مشخصات کتاب

سرشناسه : اسماعیلی یزدی عباس ۱۳۳۲ - عنوان و نام پدیدآور : مام فضیلت ها: زندگانی فضایل شهادت حضرت فاطمه زهرا علیها السلام/ مولف عباس اسماعیلی یزدی

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۸۹ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال 964-8484-74-0 ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۳۵۰۰۰ ریال چاپ سوم 978-964-8484-74-8 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۸.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۷/۲/الف۴۸۵م۲ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۳۵۹۲

اشاره

تقدیم به پیشگاه :

ناموس دهر و امام عصر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

سرشناسه : اسماعیلی یزدی عباس ۱۳۳۲ -

عنوان و نام پدیدآور : مام فضیلت ها: زندگانی فضایل شهادت حضرت فاطمه زهرا علیها السلام/ مولف عباس اسماعیلی یزدی

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۸۹ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال 964-8484-74-0 ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۳۵۰۰۰ ریال چاپ سوم 978-964-8484-74-8 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۸.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۷/۲/الف۴۸۵م۲ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۳۵۹۲

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

بانوان گرامی !

برای پاسداری از کیان مذهب، قداست و پاکی و رسیدن به سعادت و کمال واقعی انسانی، با نصب العین قرار دادن آیینه ی حق نمای اُسوه هدایت گر، دُردانه آفرینش، مام فضیلت ها، مشعل دار حرمت ارزش های انسانی، سکان دار کشتی شفاعت، فاطمه زهرا علیها السلام، گام های استوارِ خود را بر فرق ابلیس های انسان نما و خودباختگان از خدا بی خبر فرود آورید، و مردانه در میدان جهاد اکبر به ستیز با هواهای نفسانی بپاخیزید، که خدای بزرگ با شماست.

سخن ناشر

بدون شک فرهنگ اهل بیت علیهم السلام و الگوهای ناب اخلاقی و رفتاری آن بزرگواران - که زندگی سرشار از نور حضرت زهرا علیها السلام نمونه ای از آن فرهنگ غنی است - راه گشای رشد فرهنگی جامعه اسلامی ما می باشد.

مجموعه حاضر در راستای پاسخ به این نیاز حیاتی و خدمت ناچیزی به مشتاقان فرهنگ ناب و الگوهای بی بدیل اهل بیت علیهم السلام انتشار یافته است. امید است خشنودی حضرت بقیّة اللَّه الأعظم - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - را فراهم آورده باشد.

از مؤلف ارجمند و تولیت محترم مسجد و عزیزانی که ما را در نشر معارف اهل بیت علیهم السلام همراهی و پشتیبانی می کنند کمال تشکر را داریم.

انتشارات مسجد مقدس جمکران

پیشگفتار

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

حمد و سپاس بی پایان بر آفریدگار جهانیان؛ درود فراوان بر خاتم پیام آوران و پیشوایان معصوم انس و جان، خصوصاً بر مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف منجی انسان ها؛ و سلام جاودانه بر بانوی بانوان فاطمه زهرا.

دلباختگان لقای حقیقت و شیفتگان کشف واقعیت و سالکان وادی ایمن بر این باورند که اوج گرفتن به آسمان رفیع شرف و بزرگواری و دستیابی به قله های مرتفع کرامت های انسانی جز در پرتو نمونه آرمانی پیاده شده ای که دارای رفتار، گفتار و اندیشه ای صد در صد منطبق با ارزش ها باشد امکان پذیر نخواهد بود.

بی شک رسیدن به کمال واقعی مستلزم ترسیم هدفی است متناسب با استعدادهای ذاتی انسان و معرفی الگویی شایسته که مظهر انسانیت انسان باشد، و لذا ارائه الگو از ضروری ترین برنامه های مکتب فرهنگی و تربیتی اسلام است.

امروزه تأثیر الگو و نقش حیرت آور آن در جهت دادن به اندیشه، رفتار و گفتار انسان ها بر هیچ کس پوشیده نیست و همین اثرگذاری شگفت انگیز است که سیاست بازان و دنیاخواهانِ فضیلت ستیز را - که در راستای سیراب کردن عطش حیوانی پایان ناپذیر خویش از هیچ جنایتی فروگذار نیستند با تبلیغات سهمگین - به الگو سازی و ارائه نمونه های جذاب و فریبنده؛ خصوصاً برای جوانان و خیل عظیم بانوان وا می دارد و از این راه گروه گروه از شهروندان ناآگاه را از صراط مستقیم باز داشته و به کام هوس های نامشروع و شیطانی سوق می دهد.

نیاز بیش از حدّ انسان های فضیلت خواه و ولایت پیشگان امت اسلامی

به آگاهی از ابعاد گوناگون برجسته ترین الگوهای انسانی از یک سو و جریانات خطرناک و تأسف باری که امروزه در پهنه گیتی شاهد آن هستیم از سوی دیگر ایجاب می کند که محققان، اندیشمندان، صاحبان قلم و همه کسانی که از چشمه زلال این نمونه های بی بدیل فضیلت و بزرگواری توشه برداشته اند به پا خاسته، سرمایه ها و استعدادهای خویش را در اختیار جوامع انسانی قرار داده، به گوشه ای از این نیاز حیاتی پاسخ مثبت دهند.

آشنایی با کمالات، امتیازات و ویژگی های این چهره های تابناک انسانیت در حقیقت، آگاهی از جایگاه رفیع انسان در نگرش اسلام است، همچنان که شناخت ویژگی های شگفت آفرین، کمالات بی نظیر و ابعاد حیرت انگیز انسانی، فرهنگی، اخلاقی، فردی و اجتماعی برجسته ترین و برترین الگوی بی همتای بانوان جهان - از آغاز تا پایان - در واقع، شناخت منزلت ارزشمند و مقام بلندِ زن در فرهنگ اسلامی است.

سخن از زندگی شرافتمندانه، آیین صحیح همسرداری و جایگاه حقیقی زن بدون توجه به زندگی مام فضیلت ها فاطمه زهرا علیها السلام حرکتی ناتمام و تلاشی بی ثمر است.

برای پاسداری از هویت، کرامت، حرمت، شرافت و حقوق بانوان راهی جز ورق زدن کتاب شخصیت شکوهمند بانوی بانوان دخت سرفراز خاتم پیام آوران صدّیقه طاهره علیها السلام نخواهد بود.

حضرت فاطمه علیها السلام دریای ژرف حقیقت، مظهر بی بدیل جامعیت، کتاب جاودانه کمال و فضیلت، سینه سینای اسرار قرآن و عترت، تجلیگاه عرش، نشان دانش و حکمت، نمونه کامل انسانیت، نماد حیا و عفت، و الگوی همیشه جاوید بانوان عالم خلقت است.

او شخصیتی بی همتاست که کران تا کران وجود مبارکش لبریز از ایمان و یقین

و اقیانوس قلب نازنینش سرشار از نور، بینش، حکمت و معرفت است.

انسان هر اندازه در آسمان کمال و معنویت بیشتر اوج می گیرد و هر قدر در دریای معرفت با حقایق جهان هستی بهتر و عمیق تر آشنا می شود، جلالت، شکوه و عظمت زهرایِ بتول برای او آشکارتر می گردد. امّا آنچه از فضایل، کمالات و شخصیت والای دخت گرانمایه خاتم پیامبران تا کنون شناخته و یا گفته شده، تنها قطره ای از دریا و نمی از یم بی کرانه اوست.

با این همه بسیار شگفت آور است که امروز پس از گذشت قرن ها از طلوع آن خورشید تابناک و مبارک - در حالی که تشنه کامان زلال حقیقت، جرعه نوشان چشمه فضیلت، فرهیختگان عالم معرفت و فرزانگان طریق معنویت در برابر آن همه شکوه و عظمت و کمال و فضیلت واله و حیرانند - حسودان کینه توز و کج اندیشان دین فروش به پیروی از پیشینیان حقیقت ستیز و بد طینت خود، شخصیت والای آن عصمت کبری شفیعه محشر را مورد حملات ناجوانمردانه و تبلیغات خباثت بار خویش قرار داده، برای منحرف ساختن افراد ضعیف و ناآگاه از صراط مستقیم و خاموش نمودن نور حقیقت از هیچ کوششی دریغ نمی ورزند!

گرچه روایاتی که از طریق اهل سنت در فضایل آن بانوی سرافراز وارد شده، کمتر از احادیث شیعی نیست، لیکن در خلال مطالبی هم که در پوشش نقل فضیلت وارد شده، نکاتی به چشم می خورد که از نیّات شوم برخی حسودان کینه توز خبر می دهد!

راستی این همه خباثت و دشمنی از چیست؟ و سرچشمه این عداوت ها و کینه توزی ها در کجاست؟

آن شقاوت پیشگان تیره دل که قادر نبودند ساحتِ ملکوتی و مطهّر پرچمدار فضیلت ها، پیشوای موحّدان، مظلوم مظلومان، حضرت امیر مؤمنان علی صلوات اللَّه علیه را به طور صریح و بی واسطه مورد هجوم تهمت های ناروا

قرار دهند، آتش کینه و حسادت خود را با پاسخ مثبت به درخواست طاغیان و ستمگران زمان از طریق جعل روایات کذب و دروغ پردازی های ناروا علیه آن بانوی یگانه شعله ور ساخته، در صدد انتقام از وی برآمدند، به این پندار که از این راه به نیت شوم خود دست می یابند، غافل از اینکه خورشید حقیقت برای همیشه پشت ابرهای تیره پنهان نمانده، و نور خدا هرگز خاموش نخواهد شد، و اینان خود را رسوا می کنند و البته هیچ گاه به هدف پلید و ناروای خویش نائل نخواهند شد.

در عین حال باید اعتراف کرد که متأسفانه اذهان بسیاری از کسانی که از معرفت شایسته برخوردار نیستند مورد اصابت ترکش های زهرآگین این حملات نامیمون قرار گرفته، و شخصیت اقدس آن بضعه رسول در هاله ای از ابهام پنهان گشته و منزلت بلند آن بانوی بزرگوار آن چنان که باید و شاید برای همگان روشن و شناخته نشده است.

اینک ای وجدان های بیدار! ای مدعیان اسلام! ای دوست داران رسول اللَّه صلی الله علیه وآله! و شما ای جوانان که هنوز ندای فطرت و فروغ اندیشه و انصاف از دل ها و سینه هایتان خاموش نگشته! آیا سزاوار نیست تا لحظه ای به فرمان وجدان خویش پاسخ مثبت داده و اندیشه خدادادی را به کار گرفته، در صدد جستجوی حقایق و کشف واقعیات برآییم و منصفانه به گوشه ای از ستم هایی که پیشینیان ما بر آن بانوی مظلومه روا داشته اند اعتراف کنیم؟ به هوش باشیم که پیروی از تعصّبات جاهلی پدرانمان را بر تبعیت از حق و حقیقت بر نگزینیم و سعادت ابدی را به خسران و حسرت سرمدی مبدّل سازیم!

پس از انتشار کتاب «سحاب رحمت» پیوسته دوستان اصرار می ورزیدند تا با تهیه رساله ای در زمینه زندگانی دخت گرانمایه نبی مکرم اسلام صلی الله علیه وآله گوشه ای از ابعاد زندگانی و فضایل و کمالات آن بانوی سرافراز را به رشته تحریر درآورم،

لیکن حقیر خود را فاقد بضاعت در خور این کار شایسته می دیده و می بینم. تا آنکه پس از توسلات فراوان سرانجام خداوند متعال به لطف و کرم خویش این توفیق را به این بی بضاعت عطا فرمود تا نمی از این اقیانوس بی کران را توشه راه خود قرار دهم، که گفته اند: آب دریا را اگر نتوان کشید، هم به قدر تشنگی باید چشید.

اینک کتاب حاضر با نام «مام فضیلت ها» در اختیار علاقمندان و دوستان اهل بیت عصمت علیهم السلام قرار می گیرد. امید است همگان در پرتو توجهات پروردگار متعال و فرج بقیّة اللَّه الاعظم حجة بن الحسن العسکری عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف از عنایات بی دریغ آن بانوی گرانمایه بهره مند گردند.

عید سعید غدیر 1426

عباس اسماعیلی

بخش اوّل:میلاد

اشاره

زاد روز

حضرت صدّیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام در روز بیستم جمادی الثانی جهان را به نور وجودش روشن نمود. البته در سال تولّد آن بانوی بزرگوار اختلاف است؛ عالمان و محدثان شیعه به پیروی از پیشوایان معصوم علیهم السلام، سال پنجم بعثت، و برخی سال دوّم بعثت را برگزیده اند!⁽¹⁾گروهی از محدثان و مورخان اهل سنت نیز تولد آن بانو را پس از بعثت نقل نموده اند.⁽²⁾

امام باقر علیه السلام می فرمایند:

«فاطمه دختر محمد صلی الله علیه وآله پنج سال بعد از بعثت به دنیا آمد؛ و چون از دنیا رفت، هیجده سال و هفتاد و پنج روز داشت.»⁽³⁾

با توجه به ترتیب باب های کافی، این روایت می بایست در باب بعد، که در باره زندگی حضرت فاطمه علیها السلام است، آورده می شد. گویا اشتباهاً در این باب درج شده است.

امام صادق علیه السلام نیز می فرمایند:

«حضرت فاطمه علیها السلام روز بیستم جمادی الثانی (سال پنجم بعثت)، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وآله چهل و پنج ساله بود، به دنیا آمد. هشت سال در مکه و ده سال در مدینه و هفتاد و پنج روز بعد از وفات پدر گرامی اش زندگی کرد، و در روز سه شنبه سوم جمادی الثانی سال 11 هجری از دنیا رفت.» ⁽¹⁾

بسیاری از مورّخان اهل سنّت، میلاد آن بانو را پنج سال پیش از بعثت نقل کرده اند، امّا گفتار آنان با روایات اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله سازگار نیست. در این باره باید به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله مراجعه کرد؛ زیرا «أَهْلُ الْبَیْتِ أَدْری بِما فِی الْبَیْتِ؛ اهل خانه از دیگران به آنچه در منزل است آگاه ترند.»

به نظر می رسد برای پاک کردن ننگ از دامن افرادی که در شهادت دختر گرامی پیامبر صلی الله علیه وآله نقش داشتند ⁽²⁾قولِ «پنج سال پیش از بعثت» را ساخته اند. از این رو، با آن که سال تولّد و شهادت اهل بیت علیهم السلام در روایات کمتر به چشم می خورد، امام باقر و امام صادق علیهما السلام، دو فرزند بزرگوار فاطمه زهرا علیها السلام اصرار دارند که مادرشان پنج سال بعد از بعثت متولّد شده و هنگام شهادت، هیجده ساله بوده است؛ تا آیندگان به فکر افتند که چرا ایشان در هیجده سالگی، بدون هیچ گونه بیماری، از دنیا رفتند! وانگهی روایات فراوانی که از شیعه و سنی نقل شده، ⁽³⁾همه نشانه این حقیقت است که نطفه پاک بانوی گرامی اسلام از عصاره میوه ها و غذاهای بهشتی بوده است؛ لذا ولادت ایشان باید پس از بعثت باشد، چون

معراج و سیر آسمانی رسول خدا صلی الله علیه وآله و نزول جبرئیل و میکائیل پس از بعثت بوده است.

بنا بر این، یکی از انگیزه های کسانی که ولادت آن حضرت را سال ها پیش از بعثت عنوان کرده اند، این بوده است که این گروه روایات را مردّد ساخته و این امتیاز بزرگ آن بانوی گرامی را به دست فراموشی سپارند.

کسانی که می گویند تولد آن بانو پنج سال پیش از بعثت بوده است، سال تولد را همزمان با سالی دانسته اند که قریش خانه کعبه را تجدید بنا می کردند؛ و این، با اکثر اقوالی که در مورد سن پیامبر هنگام تجدید بنای کعبه به دست قریش گفته شده قابل جمع نیست.

در این که آن حضرت هنگام بنای کعبه چند سال داشتند، اختلاف است. برخی از مورخان عامه 35 و بعضی 25 سال را ذکر کرده اند. البته چند قول دیگر هم وجود دارد. عده ای نیز همانند علامه حلّی در کتاب «تذکره» سی سال را نقل نموده اند. ⁽¹⁾در این صورت، جمع بین پنج سال پیش از بعثت و بنای کعبه ممکن نیست.

به هر حال، با عنایت به سخن پیامبر صلی الله علیه وآله که در جواب خواستگاران فرمودند: «دخترم هنوز کوچک است»، ساختگی بودنِ این دیدگاه روشن می شود؛ چرا که اگر چنین بود سن مبارک فاطمه در آن ایّام نوزده سال می شود که اطلاق کوچک بودن به آن صحیح نیست.

وراثت

دانشمندان بر این باورند که انسان بسیاری از صفات و ویژگی های پدر و مادر خود را از آنان به ارث می برد، و پدر و مادر در شخصیّت فرزند نقشی مؤثّر داشته، و بر رشد و تکامل یا سقوط و بدبختی او اثر می گذارند.⁽¹⁾

بجاست که در زندگی سراسر افتخار پدر و مادر آن بانوی بزرگوار تأمل شود تا برخی از ابعاد عظمت و شکوه شخصیّت آن حضرت روشن گردد.

به دلیل گستردگی بحث، تنها به این نکته اکتفا می کنیم که در عالم هستی، از نظر وراثت، بانویی با حضرت فاطمه زهرا علیها السلام برابر نبوده و نخواهد بود.

پدر بزرگوارش عصاره عالم خلقت، برترین، پاک ترین، با شرافت ترین مخلوق آفریدگار جهان، خاتم پیامبران و سالار رسولان و برگزیده انسان ها حضرت محمّد صلی الله علیه وآله است؛ همان انسان کامل و برتری که خداوند تمام موجودات را به یُمن وجود شریف او آفرید و به وسیله آن حضرت انسان ها را هدایت و رستگار نمود.

ای مصحف آیات الهی رویت

وی سلسله اهل ولایت مویت

سرچشمه زندگی لب دلجویت

محراب نماز عارفان ابرویت

پیامبر صلی الله علیه وآله آن چنان شخصیت والا و بزرگواری است که بحث پیرامون حضرتش از عهده ما خارج است و با این چند سطر نمی توان پیرامون مقام والایش سخن گفت، همچنان که اقیانوس ها را هیچ گاه نمی توان با ظرف کوچکی پیمانه نمود.

ید بیضا دم عیسی رخ زیبا داری

آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری

حضرت خدیجه علیها السلام

مادر بزرگوارش حضرت خدیجه کبرا علیها السلام است، وی بانویی بی نظیر و مهربان، سمبل فداکاری، مقاومت و شکیبایی و مظهر کمالات انسانی است. بدون شک زندگی سراسر افتخار این بانوی بزرگ و امتیازات و ارزش های والای او می تواند برای همگان به ویژه برای بانوان مسلمان آموزنده باشد. از این رو اشاره ای به زندگی پرافتخارش ضروری است.

حضرت خدیجه علیها السلام نخستین همسر پیامبر صلی الله علیه وآله و اولین بانویی بود که به آن حضرت گروید و در راه اعتلای توحید و اسلام از بذل جان، مال و ثروت، و آبروی خود دریغ نکرد.

آن بانوی فداکار در همان روزهای نخستین طلوع اسلام مسلمان شد و حدود 25 سال همسر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بود و در این مدت همواره یار نیرومند، ایثارگر و مونسی مهربان برای آن حضرت بود، پیوسته مراقب حال آن بزرگوار بوده و آثار روحی و زخم های درونی مخالفت ها و آزار دشمنان را از دل و چهره مبارک آن حضرت می زدود و موجبات دل گرمی دل همیشه گرمِ حضرتش را فراهم می نمود.

آن بانوی فرزانه در میان خاندانی اصیل و شرافتمند می زیست و خاندانش از شخصیت های برجسته عصر خود و از تبار حضرت اسماعیل و ابراهیم خلیل علیهما السلام بودند. چه آن که او دختر خویلد و پنجمین فرزند قصی بن کلاب، جد چهارم پیامبر صلی الله علیه وآله و با چهار واسطه دختر عموی آن حضرت می باشد و از طرف مادر نیز به اجداد آن حضرت می رسید.

حضرت خدیجه علیها السلام که از ثروتمندان بی نظیر عصر خود بود، ⁽¹⁾تمام ثروت و دارایی خویش را به همسرش بخشید تا به هر صورتی که می خواهد در آن تصرف نماید و آن حضرت نیز همه ثروت همسرش را در راه پیشبرد اسلام و رسیدگی به امور مستمندان انفاق نمود و بدون شک سرمایه عظیم آن بانوی فداکار در پیشرفت اسلام نقش اساسی داشت. به همین جهت است که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:

«ما نَفَعَنِی مالٌ قَطُّ مِثْلَ ما نَفَعَنِی مالُ خَدِیجَة».⁽²⁾

«هرگز ثروتی همچون ثروت خدیجه به من سود نبخشید».

اساساً اسلام پس از جاذبه و معنویت خود تنها با شجاعت و شهامت و شمشیر حضرت علی علیه السلام و دارایی و ثروت حضرت خدیجه علیها السلام بر پای ایستاد.

