است. از هر چه بپرسند جواب می یابند. دانش من دریایی است که آب آن را با سطل ها نمی توان تقسیم کرد، زیرا میراثی است که از ناحیه رسول خداصلی الله علیه وآله به من به ارث رسیده است.

سپس با لحنی تأدیب آمیز فرمود: زبان به ناروا گشودی و از حدّ و حدود خویش تجاوز کردی و خودت را فریب دادی. غیر از آن که تو از این مکان نخواهی رفت، مگر آن که به خواست خدا ایمان آورده باشی.

مرد بادیه نشین با حالت کنجکاویِ آمیخته با انکار و تمسخر لبخندی زد و گفت: ها، ادامه بده!

حسن علیه السلام ادامه داد: آری! شما در مجمع قوم خویش اجتماع کردید و آنچه را که بین تان گذشته بود بر مبنای جهل و قانون شکنی به مذاکره گذاشتید و گمان کردید که حضرت محمّدصلی الله علیه وآله مردی بی اصل و نسب و مقطوع النسل است و همه امّت عرب دشمن او هستند و خون خواهی نخواهد داشت و تو در این میان گمان کردی که می توانی او را بکشی و قومت متحمّل هزینه ها و عواقب احتمالی این عمل خواهند بود. پس

انجام این عمل خطیر را بر خود تحمیل کردی و نیزه ات را بدست گرفتی و اراده کشتن او کردی. راه بر تو سخت گشت و بصیرت خود را از دست دادی، با این همه از آنچه قصد کرده بودی دست نکشیدی و از ترس این که مبادا نقشه ات فاش شود پیش ما آمدی؛ امّا آمدنت موجب خیراتی شد که نسبت به تو اراده شده بود.

حسن علیه السلام لحظه ای ساکت ماند. همه حاضرین چشم به دهان او دوخته بودند و مرد بادیه نشین دهانش از تعجب بازمانده بود و قلبش به تندی می زد.

امام حسن علیه السلام دوباره رو به آن مرد کرد و فرمود: بگذار تو را از سفری که پشت سرگذاردی خبر دهم. در شبی تاریک از منزل خارج شدی که ناگهان طوفانی وزید و ظلمت شب شدیدتر شد و بارانی سیل آسا از آسمان بارید. سپس حیران و سرگردان ماندی، نه راه پیش داشتی و نه راه پس. در آن ظلمات شب و تراکم ابرها و نهانی ستارگان که باد تو را می ربود و طوفان، خارها را بر سر و رویت می ریخت و وحشت در جانت می افکند... ناگهان چشم باز کردی و خود را نزد ما دیدی. سپس چشمت روشن گشت و هراس از دلت رفت و ناله ات قطع شد.

مرد که با اعجاب و شگفتی به دهان کوچک حسن علیه السلام خیره مانده بود ناگهان فریاد زد: این ها را از کجا دانستی ای پسر؟! تو گویا از نهان خانه دلم باخبری و چنان، که گویا در هر حال مرا مشاهده می کرده ای و چیزی از امور من بر تو مخفی نمانده است، چنان سخن می گویی که گویا علم غیب داری!

نگاه مهربان و معصومانه امام حسن مجتبی علیه السلام، چنان دل مرد را از جا کنده بودو چنان سوزی در ضمیرش تابانده بود که دیگر تاب و توان از دست داد و بی اختیار گفت: اسلام چیست؟

امام حسن علیه السلام فرمود: اللَّه اکبر؛ اشهد ان لا اله الاّ اللَّه؛ وحده لا شریک له؛ و اشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله.

مرد بادیه نشین خم شد و دست های کوچک حسن علیه السلام را بوسید و بدست او اسلام آورد. پیامبر آیاتی از قرآن را به او آموخت و او سرشار از روح ایمان به رسول اللَّه وعده داد که به سوی قوم خویش باز می گردم و آنان را با اسلام آشنا می کنم و چنین کرد. او پس از چندی دوباره به مدینه برگشت، گروه کثیری از مردان و زنان طائفه اش با او همراه و هم پیمان شده بودند.

از آن پس، هرگاه مردم نوه خردسال پیامبرصلی الله علیه وآله - امام حسن مجتبی - را می دیدند می گفتند:

خدا به او کمالاتی عنایت کرده است که دیگران از آن بی بهره اند.

«در پیشگاه خدا»

مردی که به دیوار گِلین مسجد النبی تکیه داده بود، لحظه ای چشم از حسن بن علی علیهما السلام بر نمی داشت.

شور و حال فرزند پیامبر در درونش غوغایی به پا کرده بود. این چندمین روز بود که یکساعت مانده به غروب، وارد مسجد می شد و گوشه ای می ایستاد و غرق تماشای فرزند مولایش امیرالمؤمنین علیه السلام می شد. ورود او را، راه رفتن او را، وضو گرفتن او را زیر نظر می گرفت و محو حرکات او می شد.

امروز هم چون روزهای گذشته، چشم به او داشت. او را کنار حوض مسجد می دید، با آستین های بالازده، آماده برای وضو گرفتن، با هیئت و هیبتی مانند پیامبرصلی الله علیه وآله، با حرکاتی که همه را به یاد رسول اللَّه صلی الله علیه وآله می انداخت.

مرد که نامش «شیبه» بود بیاد می آورد سی سال پیش را، زمانی که خودش جوانی در خیل جوانان اصحاب صفّه بود و امام حسن علیه السلام هنوز چند سالی بیشتر نداشت.

روزهایی که پیامبرصلی الله علیه وآله دست در دست حسن علیه السلام به همین مسجد می آمد