«ما قامَ الإسْلامُ اِلّا بِسَیْفِ عَلِیٍ ّ وَ ثَرْوَةِ خَدِیجَة».⁽³⁾

و در تنقیح المقال، ج 3، ص 77، فصل نساء آمده است: «وَ کَفاها شَرَفاً فَوْقَ شَرَف أَنَّ الْإسْلامَ لَمْ یَقُمْ اِلّاْ بِمالِها وَ سَیْفِ عَلِیِ ّ بْنِ اَبِی طالِب علیه السلام کما روی متواتراً» «همین افتخار و شرافت که برترین شرافت است برای حضرت خدیجه علیها السلام بس که اسلام جز با ثروت خدیجه و شمسیر حضرت علی علیه السلام بر پا نشد، چنان که این مطلب به طور متواتر نقل شده است».

«اسلام جز با شمشیر حضرت علی علیه السلام و ثروت خدیجه علیها السلام بر پا نگردید.»

یکی از ماجراهای بسیار دردناک و جانسوز که در سال هفتم هجرت اتفاق افتاد، محاصره شدید پیامبر صلی الله علیه وآله و یاران او در شعب ابی طالب بود که آن بزرگواران در گرمای داغ در آن بیابان خشک بی آب و علف، بدون هیچ گونه

وسایل، گرسنگی شدید و تشنگی طاقت فرسا و آزار و اذیت ها را تحمل نمودند. در آن درّه سوزان فشار گرسنگی به حدّی بود که صدای گریه کودکان بنی هاشم از پشت کوه ابوقبیس تا کنار کعبه به گوش طواف کنندگان می رسید و اگر مخفیانه به آن بزرگواران غذای اندکی نمی رسید بسا از شدّت گرسنگی از برگ گیاهان استفاده می کردند.

از آنجایی که حضرت خدیجه علیها السلام بانویی مهربان و فداکار بود در فراز و نشیب ها و دورانی که اسلام در حال شکل گرفتن و قدرت یافتن بود علاوه بر بخشش مال و ثروت، جان و آبروی خود را فدای همسرش می کرد.

هنگام محاصره پیامبر صلی الله علیه وآله از عمر حضرت خدیجه علیها السلام بیش از شصت سال می گذشت و آن بانو در سنینی نبود که تحمل رنج و سختی بر او آسان باشد و از کسانی نبود که در زندگی با تنگی معیشت و محرومیت ها خو گرفته باشد؛ در عین حال، سختی ها، رنج ها و ناگواری هایی را که در اثر محاصره از طرف قریش تحمیل می شد با ابوطالب - عموی پیامبر صلی الله علیه وآله - و فرزندش حضرت علی علیه السلام تا سر حدّ مرگ تحمل نمودند.

سختی محاصره به جایی رسید که حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه برای حفظ پیامبر صلی الله علیه وآله و اسلام آنچه دارایی و ثروت داشتند همه را به مصرف رساندند.⁽¹⁾و چون هر لحظه احتمال می رفت از بالای کوه سنگ بزرگی به سوی پیامبر صلی الله علیه وآله پرتاب گردد و یا با شبیخون به آن بزرگوار هجوم برده شود، حضرت ابوطالب شب و روز در فکر نگهبانی پیامبر صلی الله علیه وآله بود و غالباً فرزندش حضرت علی علیه السلام را در بستر او، و آن حضرت را در جای دیگر می خوابانیدند، تا از آسیب

کفار و مشرکان مصون بماند.

بعد از جریان شعبِ ابی طالب و محاصره شدید با آن همه فشارها و سختی ها و آزارهای جسمی و روحی، حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه علیهما السلام با فاصله اندکی از دنیا رفتند و در حقیقت به شهادت رسیدند.

بنا بر مشهور حضرت خدیجه علیها السلام در روز دهم ماه رمضان سال دهم بعثت در 65 سالگی از دنیا رفت.⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه وآله از رحلت او و عموی گرامی اش حضرت ابوطالب بسیار ناراحت و غمگین شد و آن سال را «عام الحزن» و سال اندوه نامید و به نقل علامه مجلسی رحمه الله آن حضرت خانه نشین شد و کمتر از خانه بیرون می آمد.⁽²⁾

همراهی و مساعدت و همگامی این بانوی بزرگ با پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در طول زندگی مشترک اعجاب انگیز و بهت آور بود و به همین دلیل است که آن حضرت پس از رحلت آن بانوی فداکار او را فراوان یاد می کرد و در فقدان جنابش

باران اشک از دیدگانش فرو می بارید.⁽¹⁾

روزی پیامبر صلی الله علیه وآله نزد همسران خود بود، سخن از حضرت خدیجه علیها السلام به میان آمد، قطرات اشک از چشمان آن حضرت سرازیر گشت، عایشه به آن حضرت عرض کرد: آیا برای یک پیره زن سفید روی از بنی اسد باید گریست؟ آن حضرت فرمود: هنگامی که شما مرا تکذیب کردید او مرا تصدیق نمود، و آن گاه که کافر بودید او به من ایمان آورد، و برای من فرزندانی آورد در حالی که شما نازا هستید.

کشف الغمّه، ج 1، ص 479؛ بحارالأنوار، ج 16، ص 8.

در فصل «مراسم عروسی» خواهد آمد که آن حضرت با شنیدن نام حضرت خدیجه علیها السلام گریست و فرمود: کجا همانند او پیدا می شود؟! آن گاه که همگان مرا تکذیب کردند او مرا تصدیق نمود، و در راه دین خدا مرا یاری کرد و با ثروت و دارایی خود مدد رسانید، خداوند به من فرمان داد تا او را به خانه ای در بهشت از زمرّد بشارت دهم که در آن رنج و دردی نخواهد بود.

روایات فراوانی - از شیعه و سنی - پیرامون شخصیت والا و کمالات ملکوتی و ایمان آن بانوی گرانمایه نقل شده است ⁽²⁾که برخی از آن ها آورده می شود؛ از آن جمله:

1 - شیعه و سنی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله روایت کرده اند که برترین زنان گیتی؛ مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم همسر فرعون، حضرت خدیجه علیها السلام، و حضرت فاطمه علیها السلام هستند.⁽³⁾

از اهل سنت: مستدرک حاکم نیشابوری، ج 2، ص 594 ؛ ذخائر العقبی، ص 44؛ الاصابة، ج 8، ص 264 ؛ ینابیع المودة، ص 173 و 262؛ تاریخ بغداد، ج 9، ص 411؛ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 391 ؛ البدایة و النهایة، ج 2، ص 71 ؛ الاستیعاب، ج 4، ص 1821 ؛ کنز العمال، ج 12، ص 143، ح 34404.

2 - و نیز از آن حضرت روایت نموده اند که برترین بانوان بهشتی؛ حضرت خدیجه و حضرت فاطمه علیهما السلام، مریم دختر عمران و آسیه همسر فرعون می باشند.⁽¹⁾

از اهل سنت: مسند احمد، ج 1، ص 293 و 316؛ مستدرک حاکم، ج 2، ص 497 (ج 3، ص 160) ؛ الاستیعاب، ج 4، ص 1821 ؛ ذخائر العقبی، ص 42؛ البدایة و النهایة، ج 2، ص 72 ؛ الاصابة، ج 8، ص 264 ؛ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 391؛ کنز العمال، ج 12، ص 145 - 143 ح 34402 تا ح 34411 ؛ ینابیع المودة، ص 172 و 173 و 246؛ فضائل الصحابه، احمد بن حنبل، ص 74 ؛ مجمع الزوائد هیثمی، ج 9، ص 223 ؛ السنن الکبری، نسائی، ج 5، ص 93 ؛ تفسیر قرطبی، ج 4، ص 83 ؛ الدر المنثور، ج 6، ص 246.

3 - خداوند از بانوان، چهار نفر را برگزید که عبارتند از؛ حضرت مریم، آسیه همسر فرعون، حضرت خدیجه علیها السلام، و حضرت فاطمه علیها السلام. ⁽²⁾

4 - بهشت مشتاق چهار زن خواهد بود: مریم دختر عمران، آسیه همسر فرعون، حضرت خدیجه و حضرت فاطمه علیهما السلام. ⁽³⁾

5 - سرور و سالار بانوان عبارتند از: مریم دختر عمران، آسیه، خدیجه و حضرت فاطمه علیها السلام. ⁽⁴⁾

6 - از مردان، بسیاری به حدّ کمال رسیدند و اما از بانوان به آخرین مرحله کمال نرسیدند مگر چهار زن؛ آسیه، مریم، حضرت خدیجه و حضرت

فاطمه علیهما السلام. ⁽¹⁾

7 - پیامبر صلی الله علیه وآله می فرمایند: در شب معراج به جبرئیل گفتم: آیا حاجتی داری؟ فرمود: از جانب خداوند و از طرف من به حضرت خدیجه سلام برسان...⁽²⁾

جبرئیل حضور پیامبر صلی الله علیه وآله آمد و جویای حضرت خدیجه علیها السلام شد و او را نیافت، عرض کرد: هنگامی که حضرت خدیجه آمد به او خبر بده که پروردگار به او سلام می رساند.⁽³⁾

8 - برترین افتخار برای آن بانوی یگانه و سکان دار کشتی فضیلت ها آن است که دامن شرف و قداستش در بر گیرنده ناموس عصمت، و آغوش بزرگوارش پرورش دهنده گوهر تابناک و صدف گرانبار پاکی و کرامت، حضرت صدّیقه کبرا فاطمه زهرا علیها السلام است. آری اوست مفتخرترین بانوی دهر که مادر سالار بانوان و جدّه عظیم الشأن یازده امام راستین و پیشوای معصوم، و هم اوست سرافرازترین بانویی که خدای جهان آفرین، بی بدیل ترین داماد روزگار حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام را برای او برگزید.

جریان خلقت

روح انسان از عالم ماده و ناسوت نیست، بلکه از نشئه امر و عالم ملکوت است؛ ولی بدن مولود همین نشئه و از عالم ماده گرفته شده است. به این معنا که از آنچه در این عالم استفاده کرده ایم، بدن شکل می گیرد و رشد و نمو می یابد.

از سوی دیگر، بدن مرکوب روح است و روح همانند سواره ای خواهد بود که به بدن تعلق دارد. روح نگهبان بدن است و بی اندازه به آن علاقه دارد، تا آنجا که آن دو را یکی می نگرند و تمام توجّهشان به بدن است.

بدن حضرات معصومان علیهم السلام همانند بدن ما دارای اعراض دنیوی اند؛ به خوراک و خواب احتیاج دارند، بیمار می شوند، از دنیا می روند، گاه شاد و گاهی غمناک اند؛ ولی از سنخ بدن ما نیستند. ماده اولیّه بدن ایشان، مولود این عالم نیست، بلکه حقیقت جوهریه آن از نشئه دیگر و عالم ملکوت یعنی از عالمی است که روح ما از آن عالم می باشد، و بذر اولیّه و ماده اصلی آن از عالم ملکوت است؛ ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: خداوند (جسم و بدنِ) ما را از علیین آفرید و ارواح ما را از بالاتر از آن خلق فرمود؛ و ارواح شیعیان ما را از علیین و بدن هایشان را از پایین تر از آن آفرید؛ لذا میان ما و آنان از این نظر قرابت و خویشی است و دل هایشان به سوی ما مشتاق است. کافی، ج 1، ص 319، باب خلق ابدان الأئمّه علیهم السلام ح 1.

امام صادق علیه السلام در جای دیگر می فرماید: خداوند (ارواح) ما را از نور عظمت خویش آفرید. آن گاه آفرینش (بدن های) ما را از گِلی در خزانه و پوشیده از زیر عرش شکل بندی نمود و آن نور را در آن جای گزین ساخت. پس ما آفریده و بشری نورانی بودیم و برای هیچ کس، از آنچه در خلقت ما نهاد، بهره ای قرار نداد. ارواح شیعیان ما را از گِل ما آفرید. (یعنی شیعیان در رتبه بدن های ائمه هستند). و بدنشان را از گِلی در خزانه و پوشیده پایین تر از گِل ما خلق نمود، و خداوند هیچ کس جز انبیا را از خلقت ایشان بهره ای نداد. از این رو، ما و شیعیان ما (در حقیقت) بشر و انسان (واقعی) هستیم و سایر مردم مگسان کوچک و ناتوانی اند (نادان و نفهم) که سزاوار دوزخ اند و به سوی آن می روند.

کافی، ج 1، ص 320، ح 2، و نظیر آن ج 2، ص 2، باب طینت مؤمن، ح 1 و 4.

اسب قوی و تیز رو همچون رخش باید که بتواند تن رستم کشد. لذا بدن آن بزرگواران در رتبه روح ماست. روح، لطیف و نورانی و روحانی است و از آثار ملکوت؛ یعنی حیات واقعی و همیشگی، دانایی و توانایی واقعی برخوردار است.

وقتی بدن های آن بزرگواران از عالم ملکوت و علیین باشد، همانند روح ما لطیف، نورانی و روحانی است و آثار روح را دارد.

در زیارت جامعه کبیره می خوانیم:

«وَ أَجْسَادُکُمْ فِی الْأَجْسَادِ وَ أَرْوَاحُکُمْ فِی الْأَرْوَاحِ وَ أَنْفُسُکُمْ فِی النُّفُوسِ.»

«پیکرتان در میان پیکرها و ارواح شما در میان ارواح و نفس هایتان در میان نفوس است.»

معنای این عبارت این نیست که جسم شما میان اجسام و... است؛ همان طور که می گوییم فلانی در خانه است، بلکه از قبیل «نور در چراغ» خواهد بود، که نور داخل چراغ نیست، بلکه محیط بر چراغ است. بنا بر این، منظور این است که

بدن های آن بزرگواران، محیط و قیّوم بدن هاست، و ارواح ایشان، محیط و قیّوم ارواح دیگران. از این رو، خلقت و چگونگی ولادتشان از دیگران ممتاز بوده است، چنان که در روایات فراوانی به آن اشاره شده است.⁽¹⁾

روح آن بزرگواران نیز از سنخ ارواح ما نیست، بلکه بالاتر، لطیف تر، تواناتر، داناتر و نورانی تر است، و اساساً قابل مقایسه با ارواح دیگران نیست؛ لذا از جانب خداوند متعال صاحب ولایت کلیّه مطلقه الهیّه هستند؛ در عالم، نفوذ و بر دیگران قیومیّت و احاطه کامل دارند، و خداوند آن بزرگواران را لایق مقام امامت و پیشوایی بر مردم دانسته است.

می توان گفت: صرف نظر از قدرت الهی و معجزه، بسیاری از امتیازات و کارهای خارق العاده آنان، از قبیل طیّ الارض، عبور از اجسام بدون مانع شدن هیولا و جسم، و سخن گفتن در رحم مادر، به دلیل قدرت بدنی و روحی آن بزرگواران بوده است. مثلاً در عالم رؤیا، ما نیز در یک آن، شهرهایی را سیر می کنیم، کارهایی را انجام می دهیم که در بیداری برایمان ممکن نیست؛ زیرا در خواب، روح انسان از قفس تن خارج می شود و برای او مزاحمتی نیست و آدمی قدرت بیشتری دارا می شود.

در عین حال، خلقت حضرت فاطمه علیها السلام در میان سایر معصومان علیهم السلام از ویژگی هایی برخوردار بوده است. نورانیت بدنی و روحی آن بزرگوار به گونه ای است که ملائکه هنگام مشاهده به سجده می افتادند.

جابر جعفی به امام صادق علیه السلام عرض می کند: چرا فاطمه علیها السلام را زهرا نامیده اند؟ حضرت در پاسخ فرمودند:

«زیرا خدای بزرگ آن بانو را از نور عظمت خویش آفرید؛ و هنگامی که نورش درخشیدن گرفت، آسمان ها و زمین با نور آن حضرت روشن شدند و چشمان ملائکه خیره شد و خدا را سجده نمودند و گفتند: بار الها! این چه نوری است؟ خداوند وحی فرستاد که این نور از نور من است...»⁽¹⁾

نور بدنی حضرت فاطمه علیها السلام آن چنان قوی بود که پیامبر صلی الله علیه وآله از جنبه مُلکی و بدنی به فزع و وحشت افتاد.⁽²⁾

ماده بدنی آن بانو نیز از سایر معصومان علیهم السلام ممتاز بود؛ به گونه ای که در یک نوبت به این عالم تنزل داده نشد؛ زیرا این عالم استعداد و قابلیت آن را نداشت که یکباره به این نشئه آورده شود؛ لذا در مراحل متعدد به این عالم تنزل داده شد.

در مرحله نخست، پیامبر صلی الله علیه وآله را برای گرفتن ماده بدنی آن بانوی بزرگوار بالا بردند تا در کنار درخت طوبی در وعاء وجود پیامبر صلی الله علیه وآله وارد نمودند.

امام صادق علیه السلام نقل می کند که رسول اکرم صلی الله علیه وآله حضرت فاطمه علیها السلام را زیاد می بوسید. این کار برای عایشه گران آمد. از این رو، رسول خدا صلی الله علیه وآله به او فرمودند:

«ای عایشه! هنگامی که مرا در سفر معراج به آسمان ها بردند، به بهشت وارد شدم. جبرئیل مرا کنار درخت طوبی برد و از میوه آن به من داد. من آن را خوردم و آن میوه در وجودم به نطفه تبدیل شد. هنگامی که فرود آمدم، با خدیجه همبستر شدم و او به دخترم فاطمه بارور شد. هرگاه فاطمه را می بوسم، بوی درخت طوبی را استشمام می کنم.» ⁽³⁾

از اهل سنت نیز این مطلب را روایت کرده اند: سیوطی در الدر المنثور، ج 4، ص 153 (ذیل آیه 1 سوره اسراء)؛ طبری در ذخائر العقبی، ص 36؛ خوارزمی در مقتل الحسین، ص 63، ف 5؛ قندوزی در ینابیع المودّة، ص 197.

در مرحله دیگر، جبرئیل سیب بهشتی به آن حضرت داد تا بخورد. امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش و از پدرش امام سجّاد علیه السلام نقل می کنند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«... جبرئیل برایم سیبی آورد... و فرمود: ای محمد! این سیب را بخور، گفتم: ای حبیب من! آیا هدیه پروردگارم را بخورم؟ جبرئیل پاسخ داد: آری، مأموری که آن را بخوری. چون آن سیب را دو قسمت کردم تا بخورم، نوری از آن ساطع گردید که به فزع و وحشت افتادم. ⁽¹⁾جبرئیل گفت: آن را بخور. این نور به «منصوره» تعلق دارد. گفتم: منصوره کیست؟ گفت: دختری است که از صلب تو به وجود خواهد آمد و نام وی در آسمان «منصوره» و در زمین «فاطمه» است...» ⁽²⁾

در احقاق الحقّ (ج 10) نیز روایات فراوانی از اهل سنّت نقل شده که نطفه حضرت فاطمه علیها السلام از میوه های بهشتی بوده است.

در مرحله پایانی، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مأموریت می یابد که از همسرش دوری گزیند. روزی آن حضرت با عده ای در ابطح نشسته بودند. ناگاه جبرئیل به صورت اصلی خود فرود آمد و گفت: ای محمّد! خداوند بلند مرتبه بر تو درود می فرستد و دستور می دهد که چهل شبانه روز از همسرت خدیجه دوری گزینی.

آن حضرت چهل شبانه روز، روزها به روزه داری و شب ها به عبادت مشغول

بود. پیامبر صلی الله علیه وآله به وسیله عمّار برای حضرت خدیجه پیام فرستاد که چنین مپندار که دوری گزینی از تو به سبب بی توجهی و کدورت است، بلکه پروردگارم مرا به این کار فرمان داده است.

از این رو، جز نیکی و خیر مپندار که خداوند هر روز چندین مرتبه به وجود تو بر فرشتگان گرانمایه اش مباهات می کند و من نیز در خانه فاطمه بنت اسد هستم.

هنگامی که چهلمین روز فرا رسید، فرشته وحی بر پیامبر صلی الله علیه وآله فرود آمد و گفت: ای محمّد! خدای بلند مرتبه بر تو درود می فرستد و فرمان می دهد که خویشتن را برای دریافت تحیّت و ارمغان او آماده سازی.

آن حضرت آماده بود که میکائیل فرود آمد و طبقی که بر روی آن روپوشی از دیبا بود، در برابرش گذاشت. جبرئیل پیش آمد و گفت: ای محمّد! پروردگارت به تو فرمان می دهد که امشب با این غذا افطار نمایی.

حضرت علی علیه السلام می فرماید:

«روش آن حضرت این بود که هرگاه می خواست افطار نماید، به من دستور می داد که درِ خانه را باز گذارم تا هر کس میل به افطار دارد، بتواند افطار کند؛ اما آن شب مرا بر درِ خانه نشاند تا کسی وارد نشود، و فرمود: این طعام بر غیر من حرام است.»

حضرت چون سرپوش را از روی طبق برداشت، خوشه ای از خرما و انگور در آن بود. از آن سیر میل فرمود و آب گوارا نوشید و خواست تا به نماز (مستحبی) مشغول شود که جبرئیل گفت: اینک نماز بر شما ممنوع است تا به سرای حضرت خدیجه بروید؛ چرا که خداوند به ذات پاکش سوگند یاد کرد که امشب از شما نسل پاک و پاکیزه پدید آورد. پیامبر صلی الله علیه وآله به خانه خدیجه تشریف آورد.

حضرت خدیجه می گوید: با تنهایی خو گرفته بودم. هنگامی که شب فرا می رسید، پس از نماز و بستن درِ خانه، در بستر می خوابیدم. آن شب هنوز میان

خواب و بیداری بودم که درِ خانه به صدا درآمد. صدا زدم: کیست در را می کوبد؟

پیامبر صلی الله علیه وآله با نوای دلنشین و شیرینش فرمود: خدیجه! منم محمد، در را باز کن. در اوج شادمانی از آمدن آن حضرت، برخاستم و در را گشودم و ایشان وارد شد.

روش آن حضرت این بود که پس از ورود، وضو می ساخت، دو رکعت نماز می خواند و به بستر می رفت، اما آن شب آماده نماز نشد، بلکه با من هم بستر گردید. به خدایی که آسمان بلند را برافراشت و آب را از زمین جوشانید، آن شب هنوز پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از کنارم دور نشده بود که سنگینی وجود و حضور گرانمایه دخترم فاطمه را در وجود خود حسّ نمودم.⁽¹⁾

حدیث یاد شده، نکاتی مهم را در بر دارد که از عظمت این مأموریت حکایت می کند؛ از جمله:

ریاضت چهل شبانه روز با احیای شب ها و روزه داری در روزها و عزلت از خلق و کناره گیری از همسرش حضرت خدیجه علیها السلام.

جلوه جبرئیل به صورت اصلی، که در دو جای دیگر تحقّق پذیرفته است: در روز مبعث در غار حرا، و در شب معراج.

آمدنِ میکائیل با آن تشریفات ویژه، از سندس، آفتابه، دستمال بهشتی، و آوردنِ غذای بهشتی برای افطار آن حضرت و حرمت آن برای دیگران.

رها کردن نماز مستحبی در آن شب و تعجیل در این امر مهم و اجرای فرمان الهی.

ظاهر شدن اثر حمل در همان لحظات اولیه، بر خلاف عادت زنان، که روشنگر این حقیقت است که نطفه آن بانوی بزرگوار، حیاتی دیگر داشته است.

این همه، گویای عظمت و جلال و مقام والای خاتون دو سرا حضرت فاطمه علیها السلام است. البته باید چنین باشد؛ زیرا نور یازده تن از حجج الهی در وعاء وجودی آن حضرت قرار می گیرد و عالم هستی با وجود ایشان حیات واقعی می یابد.

مونس مادر

بسیاری از دانشمندان و محدّثان شیعه و برخی از علمای اهل سنت تصریح کرده اند که هنگام بارداری حضرت خدیجه علیها السلام، حضرت فاطمه علیها السلام در رحم با مادر سخن می گفت و در تنهایی یار و غمخوارش بود.

امام صادق علیه السلام به مفضل فرمود:

«هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وآله با حضرت خدیجه علیها السلام ازدواج کرد، زنان مکه از حضرت خدیجه کناره گیری نمودند، به او سلام نمی کردند و به هیچ زنی اجازه نمی دادند که با او معاشرت داشته باشد. این برخورد آنان، موجب اندوه حضرت خدیجه علیها السلام شد. البته اندوهگینی او برای پیامبر صلی الله علیه وآله بود که مبادا به ایشان آسیبی برسد.

هنگامی که حضرت خدیجه علیها السلام حضرت فاطمه علیها السلام را باردار شد، حضرت فاطمه علیها السلام در رحم با او سخن می گفت و مادر را دلداری می داد و به شکیبایی توصیه می کرد.

حضرت خدیجه این موضوع را از رسول خدا صلی الله علیه وآله پنهان می داشت، تا آن که روزی آن حضرت نزد خدیجه علیها السلام آمد و شنید که او با کسی سخن می گوید. به او فرمود: ای خدیجه! با چه کسی سخن می گویی؟ پاسخ داد: با این بچه ای که در رحم دارم. او با من سخن می گوید و مونس تنهایی من است.

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: ای خدیجه! اینک جبرئیل مرا بشارت می دهد که این کودک، دختر و نسلی (انسانی) پاک و مبارک است. خدای متعال مقدّر نموده است که نسل من از طریق او باشد، و از ایشان فرزندانی به وجود

خواهند آمد که پیشوایان اند و پس از انقطاع وحی، خلیفه خدا در زمین به شمار می آیند.

حضرت خدیجه همیشه در همین حال بود تا این که هنگام وضع حمل وی فرا رسید...» ⁽¹⁾

بسیاری از بزرگان اهل سنت، سخن گفتن حضرت فاطمه علیها السلام در رحم مادر را روایت کرده اند؛ از جمله:

عبدالرحمان شافعی و دیگران از حضرت خدیجه روایت کرده اند که هنگامی که فاطمه را باردار شدم، باری سبک بود و در رحم با من سخن می گفت.

احقاق الحق، ج 10، ص 12، به نقل از نزهة المجالس، ج 2، ص 227.

همین روایت را قندوزی حنفی در ینابیع المودّة (ص 198، ب 56) نقل کرده است.

عزالدین شافعی می افزاید که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: مژده باد ای خدیجه! که این نوزاد دختر است و خداوند از این دختر، یازده تن از جانشینان من را قرار داده است که همه پس از من و پدرشان یکی بعد از دیگری خواهند آمد.

احقاق الحق، ج 10، ص 12، به نقل از تجهیز الجیش، ص 99.

شعیب بن سعد مصری می نویسد: وقتی مشرکان از پیامبر صلی الله علیه وآله خواستند که ماه شکافته شود، حضرت خدیجه - در حالی که فاطمه را باردار بود - فرمود: نومید و سرافکنده باد کسی که حضرت محمد صلی الله علیه وآله را که برترین پیامبران است، تکذیب نماید. در این هنگام، حضرت فاطمه علیها السلام در شکم مادر ندا داد: ای مادر! نگران مباش و نترس که خدا با پدر من است. هنگامی که دوران بارداری او به پایان رسید و به دنیا گام نهاد، نور چهره اش فضا را نور باران ساخت. احقاق الحق، ج 10، ص 12، به نقل از الروض الفائق، ص 214.

چنان که گفته شد، صرف نظر از قدرت الهی و معجزه، این گونه مسائل از معصومان علیهم السلام بعید نیست؛ زیرا ابدان و ارواح شریف آن بزرگواران، از امتیاز ویژه برخوردار است؛ حتی بدن های ایشان تواناییِ ارواح دیگران را دارد.

چگونگی ولادت

روز بیستم جمادی الثانی، وجود صدّیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام از مشرق دامان پاک ملکه عرب، حضرت خدیجه علیها السلام، در شهر مکه طلوع کرد و دنیای تاریک و ظلمانی را به نور جمال خویش روشن ساخت.

امام صادق علیه السلام در دنباله حدیث به مفضل فرمودند:

«مدتی از این ماجرا گذشت، تا هنگام وضع حمل حضرت فاطمه شد. حضرت خدیجه پیکی نزد زنان قریش و بنی هاشم فرستاد و از آنان خواست تا به خانه او آیند و هنگام ولادت فرزندش، او را کمک دهند؛ ولی آنان پیغام دادند: تو به سخن ما گوش ندادی و همسریِ محمد را برگزیدی که یتیم و فقیر بود، ما نیز به یاری ات نخواهیم آمد. حضرت خدیجه از این پیام غمگین شد.

در همین هنگام بود که چهار بانوی گندم گونِ خوش قامت، همانند زنان بنی هاشم، بر وی وارد شدند. حضرت خدیجه علیها السلام از دیدن آنان نگران شد؛ یکی از آنها به سخن آمد و فرمود: ای خدیجه! محزون نباش که پروردگار ما را فرستاده است و ما خواهران تو هستیم. من ساره (همسر حضرت ابراهیم)، و این یک آسیه (همسر فرعون) است که همدم تو در بهشت خواهد بود، و آن دیگر مریم دختر عمران، و دیگری کلثوم خواهر موسی بن عمران است. خدای متعال ما را فرستاده تا تو را در زایمان فرزندت یاری کنیم...

هنگامی که به دنیا آمد، نوری از او ساطع گردید که خانه های مکه را

فرا گرفت و در شرق و غرب عالم جایی نماند مگر این که در آن تابید.

آن گاه ده تن از حوریان بهشتی که هر کدامشان طشت و ظرفی لبریز از آب کوثر با خود داشتند، وارد شدند. آن بانویی که در برابرش بود، نوزاد را (که پاک و پاکیزه بود) با آب کوثر شست. سپس او را در دو حوله سفید و خوشبو پیچید و از او خواست که سخن بگوید. حضرت فاطمه علیها السلام زبان گشود و فرمود:

«أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ اللَّهُ، وَ أَنَّ أَبِی رَسُولُ اللَّهِ سَیِّدُ الْأَنْبِیاءِ وَ أَنَّ بَعْلِی سَیِّدُ الْأَوْصِیاءِ، وَ وُلْدِی سادَةُ الْأَسْباطِ.»

«گواهی می دهم که معبودی جز خدای یکتا نیست، و پدرم رسول خدا برترین پیامبران، و همسرم سالار اوصیا است، و فرزندانم سرور نوادگان اند»

آن گاه رو به زنان نمود و هر کدام را با نام و نشان سلام داد. آنان شاد و خندان گردیدند، حور العین به هم بشارت دادند و آسمانیان تولدش را به یکدیگر تبریک گفتند، و در آسمان نوری درخشان پرتو افکند که فرشتگان تا آن روز ندیده بودند. زنان نوزاد را به حضرت خدیجه دادند و گفتند:

هان ای خدیجه! کودک پاک و پاکیزه و مبارک را برگیر که خداوند او و نسلش را پر برکت ساخته است.

حضرت خدیجه علیها السلام با شادمانی کودک خویش را در آغوش گرفت و به او شیر داد.

حضرت فاطمه (رشد فوق العاده ای داشت؛ به گونه ای که) در هر روز،

به اندازه یک ماه، و در هر ماه به اندازه یک سال، رشد می کرد. ⁽¹⁾

برخی از اهل سنّت نوشته اند: هرگاه خداوند به حضرت خدیجه فرزندی عطا می کرد، او را به دایه ای شایسته می سپرد تا شیرش دهد، امّا هنگامی که حضرت فاطمه ولادت یافت، خودش به او شیر داد و پرستاری او را به عهده گرفت.⁽²⁾

امروز عالمی ز تجّلی منوّر است

میلاد با سعادت زهرای اطهر است

مولود پاکی آمده از غیب در شهود

کز او وجود هفت أب و چار مادر است

نور خدا و فرشت تتق می کشد به عرش

روشن به روی فاطمه چشم پیمبر است

در وصف او گر «امّ ابیها» شنیده ای

این خود یک از فضایل آن پاک گوهر است

هر مادر آورد پسر از اوست مفتخر

بالیده مام گیتی از این نیک اختر است

احمد وجود پاک او را روح خویش خواند

با آن که خود به مرتبه روح مصوّر است

دانند اگر چه خلق جهان ثقل اصغرش

من دارم این عقیده که او ثقل اکبر است

تنها نه دختر است رسول خدای را

کز رتبه بر ولیّ خدا نیز همسر است

حاکیست از وقایع ما کان و ما یکون

متن صحیفه اش که به قرآن برابر است

در حیرتم چه مدح سرایم به حضرتی

کو را مدیح خوان زشرف ذات داور است

او هست عصمت اللَّه وچندان شگفت نیست

کز چشم خلق تربت پاکش مستّر است

ای آفتاب برج شرف کافتاب چرخ

در آسمان قدر تو از ذرّه کمتر است

ربط رسالت است و ولایت حیات تو

بل این دو را وجود تو بنّا و مصدر است

هستند گوشوار دو دلبند تو به عرش

بی شک دل تو عرش خداوند اکبر است

جن و بشر برای شفاعت به نزد حق

چشم امیدشان به تو در روز محشر است

بر آستان توست ز جان ملتجی «صغیر»

عمریست کحل دیده او خاک این در است

نامگذاری

توضیح

نام و نامگذاری بسیار با اهمیت است. نامی که برای فرزند انتخاب می گردد، تا لحظه مرگ شریک زندگی اوست، و به لحاظ دارا بودن پیام فرهنگی، بر فرد و جامعه اثر می گذارد.⁽¹⁾

آفریدگار جهان، پس از آفرینش حضرت آدم و حوا، برای آنان نام برگزید، «همه نام ها را به حضرت آدم آموخت».⁽²⁾

پس از آن، بارها برای افراد برگزیده اش نام انتخاب کرد و این کار خطیر را به عهده پدر و مادرشان نگذاشت.

قرآن در باره حضرت یحیی می گوید:

«یا زَکَرِیّا إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ اسْمُهُ یَحْیی لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا»⁽³⁾

«ای زکریا! ما تو را به داشتن پسری مژده می دهیم که نامش یحیی است و پیش از آن همنامی برایش قرار ندادیم».

از روایات استفاده می شود که خداوند، نام حضرت محمّد صلی الله علیه وآله و حضرت علی و امام حسن و امام حسین علیهم السلام را برگزید. در باره حضرت فاطمه علیها السلام نیز چنین بود. امام باقر علیه السلام می فرمایند:

«چون حضرت فاطمه علیها السلام متولد شد، خدای بزرگ به فرشته ای وحی

فرستاد که خدمت حضرت محمد روانه شود و به او بگوید که دخترش را فاطمه نام گذارد؛ ⁽¹⁾لذا آن حضرت نام او را فاطمه نهاد...».⁽²⁾

در روایتی دیگر آمده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله به دخترش فرمود:

«وَ شُقَّ لَکِ یا فاطِمَةُ! اِسْماً مِنْ أَسْمائِهِ؛ فَهُوَ الْفاطِرُ وَ أَنْتِ فاطِمَةُ.»⁽³⁾

«فاطمه جان! خداوند نام تو را از نام خود برگرفت؛ خداوند فاطر و تو فاطمه هستی.»

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است که حضرت فاطمه علیها السلام در بارگاه خداوند دارای نُه نام است: فاطمه، صدّیقه، مبارکه، طاهره، زکیّه، راضیّه، مرضیّه، مُحدّثه و زهرا...⁽⁴⁾

حضرت فاطمه علیها السلام همانند همسر بزرگوارش به تناسب شخصیت والا و ابعاد گوناگون وجودی اش، نام ها، لقب ها و کنیه هایی متعدد دارد، ⁽⁵⁾و هر کدام اشاره به فضیلت و بُعدی از شخصیت آن بانوی بزرگوار است. در اینجا شایسته است به برخی از آنها اشاره شود:

فاطمه

اشاره

فاطمه از واژه «فطم»، به معنای بریدن و جدا کردن چیزی از دیگری، برگرفته شده است. گفته می شود: «فَطَمَ الْمُرْضِعُ الرَّضِیعَ؛ مادر بچه اش را از شیر باز داشت و جدا نمود.» «فطم» هم به معنی لازم آمده است و هم متعدی.

قبلاً زنان متعددی به این نام مفتخر شده بودند، ⁽¹⁾

ریاحین الشریعه، ج 1، ص 41.

1 - نجات از آتش دوزخ

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله به حضرت فاطمه علیها السلام فرمودند:

«آیا می دانی چرا به این نام نامگذاری شده ای؟ حضرت علی علیه السلام عرض کرد: چرا ای رسول خدا؟! فرمودند:

لِأَنَّها فُطِمَتْ هِیَ وَ شِیْعَتُها مِنَ النَّارِ ⁽³⁾

زیرا او و پیروانش از آتش دوزخ نگاه داشته شده اند.»

امام هادی از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«إِنَّما سُمِّیَتْ اِبْنَتِی فاطِمَةَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فَطَمَها وَ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّها مِنَ النَّارِ.»⁽¹⁾

«دخترم به این دلیل فاطمه نامیده شد که خدای بزرگ، او و دوستدارانش را از آتش دوزخ در امان داشت.»

از امام باقر علیه السلام روایت شده است که:

«حضرت فاطمه علیها السلام بر درِ دوزخ توقف خواهد نمود. روز قیامت میان چشمان هر کس نوشته می شود که کافر است یا مؤمن. آن گاه به دوستدار فاطمه به دلیل گناهانش امر می شود که داخل دوزخ گردد. هنگامی که حضرت فاطمه علیها السلام میان دو چشم وی را می خواند که از دوستان است، می گوید:

خدای من! سالار من! مرا فاطمه نامیدی و وعده دادی که به وسیله من هر کس مرا و ذریه ام را دوست دارد، از آتش نجات دهی. بار خدایا! وعده تو حق است و تویی که وعده هایت تخلف نمی پذیرد.

خدای بزرگ می فرماید: ای فاطمه! راست می گویی، من تو را بدین نام نامگذاری کردم. دوستانت و دوستان ذریه ات را به خاطر تو از آتش دوزخ نجات می دهم. وعده من حق است و خلف وعده نخواهم کرد. بدین منظور دستور دادم او را به دوزخ ببرند که تو او را شفاعت نمایی و من شفاعت تو را بپذیرم تا مقام و منزلتی که نزد من داری برای ملائکه و پیامبران و اهل محشر معلوم گردد. اکنون دست هر کس را که میان دو

چشم او مؤمن خواندی، بگیر و داخل بهشت نما.» ⁽¹⁾

2 - ناشناخته بودن آن بانو

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«... إِنَّما سُمِّیَتْ فاطِمَةَ لِأَنَّ الْخَلْقَ فَطَمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها.»⁽²⁾

«(آن بانو) بدان دلیل فاطمه نامیده شد، که خلق از شناخت او برگرفته شده اند (و نمی توانند به حقیقت آن حضرت برسند).»

در روایتی دیگر جبرئیل می فرماید:

«... سُمِّیَتْ فاطِمَةَ فِی الْأَرْضِ لِأَنَّهُ فُطِمَتْ شِیْعَتُها مِنَ النَّارِ وَ فُطِمَتْ أَعْداءُها عَنْ حُبِّها.»⁽³⁾

«او را در زمین فاطمه نامیده اند؛ زیرا شیعیانش را از دوزخ نگاه می دارد و دشمنانش از محبت او باز داشته شده اند.»

محرومیت از محبّت جز در موارد نادر، نتیجه طبیعی فقدان معرفت است.

3 - امتیاز آن بزرگوار از دیگران

امام باقر علیه السلام می فرمایند:

«چون حضرت فاطمه علیها السلام متولد شد، خدای بزرگ به فرشته ای وحی فرستاد که خدمت حضرت محمد صلی الله علیه وآله روانه شود و به او بگوید دخترش

را فاطمه نام گذارد؛ لذا آن حضرت نامش را فاطمه نهاد.» ⁽¹⁾

سپس فرمودند:

«تو را از دیگران به وسیله علم از جهل جدا کردم، و تو را به خاطر پاکی از بدی ها جدا نمودم.»

در ادامه امام باقر علیه السلام می فرمایند:

«وَ اللَّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اللَّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی بِالْعِلْمِ وَ عَنِ الطَّمْثِ بِالْمِیثاقِ.»

«سوگند به خدا که خداوند در عالم میثاق آن بانو را به وسیله علم از جهل و بدی ها و اخلاق مذموم پاک و پاکیزه نمود.» ⁽²⁾

همچنین امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«سُمِّیَتْ فاطِمَةَ لِإنْقِطاعِها عَنْ نِساءِ زَمانِها فَضْلاً وَ دِیناً وَ حَسَباً.»⁽³⁾

«بدان رو فاطمه نامیده شد که از بانوان زمان خود به دلیل برتری و دین و حسب، ممتاز و جدا بود.»

در روایتی دیگر آمده است:

«فاطمه نامیده شد به سبب ممتاز بودنش از 9 فاطمه معروف.» ⁽⁴⁾

زیرا آنان در کفر متولد شدند و حضرت فاطمه علیها السلام در اسلام.

4 - جدایی از ناپسندها

امام صادق علیه السلام به راوی می فرمایند:

«آیا می دانی مفهوم فاطمه چیست؟ عرض کرد: سالارم! مرا آگاه سازید.

فرمودند: فُطِمَتْ مِنَ الشَّرِّ؛ ⁽¹⁾وی از بدی ها جدا شده است.»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرمایند:

«سُمِّیَتْ فاطِمَةَ لِفَطْمِها عَنِ الدُّنْیا وَ لَذّاتِها وَ شَهَواتِها.»⁽²⁾

«بدان رو فاطمه نامیده شد که از دنیا و لذات و شهوات آن جداست».

مخفی نماند که این نام نزد پیشوایان معصوم علیهم السلام احترامی ویژه داشت؛ تا آن جا که امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمودند:

«اینک که نام دخترت را فاطمه نهادی، به او ناسزا نگو، نفرینش نکن، او را کتک نزن.» ⁽³⁾

صدّیقه

این واژه، صیغه مبالغه و به مفهوم بسیار راستگو می باشد. در تفسیر آن گفته اند: صدّیقه کسی است که همواره راست می گوید و راستگویی سیره همیشگی اوست و هرگز دروغ از او سر نمی زند.⁽⁴⁾

عده ای نیز گفته اند: «صدّیق» کسی است که (در راستگویی در اوج کمال است و) رفتار و کردار او گفتارش را تصدیق می نماید.⁽⁵⁾

برخی هم چنین تفسیر کرده اند: کسی که گفتار و عقیده و اندیشه اش راست باشد و راستگویی خویش را با رفتار درست ثابت نماید.⁽⁶⁾

علامه مجلسی می گوید: «صدّیقه» مبالغه در راستگویی و باور نمودن است؛ یعنی حضرت فاطمه علیها السلام به بالاترین مرحله باور و تصدیق پر کشیده و آنچه را پدر بزرگوارش از جانب خدا آورد، تصدیق نمود، و مدام در گفتارش راستی پیشه ساخت، و کردارش گفتار او را تصدیق می نمود؛ و همین، معنای عصمت است.⁽¹⁾از این رو، آن مرحوم در جلاء العیون «صدّیقه» را به «معصومه» ترجمه کرده است.

از آیات قرآنی این گونه فهمیده می شود که مقام «صدّیق» چنان والاست که خداوند صدّیقان را هم ردیف پیامبران، شهیدان راه حق، صالحان و مؤمنان واقعی قرار داده است.⁽²⁾

فاطمه زهرا علیها السلام بانوی بزرگواری است که تشعشع راستی و درستی در سراسر زندگی اش جلوه گر است؛ لذا پدر بزرگوارش به فرمان خداوند نام او را «صدّیقه» برگزیده است.

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«... وَ هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکُبْری وَ عَلی مَعْرِفَتِها دارَتِ الْقُرُونُ الْاُولی »⁽³⁾

«حضرت فاطمه صدّیقه کبراست، و قرون پیشین بر محور شناخت و معرفت او دور می زد.»

همچنین حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می فرمایند:

«همانا فاطمه علیها السلام صدّیقه شهیده بود...» ⁽⁴⁾

فاطمه زهرا علیها السلام لؤلؤ نورانی نبوّت و نماد راستی و درستی بود؛ به طوری که

دوست و دشمن به آن گواهی داده اند. شیعه و سنی از عایشه روایت کرده اند:

«ما رَأَیْتُ أَصْدَق مِنها إلاَّ أَباها.»⁽¹⁾

«از فاطمه راستگوتر جز پدرش ندیده ام.»

حضرت فاطمه علیها السلام در ظاهر و باطن صدّیقه بود؛ وجودش، فهمش، علمش و عبودیتش، تمام شئون مادی و معنوی او گواه صدّیقه بودن است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

«سه نعمت گرانبها به تو ارزانی شده که به هیچ کس، حتی به من داده نشده است: پدر زنی همانند من به تو ارزانی شده است، در حالی که من مثل پدر زن تو را ندارم. به تو همسر گرانقدری چون دخترم «صدّیقه» ارزانی شده است که به من چنین موهبتی عطا نشده است. و فرزندانی چون «حسن» و «حسین» به تو داده شده است که به من عطا نشده است.

«وَ لکِنَّکُمْ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکُمْ»

«ولی شما از من و من از شما هستم.» ⁽²⁾

مفضل از امام صادق علیه السلام پرسید: فدایت گردم! چه کسی پیکر حضرت فاطمه علیها السلام را غسل داد؟ در پاسخ فرمودند: امیر مؤمنان علیه السلام.

گویی این مطلب بر من گران آمد. از این رو آن بزرگوار فرمودند:

«گویا این واقعیت بر تو گران آمد؟ عرض کردم: آری، فدایت گردم! فرمودند: نباید بر تو گران آید؛ چرا که فاطمه «صدّیقه» بود و جز

«صدّیق» کسی را نشاید که او را غسل دهد. آیا نمی دانی که حضرت مریم را کسی جز حضرت عیسی غسل نداد؟! ⁽¹⁾

مبارکه

از واژه «برکت» و به معنای نموّ و افزایش، نیک بختی، ثبات و پا برجایی است.

آفریدگار جهان، انواع برکات را در وجود آن حضرت نهاد؛ او را «اُمّ البرکات»، سرچشمه خیرات و معدن علم و فضل و کمال قرار داد، و امور دنیوی و اخروی را در مجرای وجودی او نهاد، و از منبع وجودش رحمت و فیض را به ماسوا رسانید. همه خیرات و برکات را از شجره مبارکه طیبه او به ثمر رسانید. او را چشمه سار خوبی ها و «اُمّ أبیها» و مادر پیشوایان معصوم برگزید و تاج کوثر را بر سر مبارکش نهاد و نسل پر افتخار پیامبرش را از او آفرید.

چه برکتی برتر و بالاتر از این که تمام سادات از نسل اویند و در میان ایشان، علاوه بر پیشوایان معصوم علیهم السلام، هزاران شخصیت برجسته، فرهیخته، فرزانه و نابغه روزگار وجود دارد.

آری بزرگ ترین و با فضیلت ترین خاندانی که می توان در سلسله دودمان بشری نام برد، نسل حضرت فاطمه علیها السلام است.

طاهره

از واژه «طهر» و به معنای پاکی است.

حضرت را طاهره نامیده اند به دلیل ملکه عصمت و پاکی از آلودگی و نقص

و رذایل اخلاقی و معاصی.

امام باقر از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل نموده است که فرمودند:

«حضرت فاطمه را به خاطر پاکی و پاکیزگی اش از هر آلودگی و پلیدی و زشتی، «طاهره» نامیده اند؛ و آن بانو هرگز عادت زنانه و نفاس ندید.» ⁽¹⁾

ایشان دارای طهارت ذاتی و صوری و معنوی است. آیه تطهیر ⁽²⁾گواه این مطلب است.

زکیّه

در فرهنگ عرب «تزکیه» به معنای رشد و نمو و نیز پاکی و پاکیزگی به کار می رود.

این نام نشانه آن است که این بانوی بزرگوار، به کمالات و خیرات و ارزش های اخلاقی آراسته، و از همه بدی ها پیراسته است.

راضیه

از برترین درجات ایمان آن است که آدمی در اوج آگاهی و عشق، در همه فراز و نشیب های زندگی، از تدبیر و تقدیر حکیمانه آفریدگار و آنچه برایش مقدّر نموده، راضی باشد. و مقام رضای کامل جز برای معصومان علیهم السلام و پیروان واقعی آنان، حاصل نمی شود. این نام نشانه این حقیقت است که مام پیشوایان، در همه مراحل زندگی از تدبیرها و تقدیرات الهی خشنود بوده است.

آن حضرت که دارای نفس مطمئنّه بود، در همه فراز و نشیب ها و ناگواری هایی که برایش رخ می داد، راضی بود و در راه عمل به وظایف و اثبات ولایت مطلقه علوی، انواع مشکلات، فقرها، دشمنی ها، شکنجه ها و آزارها را به جان خرید، و خدای را ملاقات کرد، در حالی که او از خدا راضی بود و خداوند از او. ⁽¹⁾

مرضیه

خداوند هنگامی از بنده ای خشنود است که به تمام و کمال، مطیع او باشد و سر تسلیم فرود آورد؛ گفتارش استوار و کردارش شایسته باشد، همواره در راه درستکاری، عدالت خواهی و پایداری و مردانگی گام بردارد؛ و در بندگی یگانه باشد. البته این ویژگی ها نیز به طور کامل تنها به معصومان علیهم السلام و مؤمنان واقعی اختصاص دارد.

لقب «مرضیه» از «راضیه» اشرف و اقوا می باشد؛ زیرا راضیه کسی است که از مقدرات الهی، کمال خشنودی را داشته باشد، امّا مرضیه کسی است که پروردگار از او خشنود باشد؛ آن رضایت از بنده است و این رضایت از آفریدگار.

این نام، گواه آن است که دخت خاتم پیام آوران به این مقام والا دست یافته بود و به گونه ای می زیست که همواره پروردگارش از او خشنود بود.

فاطمه علیها السلام از نظر گفتار و رفتار، و عبادت و بندگی، موجبات خشنودی خداوند و رسول گرامی اسلام و همسرش علیهم السلام را فراهم آورد، و فرشتگان همیشه از جانب آفریدگار به او سلام و درود می فرستادند، و از این راه خشنودی خداوند را ابراز می کردند.

مُحدَّثه

«محدَّثه» به کسی گفته می شود که ملائکه با او سخن گویند. در روایات چنین آمده است که «محدّث» آواز فرشته را می شنود، گرچه او را نبیند.⁽¹⁾این مقام، بعد از مقام نبوت و امامت، از بالاترین مقامات است.

آیا ملائکه با کسی جز پیامبران الهی سخن می گویند؟ و آیا جز آنان، دیگری هم می تواند فرشتگان را بنگرد؟

قرآن برخی را معرفی می کند که ملائکه با آنان سخن گفته اند:

پس از دقت در آیات، پذیرش این حقیقت که حضرت فاطمه علیها السلام «محدّثه» بوده است، دشوار به نظر نمی رسد؛ زیرا مقام ایشان از حضرت مریم و ساره کمتر نبوده است.

در روایات فراوانی آمده است که خداوند فرشتگانی می فرستاد تا با حضرت فاطمه علیها السلام سخن گویند و با ایشان مأنوس شوند؛ به ویژه پس از درگذشت پدر بزرگوارش که نزدش می آمدند تا او را در سوگ پدر دلداری دهند. «مصحف

فاطمه» ⁽¹⁾نیز گواهی دیگر بر این مطلب است.

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«حضرت فاطمه را بدان رو «محدّثه» نامیده اند که فرشتگان از آسمان فرود آمده، و با او گفت و گو می کردند؛ آن گونه که با حضرت مریم سخن می گفتند، و همان گونه که مریم را ندا دادند، به فاطمه نیز گفتند:

«یا فاطِمَةُ! إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِینَ.»

ای فاطمه! خداوند تو را برگزید و پاکیزه ات ساخت و تو را بر زنان گیتی برگزید

... پس فاطمه با ملائکه حدیث می کرد و ایشان با فاطمه...» ⁽²⁾

زهرا

از واژه «زهر» به معنای روشنی و درخشندگی و صفاست. «زهرا» بعد از نام «فاطمه» مشهورترین لقب آن بانوی گرامی است که ائمّه علیهم السلام در روایات و زیارات و دعاها از آن یاد نموده اند.

جابر جعفی به امام صادق علیه السلام می گوید: چرا حضرت فاطمه را زهرا نامیده اند؟ فرمودند:

«زیرا خدای بزرگ آن بانو را از نور عظمت خویش آفرید، و هنگامی که نورش درخشیدن گرفت، آسمان ها و زمین به نورش روشن شدند و چشمان ملائکه خیره شد، خدای را سجده نموده، عرض کردند: بار الها! این چه نوری است؟ خداوند وحی فرستاد که این نور از نور من

است، او را در آسمان ساکن نمودم و از عظمت خودم او را آفریدم، و او را از صلب برترین پیامبران به وجود آوردم. از این نور، ائمه و پیشوایان را به وجود آوردم که به امرم قیام نمایند و (مردم را) به حق من (و دینم) هدایت کنند، و پس از انقطاع وحی، آنان را در زمین، خلفا و جانشینان خود قرار می دهم.» ⁽¹⁾

در روایتی دیگر، از آن حضرت در باره این نام مبارک سؤال شد، در پاسخ فرمودند:

«هنگامی که در محراب عبادت می ایستاد، نور جمالش اهل آسمان ها را روشن می ساخت؛ همان گونه که ستارگان بر زمینیان می درخشند». ⁽²⁾

ابوهاشم جعفری نیز از امام عسکری علیه السلام از علت نام زهرا علیها السلام سؤال کرد، در پاسخ فرمودند:

«چهره تابان وی برای امیر مؤمنان علیه السلام در آغاز بامداد بسان خورشید هنگام چاشت نور افشانی می کرد، و هنگام ظهر مانند ماه تابان، و وقت غروب همانند ستاره درخشنده بود.» ⁽³⁾

روایات در باره نور فاطمه علیها السلام فراوان است و از آنها چنین فهمیده می شود که تجلیات گوناگونی داشته است؛ گاهی در ساق عرش نمایان، و گاه در آسمان، و زمانی هم در بهشت در نظر آدم و حوا به صورت زیبا جلوه نموده، و گاه ظلمت را از پیش روی ملائکه برطرف ساخته است؛ نظیر این روایت که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«... آن گاه که خداوند اراده فرمود ملائکه را آزمایش نماید، ابری

تاریک برایشان فرستاد، به طوری که نتوانستند یکدیگر را بنگرند. ملائکه گفتند: الها! سالار ما! از آن روزی که ما را آفریدی، هرگز چنین ندیده ایم. تو را به این نورها سوگند که این ظلمت را از ما برطرف ساز.

در این حال، خداوند نور فاطمه زهرا را آفرید و آن را مانند قندیل بر کنار عرش آویخت. پس آسمان ها و طبقات هفت گانه زمین درخشید و نور باران شد. به این دلیل فاطمه را زهرا نامیده اند. ملائکه، خدا را تسبیح و تقدیس می نمودند که خداوند به ایشان فرمود: به عزّت و جلالم که پاداش تسبیح و تقدیس شما را تا روز قیامت برای دوستان فاطمه و پدر و شوهر و فرزندانش قرار خواهم داد...» ⁽¹⁾

از برخی روایات استفاده می شود که نور محمّدی و نور علوی و نور فاطمی علیهم السلام نخستین آفرینش حضرت حقّ بوده اند.⁽²⁾

بتول

به معنای منقطع و جدا از دیگران است.

حضرت علی علیه السلام روایت می کند که به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله عرض کردند: مکرّر از شما شنیده ایم که حضرت مریم و حضرت فاطمه، «بتول» نامیده شده اند؛ این به چه معناست؟ در پاسخ فرمودند:

«بتول به بانویی گفته می شود که هرگز خون ندیده است؛ چرا که عادت ماهانه در دختران پیامبران ناپسند است.» ⁽³⁾

از اهل سنت: احقاق الحقّ، ج 10، ص 25، و ص 310 به نقل از ارجح المطالب، ص 241 و 247، و نظیر آن ینابیع المودّة، ص 260، ب 56؛ مودّة القربی، ص 103، ب 11.

روایات فراوانی از شیعه و سنی نقل شده که بانوی گرامی اسلام هرگز عادت ماهانه و نیز نفاس ندیده است.⁽¹⁾

از اهل سنّت: ینابیع المودة، ص 260؛ الصواعق المحرقة، ج 2، ص 465 ؛ تاریخ بغداد، ج 12، ص 328؛ و نسائی در صحیح از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت می کند که: «فاطِمَةُ حَوْراءٌ آدَمِیَّة لَمْ تَحِضْ وَ لَمْ تَطْمُث».

احقاق الحق، ج 10، ص 309، به نقل از التاریخ الکبیر ابن عساکر، ج 1، ص 391 و التدوین، ج 2، ص 128. و ص 25 به نقل از المناقب المرتضویه، ص 119 و مودّة القربی، ص 103 و ارجح المطالب، ص 241 و 247.

و عوالم، ج 1، ص 85، به نقل از لسان المیزان ج 3، ص 238 و تاریخ دمشق.

آیه تطهیر، گواهی دیگر بر این مطلب است.

اراده آفریدگار جهان این بود که حضرت فاطمه علیها السلام به این عوارض و مشکلات جسمی و روحی آلوده نشود. او را پاک و پاکیزه ساخت و اینها را از وجود مقدسش دور کرد. ⁽²⁾

بحارالأنوار، ج 43، ص 153، ح 12.

شماری از اهل سنت می گویند: حضرت مریم را به دلیل دوری از مردان و ترک ازدواج «بتول» نامیده اند، و حضرت فاطمه را به دلیل آن که از زنان زمان خویش، از نظر فضیلت و دین و حسب، جدا بود و همتا نداشت؛ و یا از آن رو که از دنیا

منقطع گشته و به خدای یگانه روی آورده بود، بتول نامیده اند.⁽¹⁾

به نظر می رسد اینان در صدد بوده اند که فضیلتی را انکار کنند، ولی ناخواسته فضیلت برتری را ثابت کرده اند.

حوراء إنسیّه

از نام های مشهور حضرت فاطمه که در روایات شیعه و سنی آمده است، و به معنای حوریه انسان نما می باشد.

نطفه پاک و پاکیزه حضرت زهرا علیها السلام ارمغان آسمانی و از عصاره غذای بهشتی بود؛ لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بارها دختر گرانمایه خود را «حوراء انسیّه» یا «حوراء آدمیه» خطاب می فرمودند.⁽²⁾

و از اهل سنت: ذخائر العقبی، ص 26؛ ینابیع المودة، ص 194، ب 56؛ لسان المیزان، ج 5، ص 160؛ تاریخ بغداد، ج 5، ص 293 و ج 12، ص 328.

احقاق الحق، ج 10، ص 9 و 10، به نقل از وسیلة المآل، ص 78، و الروض الفائق، ص 214.

ابن عباس نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند:

«وَ هِیَ بَضْعَةٌ مِنِّی، وَ هِیَ نُورُ عَیْنِی، وَ هِیَ ثَمَرَةُ فُؤادِی، وَ هِیَ رُوحِیَ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیّ، وَ هِیَ الْحَوْراءُ الْإنْسِیَّةُ.»⁽³⁾

«فاطمه پاره تنم است؛ او نور چشم من، میوه قلبم و جان من است که در وجود من است؛ وی حوریه ای است در چهره انسان.»

امام صادق از پدران بزرگوارش علیهم السلام روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

«خداوند نور فاطمه را پیش از آفرینش زمین و آسمان آفرید. برخی گفتند: ای پیامبر! پس فاطمه از سنخ انسان ها نیست؟ فرمودند:

فاطمه «حوراء انسیّه» است. گفتند: چگونه وی حوراء انسیه است؟

در پاسخ فرمودند: خدای بزرگ، پیش از آفرینش حضرت آدم، در عالم ارواح، فاطمه را از نور خویش آفرید. هنگامی که آدم را آفرید، وی را به او نشان داد...

هنگامی که خداوند اراده کرد فاطمه را از صلب من خارج کند، آن نور را در سیب بهشتی قرار داد و جبرئیل آن سیب را نزد من آورد...

و عرض کرد: ای محمد! این تحفه ای است که خداوند بزرگ آن را از بهشت برای تو فرستاده است. من آن را گرفتم و بر سینه نهادم.

جبرئیل عرض کرد: ای محمد! خدای با عظمت می فرماید که این سیب را بخور. هنگامی که تکه ای از آن را کندم، نوری از آن ساطع گردید که به فزع افتادم. جبرئیل عرض کرد: چرا آن را نمی خوری؟ بخور و نترس؛ زیرا آنچه دیدی، نور بانویی است که در آسمان «منصوره» و در زمین «فاطمه» نامیده می شود...» ⁽¹⁾

اُمّ ابیها

اُمّ ابیها ⁽²⁾از کنیه های حضرت فاطمه علیها السلام که شیعه و سنی روایت کرده اند، و به معنای

مادرِ پدر است.⁽¹⁾

امام صادق از پدر بزرگوارش علیهما السلام روایت می کند که فرمودند:

«إِنَّ فاطِمَةَ علیها السلام کانَتْ تُکَنّی أُمُّ أَبِیها.»⁽²⁾

و در کتب اهل سنّت: مقاتل الطالبیین (ترجمة الحسن بن علی علیهما السلام)، ص 29؛ مناقب ابن مغازلی، ص 340، ح 392؛ اُسد الغابة، ج 5، ص 520، الاستیعاب، ج 4، ص 1899؛ تاریخ دمشق، ج 3، ص 158؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 211؛ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 391؛ الاصابة، ج 8، ص 262.

«به راستی که کنیه حضرت فاطمه «اُمّ ابیها» بوده است.»

«اُم» در لغت معانی فراوانی دارد؛ از جمله: «مادر»، «اصل و ریشه»، «مقصود و هدف»، «عظیم الشأن»، که همه به یک معنا بر می گردد.

برخی از دلیل های انتخاب کنیه «اُم ابیها» برای حضرت فاطمه علیها السلام عبارتند از:

1 - حضرت فاطمه علیها السلام حاصل عمر پدر و میوه اصلی درخت نبوت بود. مقصد اعلا و غرض نهایی پدر نیز از وی به وجود آمد. با وجود حضرت زهرا، دین و ولایت تولدی دوباره یافت و حیات اسلام مدیون او بود. می توان گفت که حضرت زهرا علیها السلام هدف اصلی و علت غایی رسالت و ادامه نبوت است.

2 - حضرت فاطمه علیها السلام دارای مقام ولایت کلیّه و حدّ وسط میان مرتبه رسالت و ولایت و صاحب رتبه جمع الجمعی، حلقه اتصال بین رسول و ولیّ و مادر ائمه دین و منشأ تمام خیرات و برکات در عالم مُلک و ملکوت است. همه آثار نبوت و ولایت از این بانو ظاهر شد. اگر آن حضرت وجود نداشت رسالت و ولایت تحقّق نمی یافت.

3 - حضرت فاطمه علیها السلام سبب خلقت پدر بود؛ چنان که در حدیث قدسی آمده است:

«لَولا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما.»

«اگر فاطمه نبود، شما دو نفر (حضرت محمد و حضرت علی علیهما السلام) را نمی آفریدم».

4 - اشاره به وحدت روحی میان پدر و دختر است.

5 - بیانگر شدت علاقه و محبت است. البته علاقه پیامبر اسلام به دخترش، مانند علاقه مادر و فرزند بود، نه علاقه پدر و فرزند.

به نظر می رسد که مقام ارجمند و والای دختر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله چنین اقتضا می کرد که پدر بزرگوارش همه وجوه یاد شده را مدّ نظر داشته باشد و او را به کنیه «اُم أبیها» مفتخر سازد. البته دلیل های دیگری نیز برای این نامگذاری وجود دارد که عقل ناقص بشر از دستیابی به آنها ناتوان است.

اُمّ العلوم

بدین معنا که آن حضرت از تمام علوم آگاه بود و به گذشته و حال و آینده احاطه کامل داشت. و ممکن است به این معنا باشد که همه علوم از وی، که همسر امیر مؤمنان و مادر ائمه دین بود، سرچشمه گرفته است.

اُمّ الفضائل

آن بانوی سرافراز، جامع همه کمالات و فضایل نفسانی، باطنی، ظاهری، تکوینی و تشریعی بود؛ از این رو، «اُمّ الفضایل» زیبنده اوست.

این کنیه از «اُم العلوم» جامع تر است؛ زیرا «علم» تنها یکی از فضایل به شمار می آید.

بخش دوّم:ازدواج و سیمای فاطمه علیها السلام در خانه

اشاره

ازدواج و سیمای فاطمه علیها السلام در خانه

بانوی گرامی اسلام در خانه وحی، کنار پدری بسان حضرت محمد صلی الله علیه وآله خاتم پیام آوران و مادری همچون حضرت خدیجه علیها السلام رشد و نموّ یافت. پدر بزرگوارش علوم الهی و معارف ربّانی و حقایق آسمانی را به او می آموخت و مادرش راه و رسم زندگانی و شیوه تربیت را. این پدر و مادر بی نظیر، برترین محبت ها را نثار آن حضرت می کردند.

فاطمه علیها السلام در پنجمین بهار زندگی، با فاجعه ای بزرگ و غمبار؛ یعنی رحلت جانسوز مادرش حضرت خدیجه علیها السلام، رو به رو گردید، امّا شکیبایی اش همگان را حیران ساخت.

خواستگاران

سال ها یکی پس از دیگری می گذشت، در حالی که از نظر رشد و نموّ هر ماهش بلکه هر روزش بسان سال هایی برای دیگران بود. هم از رشد و کمال جسمی برخوردار می شد و هم از نظر روحی و معنوی مشمول عنایات و موهبت های الهی قرار می گرفت. همین امتیازات فراوان، او را از هر بانویی برتر و سرافرازتر می ساخت؛ به طوری که هنوز نُه بهار از عمر خویش را پشت سر نگذاشته بود که اشراف قریش و بزرگ مردان مهاجر و انصار به طمع افتاده، نزد پیامبر به خواستگاری او شتافتند؛ ولی آن حضرت از همه آنان عذرخواهی کرده، فرمودند: در این باره منتظر فرمان خدا خواهم بود.

از جمله خواستگاران که شیعه و سنی نام برده اند، ابوبکر و عمر بودند. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله که از طرف خداوند به چنین کاری مأذون نبودند، به آن دو اظهار داشتند:

«در این باره در انتظار فرمان خدا هستم».

طبق برخی نقل ها، آن حضرت چنین عذر آوردند که دخترم هنوز کوچک است.⁽¹⁾

ر.ک: احقاق الحقّ، ج 10، ص 333 - 326، به نقل از اعلام النساء، ج 3، ص 1199 (ج 4، ص 108)؛ ارجح المطالب، ص 253 و 440؛ فرائد السمطین، ص 23 ؛ تذکرة الخواص، ص 316 ط نجف؛ الروض الفائق، ص 214.

ثروتمند معروف، عبدالرحمان بن عوف، از دیگر خواستگاران بود. وی بر اثر کوته فکری، می پنداشت پیامبر خدا صلی الله علیه وآله نیز مانند آنان است که همه مسائل را از نگاه مادی می نگرند؛ لذا گفت: می روم و فاطمه را خواستگاری می کنم. به گمانم او را به من تزویج نماید؛ زیرا من فردی ثروتمندم و رسول خدا صلی الله علیه وآله تهیدست، و در این موقعیت به مال من احتیاج دارد تا خود را بی نیاز گرداند. وی در حالی که لباس های قیمتی به تن کرده بود، بر آن حضرت وارد شد و چنین گفت: ای رسول خدا! اگر فاطمه را به همسری من درآوری حاضرم فلان مقدار شتر، گوسفند، غلام، کنیز، طلا و نقره مَهرش کنم.⁽²⁾

عثمان نیز گفت: من هم حاضرم همین مهر را بدهم.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله خشمناک شده، مشتی سنگ ریزه به طرف عبدالرحمان پاشید و فرمود: می پنداری بنده پول و ثروتم که با پول و ثروت خویش بر من افتخار می کنی؟!

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله از ناراحتی مشتی سنگ ریزه به طرف او پاشید. بنا بر نقل ابن شهرآشوب، آن سنگ ریزه ها به صورت لؤلؤ و مرجان درآمد.⁽¹⁾

حضرت با این کار به او فهماند که به این گونه چیزها نیاز ندارد، و مسأله ازدواج فاطمه علیها السلام با دیگر ازدواج ها فرق دارد و تنها به دستور خدای متعال انجام می پذیرد.⁽²⁾

آن بزرگوار نخواست در برابر تقاضا و اصرار آنان دفعتاً پاسخ منفی دهد و به صراحت اظهار دارد که دخت گرانمایه اش در سطح بالاتر و والاتری است و او را تنها برای جوانمردی که همتا و هم شأن اوست نگاه داشته است.

آنان که از همسری با حضرت فاطمه علیها السلام نومید شده بودند، با سعد بن معاذ، رئیس قبیله اوس، به گفت و گو پرداختند و دریافتند که جز حضرت علی علیه السلام کسی شایستگی همسری با دختر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله را ندارد. از این رو، دسته جمعی در پی حضرت علی علیه السلام شتافتند. سرانجام او را در باغ یکی از انصار یافتند که مشغول زراعت بود. آنان رو به حضرت کردند و گفتند: اشراف قریش از دختر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خواستگاری کرده اند، ولی پیامبر فرموده که کار فاطمه به فرمان خدا سامان می یابد. بی شک اگر شما با آن سوابق درخشان و فضایلی که دارید خواستگاری کنید پاسخ مثبت خواهید شنید.⁽³⁾

خواستگاری حضرت علی علیه السلام

حضرت علی علیه السلام نخست دو رکعت نماز به جای آورد. آن گاه راه خانه پیامبر صلی الله علیه وآله را در پیش گرفت. بعد از اجازه از ایشان و عرض ادب به پیشگاه آن بزرگوار، نشست؛ اما حیا و عظمت پیامبر مانع شد که سخنی بگوید؛ لذا سر به زیر افکند و سکوت را برگزید.

پیامبر صلی الله علیه وآله سکوت را شکسته، فرمودند:

«گویا برای خواستگاری دخترم آمده ای؟

حضرت علی علیه السلام پس از برشمردن الطاف بی دریغ پیامبر صلی الله علیه وآله و اشاره به سوابق درخشان خویش، پاسخ داد: آری.»⁽¹⁾

طبق روایتی، پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: علی جان! واقعیت این است که پیش از شما بسیاری به خواستگاری دخترم فاطمه آمده اند و من تقاضای آنان را با او در میان نهاده ام، اما آثار ناخورسندی و عدم موافقت را در سیمای او دیده ام.

آن گاه پیامبر صلی الله علیه وآله نزد دختر فرزانه اش آمد، تقاضای امیرالمؤمنین علیه السلام را بازگو نمود و گفتار خویش را چنین آغاز کرد: علی، فرزند ابوطالب، از کسانی است که فضیلت و مقامش در اسلام بر ما روشن است. من از خدا خواسته بودم که تو را به عقد بهترین آفریده خود درآورد. اکنون او به خواستگاری تو آمده است، در این باره چه می فرمایی؟

حضرت زهرا علیها السلام با سکوت و چهره گشاده خود ابراز خشنودی کرد و رسول اکرم صلی الله علیه وآله از جای برخاست و فرمود:

«اَللَّهُ أَکْبَرُ، سُکُوتُها إِقْرارُها»

«خدا بزرگ تر از آن است که به وصف آید. سکوتش نشانه رضای اوست.» ⁽¹⁾

به دنبال آن جبرئیل نازل شد و دستور انجام دادن این ازدواج فرخنده و مبارک را از طرف پروردگار سبحان ابلاغ کرد.⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله امیرالمؤمنین علیه السلام را به این ازدواج میمون بشارت داد و فرمود:

«یا أَبَا الْحَسَن! فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَدْ زَوَّجَکَها فِی السَّماءِ مِنْ قَبْلِ أَنْ أُزَوِّجَکَ فِی الْأَرْضِ.»⁽³⁾

«بشارت باد تو را ای ابا الحسن! پیش از آن که من فاطمه را در زمین به همسری تو درآورم، خدای بزرگ او را در آسمان برای تو تزویج نموده است.»

همتایی و هم شأنی

کمالات بانوی گران ارج اسلام، حضرت فاطمه علیها السلام، آن قدر بالا و والاست که هرچه گفته شود، قطره ای از اقیانوس خواهد بود؛ زیرا او داناترین، کامل ترین و برترین بانوی جهان هستی است. بنا بر این، جای شگفتی نیست که هر کس از او خواستگاری کرد، پدر بزرگوارش عذر آورد؛ اما هنگامی که انسان کامل، سالار پرهیزگاران، پیشوای عارفان، امیر مؤمنان علی علیه السلام خواستگاری نمود، نه تنها موافقت خویش، که رضای خدای بزرگ و دختر فرزانه اش را نیز اعلان داشت.

همان گونه که روایات شیعه و سنی به صراحت دلالت دارند، این کار مهم به فرمان پروردگار منوط بود، و اگر آفریدگار جهان حضرت علی علیه السلام را نمی آفرید، برای حضرت فاطمه علیها السلام همتا و هم شأنی وجود نداشت.⁽¹⁾چنان که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند:

«لَوْلا عَلِیٌّ لَمْ یَکُنْ لِفاطِمَةَ کُفْوٌ.»⁽²⁾

و نظیر آن از اهل سنت مقتل خوارزمی، ج 1، ص 66.

عوالم، ج 1، ص 368، به نقل از فردوس الأخبار، ج 3، ص 418، ح 5170 ؛ مودّة القربی، ص 57 و...

امام صادق علیه السلام نیز فرموده اند:

«اگر امیر مؤمنان علیه السلام حضرت فاطمه را به همسریِ خود در نمی آورد، هرگز در زمین برایش همتا و همشأنی، از آدم به بعد، تا روز رستاخیز،

یافت نمی شد.» ⁽¹⁾

بزرگان معتقدند که این حدیث شریف دلالت می کند بر این که حضرت علی و فاطمه علیهما السلام از همه پیامبران حتی اولوا العزم، و اوصیای آنان جز حضرت محمد صلی الله علیه وآله برترند.

آری، هر دو دارای ولایت کلیّه مطلقه الهی و مقام عصمت و طهارت باطنی و ظاهری اند، و از ارکان توحید و ایمان به شمار می آیند، و شایستگی همسری یکدیگر را دارند.⁽²⁾و لذا همسریِ حضرت فاطمه علیها السلام برای حضرت علی علیه السلام انتخاب الهی بود و آفریدگار جهان آن دو را برای یکدیگر برگزید.

عالم صدف است و فاطمه گوهر اوست

گیتی عرض است و این گهر جوهر اوست

در قدر و شرافتش همین بس که ز خلق

احمد پدر است و مرتضی شوهر اوست

مَهر و هزینه عروسی

ازدواج حضرت علی و فاطمه علیهما السلام الگوی جاودانه همه قرن ها و نسل هاست. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با امیر مؤمنان علیه السلام در این باره به گفت و گو نشست و فرمود:

«آیا چیزی از مال دنیا برای ازدواج در اختیار شما هست؟

حضرت علی علیه السلام پاسخ داد: پدر و مادرم فدایت! امورم بر شما پوشیده نیست؛ در حال حاضر ثروتم تنها یک شمشیر، یک زره و شتری برای کسب و کار است.

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: اما شمشیرت که به آن نیازمندی تا در راه خدا جهاد نموده، دشمنان را سرِ جایشان بنشانی. اما شترت، که وسیله کار و درآمد توست؛ ولی با پول زرهت که آن را مهریه ازدواج قرار دهی خشنودم.»

امیر مؤمنان به دستور آن حضرت زره خود را به 480 - و به روایتی 400 - درهم فروخت و پول آن را خدمت آن بزرگوار آورد تا بخشی از مهر باشد. به دستور پیامبر صلی الله علیه وآله، با آن برخی اثاث منزل و سایر لوازم عقد و عروسی خریده شد.⁽¹⁾

بنا بر روایات در ظاهر مَهر فاطمه زهرا علیها السلام پانصد درهم بوده است.⁽²⁾

پیشوایان معصوم علیهم السلام همین را سنت و سیره قرار داده اند که به «مَهر السنّة» مشهور شده است.

البته قول دیگری نیز نقل شده، که قابل اعتماد نیست، و ظاهراً با پول فروش زره اشتباه شده است.

بدین سان، پیامبر خدا صلی الله علیه وآله دختر نمونه خویش را با همین سادگی به عقد سالار مؤمنان و امیر فضایل درآورد؛ و این درس را به انسان ها آموخت که نیک بختی و سرفرازی و امنیت خانوادگی، در پرتو ثروت، تجمل، اسراف و تبذیر، تأمین نخواهد گشت. زَرق و برق دنیا نیز تکامل و سعادت را به ارمغان نمی آورد. چه بسیار خانوده هایی که از همه گونه امکانات برخوردارند، اما احساسی جز احساس زندگی در دوزخ ندارند.

معنای پذیرش این مَهر اندک از سوی اسوه بانوان، آن نیست که منزلت و کرامت و شرافت او به بوته فراموشی سپرده شده است؛ چه آنکه، پروردگار بی همتا حرمت و کرامت آن حضرت را در دنیا و آخرت، با برترین پاداش ها جبران می نماید.

روایاتی که در این باره وارد شده، شنیدنی است؛ از آن جمله:

شخصی به پیامبر صلی الله علیه وآله عرض کرد: ما مهر فاطمه در زمین را دانستیم، اما مهر او در آسمان چه اندازه است؟ حضرت فرمودند:

«از آنچه به کارت می آید بپرس، و آنچه را به کارت نمی آید، واگذار.

گفت: ای رسول خدا! به کار می آید. (و اصرار نمود) پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند:

مَهر فاطمه علیها السلام در آسمان، یک پنجم زمین است. هر کس از روی بغض و عداوت به فاطمه علیها السلام و فرزندانش بر روی زمین راه برود، تا روز

رستاخیز بر او حرام خواهد بود.» ⁽¹⁾

مرحوم اربلی و دیگران، از اهل سنت روایت می کنند که پیامبر صلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ زَوَّجَکَ فاطِمَةَ وَ جَعَلَ صِداقَهَا الْأرْضَ. فَمَنْ مَشَی عَلَیْها مُبْغِضاً لَکَ [لَها] مَشی حَراماً.»⁽²⁾

از اهل سنت ینابیع المودة، ص 236 و 264، ب 56؛ مناقب خوارزمی، ص 328، ف 19، ح 345؛ مقتل الحسین، ج 1، ص 66، ف 5.

«به راستی خداوند فاطمه (علیها السلام) را به تو تزویج نمود و زمین را مهر او قرار داد. و لذا هر کس تو را [فاطمه را] دشمن دارد و بر روی زمین راه برود، بر او حرام خواهد بود.»

در روایتی دیگر از اهل سنت آمده است: وقتی دختر گرامی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله شنید که پدر بزرگوارش او را به ازدواج حضرت علی علیه السلام در آورده و مهر او را درهم قرار داده است، به پدر عرض کرد: فرق من و دیگر دختران چیست؟ از شما تقاضا می کنم که این مهرِ دنیوی را بازگردانی و از خدای متعال بخواهی که مهر مرا شفاعت گناهکاران امت شما قرار دهد.

در این هنگام، (فرشته وحی) جبرئیل فرود آمد و کاغذی از حریر با خود آورد که در آن نوشته شده بود:

«جَعَلَ اللَّهُ مَهْرَ فاطِمَةَ الزَّهْراء شَفاعَةَ الْمُذْنِبِینَ مِنْ أُمَّةِ أَبِیها.»

«خداوند مهر حضرت فاطمه زهرا را شفاعت گناهکارانِ امت پدرش قرار داد.»

حضرت فاطمه علیها السلام هنگام مرگ وصیت کرد که آن سند آسمانی را درون کفن، روی سینه اش قرار دهند، و فرمود:

«هنگامی که در روز رستاخیز برانگیخته شدم، این سند آسمانی را به دست می گیرم و طبق آن از گناهکارانِ امت پدرم شفاعت می نمایم.» ⁽¹⁾

در روایات شیعه و سنی چنین آمده است:

«برای گرامی داشت این پیوند مقدس، محفل عقد با شکوهی در آسمان ها برگزار گردید و تمام فرشتگان به فرمان خداوند گرد آمدند. جایگاهی از نور نصب شد و به درختان بهشتی فرمان رسید تا زر و زیور و جواهر بر فرشتگان نثار کنند.» ⁽²⁾

متأسفانه این پیوند خجسته، حسادت و کینه برخی افراد را برانگیخت؛ به گونه ای که گاه بر حضرت رسول صلی الله علیه وآله و حضرت فاطمه علیها السلام خُرده می گرفتند و موجبات ناخرسندی آنان را فراهم می ساختند.

روزی حضرت فاطمه علیها السلام با دیده گریان پیش پدر بزرگوارش آمد. آن حضرت فرمودند: چرا گریه می کنی؟ خداوند چشمانت را نگریاند. پاسخ داد: به عده ای از زنان قریش عبور نمودم، چون مرا دیدند، به من و همسرم سخنان ناروا نسبت دادند و گفتند: محمّد (صلی الله علیه وآله) دخترش را به همسریِ فردی درآورده که تهیدست ترین قریش است...⁽³⁾

امام صادق علیه السلام دلداری رسول خدا صلی الله علیه وآله را این گونه نقل می کند که به دختر

گرامی اش فرمود:

«سوگند به خدا اگر در میان اهل بیتم کسی نیکوتر و برتر از علی سراغ داشتم، او را به همسری ات انتخاب می کردم. در این کار، من پیش گام نبودم، بلکه خداوند تو را به همسری علی درآورد و مَهرت را یک پنجم دنیا قرار داد، تا زمانی که آسمان و زمین بر پاست».⁽¹⁾

شگفت آن که همان حسودان و فتنه انگیزان برای طرح نقشه های خود به سراغ حضرت علی علیه السلام آمده، می گفتند: تو معدن فضل و دانایی و شجاع ترین فرد هستی، چگونه بانویی تهیدست را برگزیده ای؟! اگر دختر ما را انتخاب می کردی، از خانه ما تا خانه ات شتران صف می کشیدند و بار همگی جهاز بود.⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام که از نقشه های شوم آنان کاملاً آگاه بود، با پاسخ قاطع خود، رسواشان می ساخت.

آری، تبهکاران آن گاه که در زندگی شکست می خورند و عقده های حقارت در سینه هایشان انباشته می گردد، برای کم کردن دردهای درونی خویش، به این یاوه گویی ها روی می آورند.

شگفت تر آن که چون از حضرت امیر و حضرت فاطمه علیها السلام مأیوس شدند، سراغ رسول خدا صلی الله علیه وآله رفتند. امام رضا از پدران بزرگوارش علیهم السلام از حضرت علی علیه السلام روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله به من فرمودند:

«یا علی! در باره ازدواج فاطمه علیها السلام مردانی از قریش مرا سرزنش کردند که ما او را از تو خواستگاری کردیم ولی نپذیرفتی و او را به همسری علی در آوردی.

در پاسخ گفتم: سوگند به خدا، من نبودم که خواستگاری شما را رد کردم، بلکه خداوند آن را نپذیرفت و او را برای حضرت علی انتخاب کرد. جبرئیل بر من فرود آمد و گفت: ای محمد! خدای بزرگ می فرماید: اگر علی را نمی آفریدم، از آدم به بعد، همتا و کفوی که شایسته فاطمه باشد، یافت نمی شد.» ⁽¹⁾

مراسم عروسی

میان مراسم عقد و عروسی مدتی فاصله افتاد، امیر مؤمنان علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه وآله خجالت می کشید. حضرت محمد صلی الله علیه وآله نیز به خاطر شکوه و عظمت دختر گرامی اش مصلحت نمی دید که پیشگام گردد؛ تا این که شماری از یاران صلاح را در آن دیدند که خدمت امام علی علیه السلام شرفیاب شوند و قضیه را بازگو کنند.

و لذا عقیل نزد امیر مؤمنان علیه السلام رفت و گفت: برادر! چرا برای عروسی اقدام نمی کنی؟ فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه وآله شرم دارم. عقیل موضوع را پی گرفت و تصمیم بر آن شد که با هم نزد پیامبر صلی الله علیه وآله روند.

در راه، به اُم ایمن برخوردند. او از آنان خواست که اجازه دهند انجام دادن این کار را به عهده گیرد. آن گاه نزد همسر پیامبر صلی الله علیه وآله آمد و مطلب را در میان نهاد و همراه دیگر همسران به محضر آن بزرگوار مشرف شدند و عرض کردند: ای پیامبر خدا! پدر و مادرمان فدای شما باد، برای کاری مهم آمده ایم که اگر حضرت خدیجه علیها السلام بود، چشمانش روشن می گشت.

آن حضرت با شنیدن نام حضرت خدیجه، گریست و فرمود: کجا همانند او پیدا می شود؟! او مرا تصدیق نمود آن گاه که همگان تکذیب کردند و در راه دین خدا مرا یاری کرد و با ثروتش به من مدد رساند. خداوند به من فرمان داد تا او را به خانه ای از زمرّد در بهشت بشارت دهم که در آن رنجی نخواهد بود...

در ادامه، همسر آن حضرت عرض کرد: این علی است که در دنیا برادر، و از نظر نسب پسر عموی شماست. تقاضا دارد که همسرش را به خانه او روانه سازید، تا با هم زندگی نمایند و جدایی ایشان برطرف گردد.

آن حضرت فرمود: چرا خود علی اظهار نمی کند. پاسخ داد: حیای ایشان مانع شده است که از شما درخواست نماید...

آن گاه که حضرت علی علیه السلام خواسته اش را مطرح ساخت، پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: به خواست خداوند همین امشب، یا شب آینده همسرت در خانه ات خواهد بود. حضرت علی علیه السلام خوشحال شد. سپس رسول خدا صلی الله علیه وآله به همسرانش دستور داد که مقدمات جشن عروسی را فراهم آورند.⁽¹⁾

برای پذیرایی دعوت شدگان، غذایی تهیه کردند و امیر مؤمنان علیه السلام به مسجد رفت و همگان را برای شام دعوت نمود. با آن که غذا کم بود خداوند به آن برکت عطا فرمود؛ به گونه ای که همگان سیر شدند و پس از صرف شام، به دستور پیامبر صلی الله علیه وآله مهمانان ظرف ها را پر کردند و برای همسرانشان بردند. و ظرفی نیز برای عروس و داماد فرستادند.

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمان داد تا دختران عبدالمطلب و زنان مهاجر و انصار همراه فاطمه علیها السلام برای رفتن به خانه شوهر روان شوند و ابراز شادمانی کنند و از کلمات لهو و حرکات لعب و چیزهایی که خدا راضی نیست، بپرهیزند.⁽²⁾

در روایات اهل سنت آمده است: در شب عروسی، هنگام بردن حضرت فاطمه علیها السلام به خانه همسرش، پیامبر خدا صلی الله علیه وآله پیشاپیش، جبرئیل در سمت راست، میکائیل در سمت چپ، و هفتاد هزار فرشته از پی او حرکت می کردند. فرشتگان نیز تا بامداد تسبیح و تقدیس الهی به جای می آوردند.⁽³⁾

ر.ک: احقاق الحقّ، ج 10، ص 392.

آری، آسمانیان و ملکوتیان، زمینیان و ناسوتیان در این مراسم پر شکوه شرکت کردند. هیچ کس سراغ ندارد که دختری با این شکوه و جلال و مجد و عظمت به خانه شوهر رود. این، از آن روست که آفریدگار جهان چنین اراده فرموده است که مراسم عروسی دختر خاتم پیامبران از هر نظر ممتاز باشد.

در روزگاران ظهور فرزند عزیزش مهدی موعود - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - و روز عظیم رستاخیز هم نور فاطمی بیشتر جلوه گر می شود و مقام و منزلت حضرت زهرا علیها السلام، بر همگان آشکار می گردد.

واقعیت این است که این پیوند بی نظیر آن هم در خانه وحی، با این همه شکوه و جلال از سوی آسمانیان به همین سادگی تنظیم نگردیده، بلکه این حرمت و کرامت از نگرش عمیقانه و حکیمانه ای سرچشمه گرفته، و بیانگر این است که بانوی بانوان از امتیازات شگرفی در برون و درون برخوردار بوده است. برای نمونه خوب است به این ایثار بی نظیرش آن هم در شب زفاف توجه شود؛

اهل سنت روایت کرده اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله برای شب عروسی دخترش پیراهنی تهیه کرد؛ زیرا پیش از آن، حضرت زهرا علیها السلام پیراهن کهنه و وصله دار می پوشید. در همان شب، بینوایی درِ خانه نبوت آمد و لباسی درخواست کرد. حضرت فاطمه علیها السلام خواست آن پیراهن کهنه را به سائل دهد، که یاد این آیه افتاد:

«لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»⁽¹⁾

اینجا بود که پیراهن عروسی را از تن درآورد و به سائل داد.

هنگامی که خواستند عروس را به خانه شوهر ببرند، جبرئیل فرود آمد و پس

از رساندن درود خداوند به پیامبر صلی الله علیه وآله عرض کرد: خداوند به فاطمه سلام می رساند و به همراه من ارمغانی از لباس های بهشتی، که از دیبای سبز می باشد، برای او فرستاده است...⁽¹⁾

برخی در ادامه چنین آورده اند که فاطمه زهرا علیها السلام فرمود: بامدادان، رسول اکرم صلی الله علیه وآله به حجره من تشریف آورده، فرمودند: چرا لباس نو را نپوشیدی؟ گفتم: آن را صدقه دادم. پدرم فرمودند: اگر لباس کهنه را می دادی برای شوهرت بهتر بود. گفتم: در این کار به شما اقتدا نمودم؛ هنگامی که مادرم حضرت خدیجه خدمت شما شرفیاب شد، هر چه داشت همه را در راه شما بخشید، تا آن که تهیدستی نزد شما آمد و شما پیراهن خود را به او دادی و خود را با حصیر پوشاندی...

آن گاه پدرم فرمودند: جبرئیل فرود آمده است و به تو سلام می رساند و (از جانب خداوند) می فرماید: هر چه فاطمه می خواهد، درخواست کند و او را بشارت بده که دوستش دارم. به پدرم عرض کردم:

«شَغَلَتْنِی عَنِ الْمَسْأَلَةِ لَذَّةُ خِدْمَتِهِ لا حاجَةَ لِی غَیْرَ لِقاءِ رَبِّیَ الْکَرِیمِ فِی دارِ السَّلامِ.»

«لذت خدمت پروردگار مرا از درخواست باز داشته است. جز لقای پروردگار کریم در دار السلام، درخواستی ندارم.»⁽²⁾

به هر حال بانوان، حضرت فاطمه علیها السلام را با احترام فراوان به خانه شوهرش بردند. رسول خدا صلی الله علیه وآله حضرت علی علیه السلام را فراخواند و پس از آن، حضرت فاطمه علیها السلام را خواست و دستش را گرفت و در دست حضرت علی نهاد و فرمود:

«خداوند دختر رسول خدا را بر تو مبارک سازد.»⁽¹⁾

به روایت دیگر، میان چشمانشان را بوسید و به علی علیه السلام فرمود:

«علی جان! فاطمه نیکوترین همسر برای توست. و به فاطمه علیها السلام فرمود: علی نیکوترین شوهر برای توست.»

سپس در حق آن دو بزرگوار و نسل شریفشان دعای خیر نمود.⁽²⁾

بنا بر روایتی دیگر فرمود:

«یا ابَا الْحَسَن! هَذِه وَدِیعَةُ اللَّهِ وَ وَدِیعَةُ رَسُولِهِ عِنْدَکَ فَاحْفَظِ اللَّهَ وَ احْفَظْنِی فِیها»

«ای ابا الحسن! این [= فاطمه امانت خدا و رسول نزد توست. پس، با نگهداری از او، از خدا و رسول نگهداری کن.»⁽³⁾

به دستور آن حضرت، همه زنان بیرون رفتند. تنها اسما ماند. پیامبر صلی الله علیه وآله دلیل ماندن او را جویا شد. عرض کرد: هنگام رحلت حضرت خدیجه علیها السلام در محضرش بودم. آن بانو می گریست. عرض کردم: چرا گریه می کنید با آن که سالار بانوان عالم و همسر پیامبرید و حضرتش مژده بهشت به شما داده است؟!

حضرت خدیجه فرمود: برای مردنم گریه نمی کنم، بلکه برای دخترم می گریم. هر دختری در شب زفاف نیازمند بانویی از نزدیکان و محرمان است که اسرار خود را به او بازگو کند تا یاری اش نماید. در حال حاضر دخترم فاطمه کودک است. بیم آن دارم در شب زفاف کسی را نداشته باشد که او را یاری دهد.

عرض کردم: سرورم! با خدای خود عهد می نمایم که اگر تا آن زمان زنده بودم،

او را یاری کنم. اینک برای این که به پیمان خود وفا نمایم، در اینجا می مانم.

رسول خدا صلی الله علیه وآله از شنیدن این قضیه گریان شد و به او اجازه داد که در خانه بماند.⁽¹⁾

در روایات در باره مراسم ازدواج حضرت فاطمه علیها السلام، بارها نام «اسما بنت عمیس» - در کتب شیعه و سنی - آمده است. برخی اشکال کرده اند که اسما همسر جعفر بن ابی طالب بود، و پیش از آن که پیامبر به مدینه هجرت کند، با شوهرش به حبشه رفت و تا سال هفتم هجرت در آنجا ماند.

در جواب می توان گفت: احتمال دارد که هنگام ازدواج دختر پیامبر به مدینه آمده و دوباره برگشته است. شاهد این که:

طبق روایتی، پیامبر دستور می دهد که زنان و مردانی همراه عروس و داماد حرکت کنند. نام «جعفر طیار» شوهر اسما، در آن میان به چشم می خورد.

(فاطمه علیها السلام از ولادت تا شهادت، ص 226)

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وآله خواست از حجله بیرون رود، حضرت فاطمه علیها السلام برخاست و دامان پدر را گرفت و گریست. آن حضرت او را دلداری داد و فرمود: چه چیز تو را به گریه واداشته است؟! تو را به ازدواج بردبارترین و داناترین مردم درآوردم.⁽²⁾

شیعه و سنی به اتفاق نقل کرده اند که روز پس از عروسی، بامدادان، رسول خدا صلی الله علیه وآله با ظرفی از شیر تشریف آورد و آن را به دست فاطمه داد و فرمود:

«اِشْرِبِی، فِداکِ اَبُوکِ.»

«بیاشام، پدرت به فدایت!»

و به دست حضرت علی علیه السلام داد و فرمود:

«اِشْرِبْ، فِداکَ ابْنُ عَمِّکَ».

«بیاشام، پسر عمویت به فدایت!»⁽¹⁾

آن گاه از حضرت علی علیه السلام پرسید: همسرت را چگونه دیدی؟ پاسخ داد: نیکو یاوری است برای اطاعت خدا. و همین سؤال را از حضرت فاطمه علیها السلام نمود. پاسخ داد: نیکو شوهری است.

سپس آن حضرت در باره ایشان این گونه دعا فرمود:

«بار الها! آنان را از پراکندگی و پریشانی بِرَهان؛ دل هایشان را به یکدیگر الفت ده؛ این دو و تبارشان را از وارثان بهشت قرار ده؛ نسلی پاک و پاکیزه و با برکت روزی شان گردان، به نسل و تبارشان برکت ده، آنان را پیشوایانی قرار ده که مردم را به فرمانبرداری تو راهبری کنند و به آنچه تو را خشنود سازد فرمان دهند».⁽²⁾

در خانه امامت

سرانجام، بانوی بانوان و مام پیشوایان راستین، از بیت رفیع نبوت به خانه پرشکوه امامت گام نهاد، و با آغاز زندگی مشترک، همنشین سالار مؤمنان و امیر فضیلت ها شد، و همسر گرامی خود را در کار دین و دنیا، با کمال بردباری و تحمل رنج، یاری نمود.

زندگی آن گاه موجب نیک بختی و سعادت خواهد بود که بر اساس هماهنگی و مهر و محبّت پی ریزی گردد و اعضای خانواده همدیگر را درک نموده، حرمت هم را پاس دارند.

حضرت فاطمه علیها السلام بیش از هر کسی، شوهرش را می شناخت و او را صاحب ولایت کُبرا می دانست، و آن گونه که شایسته او بود، احترام می گزارد و حرمتش را پاس می داشت.

امیر مؤمنان نیز همسر خود را سالار زنان گیتی و پرتویی از نور رسول خدا صلی الله علیه وآله و مجموعه ای از فضیلت ها می دانست و او را از جان و دل دوست می داشت، و آن گونه که سزاوار ایشان بود، احترام می گزارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله خطاب به دخت گرامی اش می فرمایند:

«... سوگند به خدا، از خیرخواهی در حق تو کوتاهی نکرده ام. تو را به عقد پیشبازترین فرد از نظر گرایش به اسلام، و داناترین و بردبارترین آنان درآورده ام.

دخترم! خدای بزرگ توجهی به زمین نمود و دو نفر را برگزید؛ یکی را پدر تو و دیگری را همسر تو قرار داد.

دخترم! همسر تو نیکو شوهری است. مبادا از وی نافرمانی کنی.»

سپس پیامبر خدا صلی الله علیه وآله حضرت علی علیه السلام را صدا زد. حضرتش پاسخ داد: لبّیک ای رسول خدا! پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند:

«داخل حجره خود شو و در باره همسرت مهربانی و مدارا کن؛ زیرا فاطمه پاره تن من است. آنچه او را ناراحت سازد، مرا ناراحت می سازد، و آنچه او را خوشحال کند، مرا خوشحال می کند، شما را به عنوان امانت به خدا می سپارم تابه جای من نگهبان شما باشد.»

حضرت علی علیه السلام می فرماید:

«به خدا سوگند که هرگز فاطمه را خشمناک نکردم و او را بر کاری ناراحت نساختم تا از دنیا رفت. او نیز هرگز مرا خشمناک نساخت و در هیچ کاری از من نافرمانی نکرد. و به گونه ای بود که هرگاه به او می نگریستم، غم هایم زدوده می شد...» ⁽¹⁾

چنان مهر و صفا و معنویت و نورانیتی بر زندگی آن دو حکم فرما بود که نه تهیدستی می توانست آن را تیره سازد، و نه رخدادهای تکان دهنده، توانِ پریشان کردن آن را داشت.

همین جوّ معنوی، منشأ خیرات و برکاتی شد که در وصف نمی آید.

به میمنت این پیوند آسمانی، خداوند به آن بزرگواران نسلی سرفراز و چشمه سار برکات ارزانی داشت.

نسل سرفراز

نخستین مطلبی که باید در اینجا مورد توجه قرار گیرد آن است که خداوند متعال - به برکت این ازدواج - به پیامبرش نسل سرفرǘҙɠارزانی خواهد کرد که در طول تاریخ به یادگار بمانند و این از برترین ثمرات با ارزش آن بیت شریف امامت و ولایت بود.

برخی به دلیل ناآگاهی و یا انگیزه های سیاسی، حاضر نیستند این واقعیت را بپذیرند که نسل حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام، همان نسل پُر افتخار رسول خداست؛ زیرا سلسله نسب، هم از طرف پدر پیش می رود و هم از طرف مادر. نوه های پسری و دختری، هر دو، ذرّیه و فرزندان انسان محسوب می گردند.

روزی هفتمین پیشوای معصوم، حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام، بر هارون خلیفه عباسی، وارد شد. هارون ضمن سؤالات خود به آن حضرت گفت:

چگونه به مردم اجازه می دهید که شما را به فرزندان رسول خدا (ص) نسبت دهند، در صورتی که شما فرزندان علی هستید و انسان به پدرش منسوب می گردد، و فاطمه جز ظرفی برای فرزندش نبوده، و پیامبر تنها جدّ مادریِ شماست؟!

آن حضرت در پاسخ فرمودند:

«هارون! اگر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله به این جهان باز گردد و از دخترت خواستگاری نماید، به آن حضرت پاسخ مثبت خواهی داد؟ گفت: سبحان اللَّه! چرا پاسخ مثبت ندهم؛ بلکه بر همه جهانیان هم فخر و مباهات می کنم.

امام فرمودند: اما نه پیامبر صلی الله علیه وآله از دختر من خواستگاری می کند و نه من به آن بزرگوار پاسخ مثبت می دهم.»

هارون گفت: چرا؟ حضرت فرمودند: به این دلیل که من فرزند او هستم، و تو فرزند او نیستی.

هارون پرسید: چگونه شما خویشتن را ذرّیه و نسل پیامبر می شمارید، در حالی که آن حضرت از خود پسری بر جای ننهاد، و نسل انسان از طرف فرزندان پسری او خواهد بود، و شما فرزندان دختری پیامبرید؟!

وی با اصرار از آن حضرت درخواست نمود تا از قرآن پاسخ دهد.

امام موسی کاظم علیه السلام این آیات را تلاوت فرمودند:

«وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ... وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ».⁽¹⁾

امام فرمودند:

«پدر عیسی چه کسی بود؟ هارون گفت: عیسی پدر نداشت».

آن حضرت فرمودند:

«خداوند در این آیه عیسی را از طریق مادرش به ذریّه و نسل پیامبران (= ابراهیم) پیوند می زند، ما نیز از طریق مادرمان حضرت فاطمه علیها السلام ذریّه و نسل پیامبریم.»

آن گاه امام علیه السلام این آیه شریفه را قرائت فرمودند:

«فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ

فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ».⁽¹⁾

سپس فرمودند:

«هیچ کس ادعا نکرده است که پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام مباهله به دستور پروردگار، کسی جز علی بن ابی طالب و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را در زیر کسا داخل نموده باشد؛ و منظور از «ابناءنا» حسن و حسین، و «نساءنا» حضرت فاطمه، و «أنفسنا» حضرت علی است. (خداوند در این آیه، حسن و حسین را پسران رسول خدا صلی الله علیه وآله معرفی نموده است).» ⁽²⁾

عامر شعبی گوید: شبی حجّاج (خونخوار و ستمگر معروف)، پیکی را به سوی من فرستاد و مرا فراخواند. من از ترس وضو ساختم و پس از وصیت به دربار او رفتم، که با سفره ای چرمی و شمشیری برهنه رو به رو شدم. پس از سلام، به من گفت: نگران مباش، تا فردا ظهر در امانی؛ و دستور داد مرد سال خورده ای را که در غُل و زنجیر بود، آوردند و در برابرش نشاندند.

حجّاج گفت: این شخص می گوید که «حسن» و «حسین» فرزندان پیامبرند. اینک باید دلیلی قانع کننده از قرآن بیاورد، و گرنه گردنش را با شمشیر جدا می کنم. گفتم: شایسته است نخست این کند و زنجیر را از او برگیرید، یا دلیل

خواهد آورد و یا نه، و شمشیر تو غل و زنجیر را نمی برد.

حجاج پذیرفت و دستور داد غل و زنجیر او را گشودند. من خوب نگاه کردم، دیدم آن پیر مرد «سعید بن جبیر» است. بر خود لرزیدم و گفتم: چگونه می تواند از قرآن دلیل بیاورد.

حجاج گفت: دلیل خویش را از قرآن بیاور، و گرنه تو را می کشم. سعید این آیات را قرائت نمود:

«وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ...».⁽¹⁾

و ساکت شد و به حجاج گفت: آیه بعد را بخوان.

حجاج خواند:

«وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ...».⁽²⁾

سعید پرسید: چرا خداوند در اینجا (در شمار فرزندان ابراهیم) نام عیسی را می برد؟ حجاج گفت: چون او از نسل ابراهیم است.

سعید فرمود: اگر حضرت عیسی که پدر ندارد و با فاصله ای بسیار، فرزند دختری ابراهیم است، از نسل او به شمار می رود، چرا «حسن» و «حسین» با آن که به پیامبر نزدیک ترند، از نسل و ذریّه او به حساب نیایند؟!

حجاج ضمن آزادی او دستور داد، ده هزار دینار به او دهند و به خانه اش ببرند.

شعبی گوید: بامداد با خود گفتم: نزد این پیر بروم و معانی قرآن را از او بیاموزم؛ زیرا او از قرآن آگاهی دارد. به سراغش رفتم، اما وی در مسجد بود. او را دیدم که دینارهای شب گذشته را در بسته های ده دیناری قرار می دهد و به محرومان انفاق می کند و می فرماید: اینها همه به برکت دو بزرگوار امام حسن و

امام حسین علیهما السلام است... ⁽¹⁾

شگفت آن که بسیاری از دانشمندانِ بنام اهل سنت به این حقیقت اعتراف دارند که امام حسن و امام حسین علیهما السلام از نسل پاک و پاکیزه رسول خدا صلی الله علیه وآله هستند؛ از جمله:

فخر رازی در تفسیر خود می گوید: این آیه دلالت دارد بر این که «حسن» و «حسین» از ذریّه پیامبرند؛ زیرا خداوند حضرت عیسی را از ذریّه ابراهیم شمرده است، با آن که از طرف مادر به آن حضرت پیوند دارد.⁽²⁾

نویسنده المنار، که مانند فخر رازی متعصّب است، بعد از نقل کلام او می گوید: در این باره، از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) حدیثی در صحیح بخاری ⁽³⁾نقل شده است که به امام حسن اشاره کرده، فرمودند:

«إِنَّ ابْنِی هَذا سَیِّدٌ»

«این پسرم، سرور و سالار است.»

در حالی که نزد عرب (جاهلی) لفظ «ابن» بر دختر زاده اطلاق نمی شد...

سپس ادامه می دهد که به همین دلیل، مردم اولاد فاطمه را اولاد رسول و عترت و اهل بیت او می دانستند.⁽⁴⁾

ابن ابی الحدید، از علمای بزرگ اهل سنت، این پرسش را مطرح می کند که آیا

ممکن است «حسن» و «حسین» و فرزندان آن دو بزرگوار را پسران رسول خدا (ص) و نسل آن حضرت به حساب آورد؟ آن گاه پاسخ داده، چهار دلیل می آورد:

نخستین دلیل: خداوند در آیه مباهله، آنان را پسران پیامبر برشمرده است؛ چرا که منظور از «أبناءنا» حسن و حسین است.

دومین دلیل: اگر کسی وصیت نماید مالی را به فرزند فلانی بدهید، اولاد دختریِ او را نیز شامل می شود.

سومین دلیل: در آیه «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ... وَ یَحْیی وَ عِیسی خداوند حضرت عیسی را ذریّه ابراهیم دانسته است. (با آن که حضرت عیسی پدر نداشت و نوه دختری او بود.)

چهارمین دلیل: لغت شناسان متفق اند که فرزند دختری، از نسل انسان است و ذریّه او به حساب می آید...⁽¹⁾

بسیاری از دانشمندان اهل سنت اعتراف دارند که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله هنگام مباهله، تنها حضرت علی و فاطمه و امام حسن و امام حسین علیهم السلام را با خود بردند، ⁽²⁾و به طور قطع، منظور از «أبناءنا» در آیه شریفه، امام حسن و امام حسین علیهما السلام است.

مرحوم قاضی نور اللَّه شوشتری می فرماید: مفسران شیعه و سنی اتفاق دارند

که مراد از «أبناءنا» امام حسن و امام حسین علیهما السلام است.⁽¹⁾

مرحوم آیة اللَّه مرعشی نجفی نیز در پاورقی، حدود شصت نفر از حدیث شناسان و مفسران و مورخان معروف اهل سنت را نام می برد که معتقدند منظور از «أبناءنا» امام حسن و امام حسین علیهما السلام است.⁽²⁾

به علاوه دانشمندان مشهور اهل سنت روایاتی را نقل کرده اند که دلالت دارد امام حسن و امام حسین علیهما السلام ذریّه رسول خدا صلی الله علیه وآله و از نسل آن حضرت هستند؛ ⁽³⁾از جمله: این روایت مشهور که پیامبر (ص) فرموده اند:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ ذُرِیَّةَ کُلِ ّ نَبِیٍ ّ فِی صُلْبِهِ وَ جَعَلَ ذُرِیَّتِی فِی صُلْبِ عَلِیٍ ّ».⁽⁴⁾

ر.ک: احقاق الحقّ، ج 7، ص 4

«به راستی خدای بزرگ نسل هر پیامبری را در صلب خودش قرار داد و نسل مرا در صلب علی.»

طبق آنچه گفته آمد، مخالفت با این مسأله که فرزندان دختری پیامبر صلی الله علیه وآله ذریّه او به شمار می آیند، از تعصب یا افکار جاهلی و یا سیاسی کاری نشأت می گیرد.

ساده زیستی

بانوی بزرگ اسلام، میوه فضیلت ها و ثمره عظمت ها بود. سینه ای پُربار و دلی آکنده از عشق و ایمان داشت و مادر شکیبایی به شمار می آمد. ایشان به ثروتی اندک و امکاناتی ناچیز قناعت کرد و راه مواسات و ایثار را برگزید.

آن حضرت حدود نُه سال در خانه ولایت و امامت زیست، و زندگی سراسر افتخارش با امیر فضیلت ها و کمالات، در پارسایی و سادگی، از خاتم پیام آوران الگو گرفته بود، و تاریخ هرگز چنین چهره ای به خود ندیده و نخواهد دید.

این ازدواج با شکوه، در سال های نخست هجرت اتفاق افتاد، و چون آغاز پیشرفت اسلام بود، حضرت علی علیه السلام پیوسته در حال آماده باش و جنگ با مشرکان به سر می برد، و اگر درآمدی به دست می آورد، تهیدستان را مقدم می داشت؛ لذا فاطمه اطهر علیها السلام برای اداره امور خانه، با دشواری های بسیار رو به رو می شد، و چه روزها که خود و بچه هایش با گرسنگی به سر می بردند، اما اگر خوراک و پوشاکی به دستشان می رسید، به دیگران می دادند. آنان انسانیت، فضیلت و معنویت را بر زر و زیور و خوشی های زودگذر مقدم می داشتند. اینک بایسته است نمونه هایی از این دست، آورده شود:

ابوسعید خدری آورده است که روزی حضرت علی علیه السلام گرسنه بود. به حضرت فاطمه علیها السلام فرمود: آیا غذایی در خانه هست؟ فرمود: نه، سوگند به خدایی که پدرم را به رسالت و شما را به جانشینی او برگزید، دو روز است غذایی نداریم، و اگر چیزی یافت می شد، شما را بر خود و فرزندانم حسن و حسین مقدم می داشتم.

حضرت علی علیه السلام فرمود: فاطمه جان! چرا به من اطلاع ندادی تا چیزی فراهم آورم؟ پاسخ داد: از خدای خویش شرم می کنم که شما را به کاری وادارم که توان آن را نداشته باشی.⁽¹⁾

امام علی علیه السلام با اطمینان به خدا از خانه بیرون رفت و دیناری را قرض گرفت و برای خرید نیاز خانواده اش به راه افتاد که مقداد را دید که در هوای بسیار گرم از خانه اش بیرون آمده و حرارت خورشید رنگ چهره او را دگرگون و پاهایش را آزرده است.

آن حضرت شگفت زده شد و گفت: چرا در این وقت بیرون آمدی؟ عرض کرد: یا ابا الحسن! دست از من بردار و چیزی مپرس. فرمود: برادرم! نمی توانم از کنارت بگذرم، بی آن که از حالت با خبر شوم. عرض کرد: برای خدا دست از من بردار و حالم مپرس. حضرت فرمود: برادرم! نمی توانی مشکلت را از من پنهان سازی. مقداد عرض کرد: اینک که اصرار می ورزی، به خدایی که محمّد صلی الله علیه وآله را به رسالت و تو را به جانشینی او برگزید، چیزی جز سختی زندگی و گرسنگی خانواده ام مرا از خانه بیرون نیاورده است. چون گریه آنان مرا آزرده، با اندوه و سرگردانی بیرون آمده ام.

آن حضرت گریست، به گونه ای که محاسن شریفش اشک آلود گشت و فرمود: سوگند به آن خدایی که تو سوگند یاد کردی، مرا نیز همان چیز از خانه بیرون ساخت. اینک دیناری را قرض نموده ام، اما تو را بر خود مقدم می دارم. آن را به مقداد داد و به سوی مسجد حرکت کرد. نماز ظهر و عصر و سپس نماز مغرب را به جای آورد.

رسول خدا صلی الله علیه وآله با عبور از صف اوّل، پای آن حضرت را فشرد. آن دو بزرگوار، کنار درب مسجد به هم رسیدند. حضرت علی علیه السلام سلام کرد. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله پس از جواب فرمود: آیا ممکن است شام را میهمان شما باشم؟

حضرت علی علیه السلام در حالی که شرم داشت، متحیرانه سر به زیر انداخت و سکوت کرد. او خوب می دانست که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از حال او و انفاق و ایثارش با خبر است. خدای بزرگ هم به پیامبر خود پیام فرستاد که شام را در خانه حضرت علی باشد.

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: چرا پاسخ مثبت یا منفی نمی دهی؟ حضرت علی علیه السلام با شرمندگی آن حضرت را دعوت نمود.

به هر حال، آن دو بزرگوار با هم بر حضرت فاطمه علیها السلام وارد شدند. هنوز آن بانو در عبادتگاه خویش بوده، نمازش را به جای می آورد. ظرفی از غذا هم در کنارش قرار داشت. وقتی صدای پدر را شنید، از جای برخاست و سلام کرد. آن حضرت به او - که محبوت ترین افراد در نظرش بود - پاسخ داد و دست محبت بر سرش کشید و فرمود: دخترم! چگونه روز را شب آوردی؟ [عرض کرد: به خیر و نیکی.] فرمود: شام را بیاور. حضرت فاطمه علیها السلام ظرف غذا را در برابر آن دو بزرگوار نهاد...

حضرت علی علیه السلام فرمود: این غذا را از کجا آوردی؟ تا کنون غذایی به این خوش رنگی و خوش بویی و خوش مزگی ندیده ام. رسول خدا صلی الله علیه وآله دست مبارکش را بر شانه حضرت علی نهاد و فرمود: علی جان! این در برابر دیناری است که تو در راه خدا انفاق کردی...⁽¹⁾

هنگامی که آیه:

«وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ ا لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ».⁽¹⁾

نازل شد، پیامبر صلی الله علیه وآله به شدت گریست. اصحاب و یاران نیز از گریه آن بزرگوار به گریه افتادند؛ اما به خود جرئت نمی دادند که از علت آن سؤال نمایند. روش آن حضرت چنین بود که هرگاه دخترش فاطمه علیها السلام را می دید، شاد می گشت؛ لذا سلمان به درِ خانه حضرت فاطمه علیها السلام آمد تا او را از جریان با خبر سازد.

بانوی بانوان، مقداری جو را با دست مبارک آسیاب می کرد و این آیه را تلاوت می نمود:

«وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی .⁽²⁾

حضرت سلمان داستان گریه پیامبر را به اطلاع فاطمه علیها السلام رساند. حضرت فاطمه علیها السلام با شنیدن این خبر، چادر خود را که کهنه و وصله دار بود، پوشید و عازم حرکت شد. سلمان از دیدن این منظره گریست و گفت: دختران پادشاهان ایران و روم، لباس های گران قیمت دیبا و حریر می پوشند، ولی چادر دختر گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله این گونه است!

حضرت فاطمه علیها السلام بعد از ملاقات با پدر گرامی اش فرمود: سلمان از لباس من شگفت زده شده است. سوگند به خدایی که شما را به حق مبعوث نموده، پنج سال است که من و همسرم چیزی نداریم جز پوست گوسفندی که روزها برای شترمان روی آن علف می ریزیم و شب ها آن را فرش خود قرار می دهیم. متکای ما

نیز از جنس پوست است که درون آن را با لیف خرما پر کرده ایم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: ای سلمان! دخترم فاطمه، از گروه «سابقین» و سبقت گیرندگان بارگاه الهی است.

آن گاه حضرت فاطمه علیها السلام از علت گریه پدر گرامی اش پرسید. آن حضرت فرمود: جبرئیل این دو آیه را نازل نمود. حضرت فاطمه علیها السلام با شنیدن آیات، (صیحه ای زد و) با صورت به زمین افتاد و فرمود: وای! وای بر کسی که وارد دوزخ گردد.

هنگامی که حضرت سلمان آیات را شنید فرمود: کاش گوسفندی بودم و خانواده ام گوشت مرا می خوردند و پوستم را پاره می کردند، ولی قصه دوزخ را نمی شنیدم.

ابوذر نیز فرمود: کاش از مادر متولد نشده بودم و داستان دوزخ را نمی شنیدم.

مقداد هم فرمود: کاش پرنده ای بودم و در بیابان ها می زیستم و از حساب و عقاب آزاد بودم و از آتش دوزخ چیزی نمی شنیدم.

حضرت علی علیه السلام نیز فرمود: کاش درندگان مرا پاره می کردند و از مادر متولد نشده بودم و قصه دوزخ را نمی شنیدم. آن گاه دست خود را بر سر نهاد و باران اشک از دیدگان فرو بارید و فرمود:

«وا بُعْدَ سَفَراهُ! وا قِلَّةَ زاداهُ»

«وای از دوریِ سفر آخرت! وای از اندک بودن توشه راه!

آنان که در این سفر وارد آتش می شوند، بسان بیمارانی هستند که از آنها عیادت نمی شود؛ مجروحانی هستند که زخم هایشان مداوا نمی گردد؛ و اسیرانی هستند که دوران اسارت آنان پایان نمی پذیرد. خوراک و آشامیدنی آنان از آتش است و در میان طبقات دوزخ زیر و رو می گردند. پیش از آن، لباس های نرم می پوشیدند ولی اکنون لباس های آتشین بر تن

می کنند. در دنیا با همسران خود هم آغوش بودند اما اکنون با شیطان ها!»⁽¹⁾

شیعه و سنی روایت کرده اند که روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله فاطمه علیها السلام را دید که لباسی از پشم شتر بر تن دارد و با دستاس، آرد تهیه می کند [وبا دست دیگر، کودک خود را شیر می دهد.] آن حضرت از دیدن این منظره گریست و فرمود:

«یا فاطِمَةُ! اِصْبِرِی عَلی مَرارَةِ الدُّنْیا لِنِعَمِ الْآخِرَةِ غَداً.»

«فاطمه جان! بر تلخی و سختی دنیا شکیبا باش تا شیرینی نعمت های سرای آخرت را دریابی.»

در این هنگام بود که آیه پنجم سوره ضحی فرود آمد:

«وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی .

«به زودی پروردگارت (آن قدر) به تو عطا خواهد کرد تا خرسند گردی.»⁽²⁾

تقسیم کار

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام که در دامان وحی تربیت یافته و نماد عفت و حیا بود، از برخورد با نامحرمان به شدت اجتناب نموده، و کوشش داشت خود را از دید بیگانگان بپوشاند؛ لذا از کارهایی که به نوعی موجب ارتباط با نامحرمان می شد، پرهیز می کرد.

از سویی انتخاب بانوان برای کارهای درون خانه، به آنان فرصت بیشتری می دهد تا به مهم ترین و اساسی ترین وظیفه خود، یعنی تربیت فرزند، دست یابند. از سوی دیگر، زن و مرد با تقسیم کارها می توانند محیطی پر از مهر و صفا را فراهم کنند، و انجام دادن کارهای داخل و خارج منزل را متناسب با توانشان به عهده گیرند.

اینجاست که امیر مؤمنان علی علیه السلام و بانوی بانوان فاطمه زهرا علیها السلام در باره تقسیم کارهای منزل، از رسول خدا صلی الله علیه وآله استمداد جُستند. آن حضرت کارهای داخل منزل را به حضرت فاطمه علیها السلام و امور مربوط به بیرون خانه را به امیر مؤمنان علیه السلام واگذاشتند. حضرت فاطمه علیها السلام خرسندی خود را چنین ابراز داشتند:

«فَلایَعْلَمُ ما دَخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ اِلاَّ اللَّهُ بِإِکْفائِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله تَحَمُّلَ أَرْقابِ الرِّجالِ.» ⁽¹⁾

«جز خداوند کسی نمی داند که من چقدر خوشحال شدم از این که پدرم

مرا از انجام دادن کارهای بیرون خانه و سر و کار داشتن با مردان معاف ساخت.»

از امام باقر علیه السلام نیز نقل شده است:

«حضرت فاطمه علیها السلام کارهای خانه، خمیر کردن و پختن نان، و جاروب نمودن را به عهده گرفت. در مقابل حضرت علی علیه السلام کارهای بیرون خانه را عهده دار شد.» ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام نیز در باره تقسیم کار می فرمایند:

«امیر مؤمنان علیه السلام پیوسته هیزم فراهم می کرد، و کشیدن آب از چاه و جاروب نمودن را شخصاً عهده دار بود، و حضرت فاطمه علیها السلام همواره به کار آسیاب آرد و خمیر کردن و پختن نان می پرداخت.» ⁽²⁾

زندگی فاطمه علیها السلام در خانه امیر مؤمنان علیه السلام لبریز از پارسایی و شایستگی و سادگی بود؛ به طوری که دوست و دشمن اعتراف دارند.

روزی حضرت علی علیه السلام به مردی از بنی سعد فرمود:

«می خواهی از زندگی مشترک خویش با حضرت فاطمه علیها السلام برایت سخن گویم؟ او که در حقیقت محبوب ترین انسان ها در نظر پیامبر صلی الله علیه وآله به شمار می رفت، در خانه من بود. در عین حال، آن قدر مشک آب بر دوش کشید که اثر آن در سینه مبارکش به جای ماند، و از آسیاب آن قدر استفاده نمود که دست های او آبله کرد. به قدری خانه را جاروب نمود که لباس هایش غبار آلود گشته، و آن قدر زیر دیگ غذا آتش افروخت که اثر این کار در لباس هایش دیده می شد. او به سبب این کارها، رنج و

زحمت بسیاری را به جان می خرید.

از این رو به او گفتم: بجاست نزد پدرت بروی و از او خدمت کاری بخواهی تا از سختی و رنج این کارها آسوده گردی. حضرت فاطمه علیها السلام نزد پیامبر صلی الله علیه وآله رفت و دید گروهی با آن بزرگوار مشغول گفت و گویند. خجالت کشیده، باز گشت. آن حضرت دریافت که فاطمه علیها السلام برای کاری نزد او رفته است.

فردای آن روز، هنوز در بستر خواب بودیم که پیامبر صلی الله علیه وآله به خانه ما آمد و پس از سلام... فرمود:

دیروز کاری داشتی که نزد من آمدی؟ من جریان فاطمه علیها السلام را بازگو کردم... و از او خواستم برای رها شدن از فشار کار، از شما خدمت کاری درخواست کند.

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: آیا به شما چیزی بیاموزم که برایتان از هر خدمت کاری بهتر باشد؟ هرگاه خواستید بخوابید 33 بار «سبحان اللَّه» و 33 بار «الحمد للَّه» و 34 بار «اللَّه أکبر» بگویید.

فاطمه علیها السلام سر بلند کرد و سه بار فرمود: از خدا و رسول خشنودم.»⁽¹⁾

مختصر آن را اهل سنت نیز روایت کرده اند: حلیة الاولیاء، ج 1، ص 70؛ ذخائر العقبی، ص 50؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 29، ح 2988 ؛ کنز العمال، ج 15، ص 508، ح 41985 و ص 499، ح 41971 و 41972 و ص 500، ح 41974 و ص 503، ح 41978.

بخش سوّم:فضایل، کمالات و ویژگی های اخلاقی

اشاره

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام برترین بانوی عصرها، الگوی برجسته نسل ها، چشمه سار دانش و بینش، گنجینه معرفت و آگاهی، یادگار رسول گرامی و مام پیشوایان نور، بانویی است که تشعشع فضیلت، شهامت، صداقت، قداست و همه خوبی ها و نیکی ها و ارزش های والا در وجودش جلوه گر است و آیینه تمام نمای پدر بزرگوارش حضرت محمد صلی الله علیه وآله و شوهر گرامی اش حضرت علی علیه السلام به شمار می آید.

در حدیث قدسی، خداوند به رسول گرامی اش می فرماید:

«یا اَحْمَد! لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأفْلاکَ؛ وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ؛ وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما.»⁽¹⁾

مؤلف کشف اللئالی از شیخ ابراهیم ذرّاق، از شیخ علی بن هلال جزایری، از عالم بزرگوار احمد بن فهد حلّی، از شیخ زین الدین علی حایری، از عالم بزرگوار ابی عبد اللَّه محمد بن مکی (شهید اوّل)، ایشان با سندهای معروف خود از محدث بزرگوار شیخ صدوق، و ایشان با سندهای معروف خود از جابر جعفی از جابر انصاری، از رسول خدا صلی الله علیه وآله از خداوند تبارک و تعالی.

«ای احمد! اگر تو نبودی جهان را نمی آفریدم؛ و اگر علی نبود تو را خلق نمی کردم؛ و اگر فاطمه نبود شما را نمی آفریدم.»

جابر در ادامه می افزاید: این حدیث از جمله اسرار است که رسول خدا صلی الله علیه وآله دستور فرمود از همگان، جز آنان که اهلیت آن را دارند، کتمان شود.

امام عسکری علیه السلام می فرمایند:

«نَحْنُ حُجَجُ اللَّهِ عَلی خَلْقِهِ، وَ جَدَّتُنا فاطِمَةُ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْنا.» ⁽¹⁾

«ما ائمه حجت های خدا بر مردمانیم، و جدّه ما حضرت فاطمه حجت خدا بر ماست.»

آری، وجود گران مایه آن حضرت، آن چنان اوج گرفته که به پُرفرازترین قلّه کمال پر کشیده و در کران تا کران جان پاکش، روشنی و نورانیّت احساس می شد.

روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در حالی که دست فاطمه علیها السلام را گرفته بود از خانه بیرون آمد و فرمود:

«مَنْ عَرَفَ هذِهِ فَقَدْ عَرَفَها، وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْها فَهِیَ فاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ، وَ هِیَ بَضْعَةٌ مِنِّی، وَ هِیَ قَلْبِیَ الَّذِی بَیْنَ جَنْبَیّ. فَمَنْ آذاها فَقَدْ آذانِی، وَ مَنْ آذانِی فَقَدْ آذَی اللَّهَ.» ⁽²⁾

از اهل سنت: احقاق الحقّ، ج 10، ص 212، به نقل از الفصول المهمة، ص 128؛ نزهة المجالس، ج 2، ص 228؛ نور الابصار، ص 41؛ ارجح المطالب، ص 245؛ الجامع الصغیر، ص 269؛ کنوز الحقایق، ص 103؛ ینابیع المودة، ص 171 و 180؛ اعلام النساء، ج 3، ص 1216.

«هر کس این بانو را می شناسد که می شناسد، و هر کس نمی شناسد بداند که او فاطمه دختر محمد (ص) است. او پاره تن من، و قلب من است که در درونم قرار دارد. هر کس او را بیازارد مرا آزرده، و آن که مرا بیازارد، خدای را آزرده است.»

همچنین امام صادق علیه السلام می فرماید:

«... وَ هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکُبْری وَ عَلی مَعْرِفَتِها دارَتِ الْقُرُونُ الْاُولی »⁽¹⁾

«حضرت فاطمه صدّیقه کبراست، و عصرها و قرون پیشین بر محور معرفت و شناخت او دور می زده است.»

بدین معنا که از حضرت آدم به بعد همه انبیا و اوصیای آنان، به معرفت و شناسایی حضرت فاطمه علیها السلام مأمور بودند، و معرفت آن بانو، مناط و مدار دین آنان بوده، و سعادت اُمّتشان بر محور شناسایی و دوستی او و بیزاری از دشمنانش می چرخیده است. همان گونه که در روایات آمده است که انبیای الهی ملزم به قبول ولایت شوی گرامی اش حضرت علی علیه السلام شدند، و درجات آنان به اندازه شناسایی و قبول ولایت آن حضرت بود.

برخی از بزرگان احتمال داده اند که منظور از «قرون اُولی» عوالم اولیه باشد، که از آن به عالم ملکوت و عالم اشباح و ارواح و عالم ذر تعبیر شده است، و در عوالم مختلف، همگان موظف به قبول ولایت فاطمه علیها السلام شده اند و درجات آنان، به معرفت و شناسایی آن بانوی نمونه بستگی داشته است.

همچنین ضمن روایت دیگری می فرماید:

«إِنَّما سُمِّیَتْ فاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها.»⁽²⁾

«آن حضرت، فاطمه نامیده شد؛ زیرا مردم از معرفت او بریده شده اند. (و نمی توانند به کُنه عظمت و حقیقت آن بانوی بزرگوار برسند و حضرتش را درک نمایند).»

بی شک فاطمه زهرا علیها السلام مظهر کمالات و نماد فضیلت هاست، و ترسیم موقعیت والا و ممتاز او، از دشوارترین مسائل است، بلکه از قلمرو و توانایی قلم و بیان و بررسی فراتر می باشد و آنچه درباره اش ثبت شود اندک و قطره ای از اقیانوس وجودی او خواهد بود. و لیکن عباراتی در این باره گلچین شده است تا پذیرش این همه عظمت برای آن بانو، بر خردها دشوار نگردد.

سیمای فاطمه علیها السلام در قرآن

1 - سوره «هل أتی»

همه محدّثان و مفسران شیعه و حدود چهل نفر از بزرگان و مفسران اهل سنت، نقل کرده اند که این سوره در شأن حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین علیهم السلام نازل شده است.

روزی امام حسن و امام حسین علیهما السلام بیمار شدند. رسول خدا صلی الله علیه وآله با عده ای از یاران به عیادت آن دو رفتند، پیامبر صلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمودند: خوب است برای شفای فرزندانت نذری نمایید.

حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام، و نیز فضّه به پیروی از آنان، نذر کردند که در صورت بهبود دو فرزندشان، سه روز روزه بگیرند. پس از اندکی، آن دو بزرگوار بهبود یافتند؛ لذا حضرت علی و حضرت فاطمه علیهما السلام و فضّه - و امام حسن و امام حسین علیهما السلام به تأسی از آنان - همگی سه روز روزه گرفتند.

امیر مؤمنان علیه السلام در وضعیت دشواری به سر می بردند. مقداری جو قرض نموده، به خانه آوردند. حضرت فاطمه علیها السلام با ثلث آن برای افطار نان آماده کرد. هنگام افطار بی نوایی در خانه آمد و کمک خواست. همگی ایثار نمودند و تمام نان های خویش را به او داده، با آب افطار کردند.

دومین روز را روزه گرفتند. حضرت زهرا علیها السلام با ثلث دیگر نان پخت. هنگام افطار فرا رسید. ناگهان یتیمی از راه رسید و تقاضای کمک نمود. آنان نیز ایثار کردند و نان های خود را به او دادند و با آب افطار نمودند.

روز سوم را نیز روزه گرفتند و حضرت فاطمه علیها السلام با ثلث باقی مانده، نان تهیه

کرد. هنگام افطار، اسیری در خانه آمد و درخواست کمک نمود. باز همگی ایثار کردند و نان هایشان را به او دادند و برای سومین روز پیاپی با آب افطار کردند.

بامداد آن روز، امیر مؤمنان علیه السلام همراه دو نور دیده اش، امام حسن و امام حسین علیهما السلام، به محضر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله شرفیاب گشتند، در حالی که آثار گرسنگی و ضعف در چهره آنان نمودار شده بود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله همراه آنان به خانه فاطمه علیها السلام تشریف آورد. آن بانو در حال عبادت بود و از شدّت گرسنگی شکمش بر پشت چسبیده و دیدگانش به گودی نشسته بود. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله ناراحت شد و گریست. در همین هنگام، جبرئیل فرود آمد و سوره مبارکه «هل أتی» را بر ایشان تلاوت نمود.⁽¹⁾

از اهل سنت: تفسیر کشاف زمخشری، ج 4، ص 670؛ تفسیر کبیر فخر رازی، ج 30، ص 244 ؛ تفسیر نیشابوری؛ الدر المنثور، ج 6، ص 299؛ تذکرة الخواص، ص 322؛ کفایة الطالب، ص 201؛ شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید، ج 1، ص 21 ؛ ینابیع المودة، ص 93، ب 22.

تنها در احقاق الحق (ج 3، ص 157 تا 170) و الغدیر (ج 3، ص 107 تا 111) حدود 40 نفر از مفسران و محدثان و بزرگان آنها را نام برده اند.

ر.ک: پاورقی المراجعات، چاپ مجمع جهانی اهل بیت، ص 101.

آنچه آورده شد، قدر مشترک روایات منقول در این باره است.

برخی معتقدند که این روایات متواتر است؛ به گونه ای که مطلب یاد شده در

اشعار، حتی شعر معروفِ شافعی، نیز آمده است.⁽¹⁾

إِلی مَ؟ إِلی مَ؟ وَ حَتّی مَتی

أُعاتَبُ فِی حُبِ ّ هَذَا الْفَتی !

وَ هَلْ زُوِّجَتْ فاطِمُ غَیْرَهُ؟

وَ فِی غَیْرِهِ هَلْ أَتی هَلْ أَتی

تا کی؟ تا کی؟ و تا چه زمانی مرا در محبت این جوانمرد سرزنش می کنید؟! مگر فاطمه به غیر از او تزویج شد؟ مگر «هل أتی» در باره غیر او نازل شد؟

احقاق الحقّ، ج 3، ص 158.

شگفت آن که با آن همه روایات که در شأن نزول سوره «هل أتی» در باره این بزرگواران وارد شده و اکثر مفسران اهل سنت پذیرفته اند، برخی ناآگاهان متعصّب - که هرگاه به فضایل امیر فرزانگان حضرت علی علیه السلام و همسر گرامی اش حضرت فاطمه علیها السلام می رسند حساسیت نشان می دهند در اینجا نیز - با اشکال تراشی های بی جا، خباثت درونی خود را اظهار نموده اند.

2 - سوره قدر

امام صادق علیه السلام در تفسیر و تأویل آیه:

«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ»⁽²⁾

می فرمایند:

«منظور از «لیلة» حضرت فاطمه و مراد از «قدر» خداوند است.»

و در ادامه می فرمایند:

«فَمَنْ عَرَفَ فاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِها، فَقَدْ أَدْرَکَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ إِنَّما سُمِّیَتْ فاطِمَةَ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها.»⁽³⁾

«هر کس حضرت فاطمه را به حقیقت بشناسد، در واقع شب قدر را درک نموده است؛ و بدان دلیل فاطمه نامیده شد که خلق از شناخت و معرفت ایشان برگرفته شده اند. (و نمی توانند به کُنه و حقیقت حضرتش برسند.)»

شیعه و سنی روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه وآله در خواب دیدند بوزینه ها بر منبرش بالا می روند. در برخی روایات آمده است که بنی امیه بر منبرش بالا می روند و مردم را گمراه نموده، به جاهلیت بر می گردانند. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از این خواب ناراحت شدند، به طوری که تا زنده بودند کسی حضرتش را خندان ندید.

جبرئیل از آسمان برای دلداری آن بزرگوار فرود آمد و سوره مبارکه قدر را نازل کرد که ناراحت نباش، شب قدر از هزار ماه - که مدت سلطنت بنی امیه بود ⁽¹⁾- برتر است.⁽²⁾

از اهل سنت: الدر المنثور، ج 6، ص 371؛ تفسیر کبیر فخر رازی، ج 32، ص 31 ؛ روح المعانی، ج 30، ص 188

یعنی: ای پیامبر! ناراحت نباش، در عوض، لیلة القدر را که حضرت فاطمه علیها السلام باشد به تو عطا کردیم، و یازده پیشوای معصوم از او متولد خواهند شد.

لیلة القدر عارفان زهراست

نور دل های دوستان زهراست

در مقام ولیّة اللهی

والی ملک کن فکان زهراست

چشم دل باز کن که تا بینی

همه جا حاضر و عیان زهراست

آن که شد از فروغ رخسارش

خلقت روضه جنان زهراست

چون نبی رکن حیدر کرّار

چون علی بحر بی کران، زهراست

آن همایی که از شرف او را

قاف قرب است آشیان زهراست

در جهان قدر او نشد ظاهر

همچنان قبر او نهان زهراست

روح در عضوهای پیکر دین

به کتاب خدا روان زهراست

نازم از قدر او که در محشر

دستگیر پیمبران زهراست

آن که جز احمد و ائمه و حق

کس نیابد از او نشان زهراست

«ملتجی» آن که بین او و خدا

حاجبی نیست در میان زهراست

3 - سوره کوثر

آفریدگار جهان در وجود گرانمایه حضرت فاطمه علیها السلام انواع کمالات و برکات را قرار داد. از همه برتر، نسل پرافتخار پیامبر صلی الله علیه وآله را از او آفرید، و در قرآن کریم از او به «کوثر» یاد کرد.

مفسران در تفسیر آیه شریفه «إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ» دیدگاه هایی دارند. پیش از شروع بحث، بایسته است دو نکته یادآوری گردد:

الف - شأن نزول سوره

هنگامی که پسران پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از دنیا رفتند، شماری از مشرکان به آن حضرت «ابتر» (= بدون نسل) می گفتند. خداوند این سوره مبارکه را نازل فرمود.

نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله از مسجد الحرام بیرون می رفت، در راه با عاص بن وائل، که از سران قریش بود، ملاقات نمود و با هم سخن گفتند. گروهی از بزرگان قریش در مسجد نشسته بودند. چون عاص داخل مسجد شد، به او گفتند: با چه کسی صحبت می کردی؟ گفت با این مرد ابتر! زیرا عبد اللَّه، پسر

رسول خدا صلی الله علیه وآله و خدیجه علیها السلام از دنیا رفته بود، و هر کس پسر نداشت، او را ابتر می نامیدند. قریش نیز آن حضرت را به خاطر فوت فرزندش، ابتر می گفتند. از این رو، خداوند سوره مبارکه کوثر را نازل فرمود. ⁽¹⁾

در نقل دیگر از اهل سنت آمده است که چون «قاسم» فرزند آن حضرت در مکه از دنیا رفت، پیامبر در پی جنازه او به عاص بن وائل و پسرش عمرو برخورد. عاص به آن حضرت، ابتر گفت. خداوند آیه شریفه «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» را نازل نمود.⁽²⁾

در روایت دیگری آمده است که خداوند به رسول خدا صلی الله علیه وآله «قاسم» و سپس «زینب»، بعد از آن «عبد اللَّه»، به دنبال آن «اُم کلثوم»، بعد «حضرت فاطمه» و سرانجام «رقیه» را عطا کرد.

نخست قاسم سپس عبد اللَّه از دنیا رفتند. عاص گفت: نسل رسول خدا منقطع گردید و ابتر است. خداوند این آیه را نازل نمود.⁽³⁾

البته به غیر از عاص و فرزند ناخلفش عمرو، افراد دیگری نیز به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله ابتر گفته اند. ⁽⁴⁾

ب : - معنای کوثر

«کوثر» از واژه کثرت گرفته شده و به معنای خیر فراوان است. برخی نیز آن را خیری بی اندازه فراوان معنا کرده اند.

خداوند متعال در مقام منّت گذاری و یادآوری نعمت هایش به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

می فرماید: «إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ»؛ یعنی ما به تو کوثر و خیر فراوان عطا نمودیم.

شماری معتقدند: منظور از کوثر، نهری است در بهشت. برخی گفته اند مراد «شفاعت» است. مفسران شیعه و بعضی مفسران از اهل سنت، به کثرت فرزندان و ذریّه، که همه آنان از نسل پاک فاطمه زهرا علیها السلام به وجود آمده اند، اشاره کرده و مصداق «کوثر» را فاطمه دانسته اند. فخر رازی، از روی غرض ورزی، پانزده قول را در تفسیر «کوثر» نقل نموده است که بیشتر آنها بدون دلیل اند.

عالمان شیعه، روشن ترین مصداق کوثر را وجود مبارک حضرت فاطمه علیها السلام دانسته اند؛ چرا که با توجّه به شأن نزول آیه، خیر کثیر همان وجود گران قدر حضرت فاطمه علیها السلام می باشد که نسل و دودمان پیامبر خدا صلی الله علیه وآله را منتشر ساخته و آن قدر فزونی یافته که از شماره بیرون است و تا روز رستاخیز ادامه دارد.

جالب آن که فخر رازی با آن تعصبی که دارد، می گوید: قول سوم در معنای کوثر نسل فراوان است و این سوره رد بر کسانی است که نداشتن فرزند پسر را بر پیامبر صلی الله علیه وآله خرده می گرفتند. بنا بر این، معنای سوره این است که خداوند به او نسلی می دهد که در طول زمان باقی می ماند.

وی در ادامه می گوید: بنگر چه اندازه از اهل بیت پیامبر را شهید کردند، در عین حال، جهان مملو از آنان است. این در حالی است که از بنی امیه کسی باقی نمانده است... بنگر چقدر از عالمان و بزرگان در میان ایشان است؛ مانند حضرت باقر و حضرت صادق و حضرت رضا و نفس زکیّه.⁽¹⁾

علامه طباطبایی در این باره چنین نگاشته است:

در تفسیر «کوثر» اختلاف کرده اند؛ برخی آن را به خیر فراوان، بعضی نهری در

بهشت، و عده ای اولاد و ذریّه پیامبر صلی الله علیه وآله... تفسیر کرده اند. قائلان به دیدگاه اول و دوم به بعضی روایات استدلال نموده اند، ولی سایر اقوال هیچ دلیلی بر مدعای خود ندارند.

نظر به این که در آخر سوره فرموده است:

«إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» «دشمنان تو ابترند»

و با در نظر گرفتن معنای «ابتر» که مقطوع النسل می باشد، و این که جمله از باب قصر قلب است، چنین استفاده می شود که منظور از کوثر، تنها و تنها زیادی نسل و ذریّه ای است که خداوند به پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله ارزانی داشته، و برکتی است که در نسل مبارک آن جناب نهاده است.

یا این که مقصود از «کوثر» خیر فراوان است و کثرت نسل و ذریه از مصادیق روشن و فرد کامل آن است. و اگر زیادی نسل و ذریه به استقلال، یا به طور ضمنی (مصداق روشن و فرد کامل) منظور نبود، آوردن جمله «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» بی فایده بود؛ زیرا کلمه «إنّ» علاوه بر معنای تحقیق، تعلیل را نیز می رساند، و معنا ندارد که بفرماید: ما به تو کوثر دادیم، چون دشمن تو مقطوع النسل یا بی خیر است.

روایات بسیاری هم وارد شده است که سوره در پاسخ کسی نازل شده که به رسول خدا صلی الله علیه وآله ابتر می گفته است. این زخم زبان، هنگامی بود که «قاسم» و «عبد اللَّه»، پسران آن حضرت از دنیا رفته بودند.

با این بیان، روشن می شود که سخن کسی که می گوید: منظور از «ابتر» بریدگی از مردم یا انقطاع از خیر بوده و خداوند در گفتارش می فرماید: «او ابتر است»، کاملاً نادرست می باشد.

به علاوه جمله «إِنَّا أَعْطَیْناکَ» در مقام منت نهادن است، لذا به لفظ متکلّم مع الغیر (جمع) آمده است؛ یعنی ما به تو عطا کردیم، که بر عظمت دلالت

می کند، و از آنجا که منظور دلداری رسول خدا صلی الله علیه وآله بود، جمله را با «إنّا» تأکید نموده و واژه «أعطینا» را که ظهور در تملیک و ملکیت دارد، به کار برده است.

این جمله دلالت دارد بر این که فرزندان فاطمه علیها السلام ذریّه رسول خدا صلی الله علیه وآله هستند. و این خود، از خبرهای غیبی قرآن کریم است؛ زیرا خداوند بعد از درگذشت آن حضرت، چنان برکتی در نسل حضرتش قرار داد که در همه عالم، هیچ نسلی مثل آن دیده نمی شود، با آن همه بلاها و گرفتاری هایی که بر ذریّه آن حضرت روا داشتند و گروه گروه از آنان را کشتند.

از سیاق و ظاهر جمله «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ» که حرف «ف» بر سر آن آمده است استفاده می شود که نماز و نحر که بر جمله «إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ» متفرع شده اند، از باب شکر نعمت (زیادی ذریه) است؛ و چنین معنا می دهد: حال که بر تو منت نهادیم و کوثر را به تو عطا نمودیم، این نعمت بزرگ را با نماز و نحر شکرگزاری کن. ⁽¹⁾

فشرده بحث این که به چند دلیل، منظور از «کوثر» تنها و تنها حضرت فاطمه زهرا علیها السلام است:

1 - ملاحظه شأن نزول سوره: گرچه امروز پسرانت از دنیا رفته اند و عیب جویان تو را نکوهش می کنند، خاطر آسوده دار که ما «فاطمه» را به تو ارزانی داشتیم. او در شمارش یک تن است، اما در حقیقت بسیار، و به زودی از او نسل و دودمانی سرفراز پدیدار خواهیم ساخت.

2 - تأمل در صدر سوره «إِنَّا أَعْطَیْناکَ» که خداوند با تأکید آن حضرت را مخاطب قرار داده است و در مقام منّت و ذکر نعمت هایش، ایشان را خوشدل می سازد.

3 - معنای «کوثر» که خیر فراوان یا خیر بی اندازه فراوان است، تنها با حضرت فاطمه علیها السلام و اعطای ذریّه و نسل فراوان مناسبت دارد.

4 - آیه «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ» همان گونه که توضیح داده شد، با هیچ یک از معانی دیگر تناسب ندارد.

5 - از ذیل سوره «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» استفاده می شود که منظور از «کوثر» تنها حضرت فاطمه علیها السلام و ذریه و نسل آن حضرت است. با این معنا پیامبر خدا صلی الله علیه وآله از ابتر بودن بری می گردد.

اگر کسی با این همه دلیل، باز عناد ورزد و آنها را نپذیرد، می گوییم: مصداقِ روشن و فرد اعلا و اکمل خیر کثیر، حضرت فاطمه علیها السلام است.

سیوطی که از عالمان اهل سنت است، از بخاری، ابن جریر، و حاکم، از طریق ابی بشر، از سعید بن جبیر، از ابن عباس چنین روایت می کند:

«کوثر» آن خیری است که خداوند متعال به رسول خدا صلی الله علیه وآله عطا فرمود.»

ابوبشر می گوید: به سعید بن جبیر گفتم: جمعی می پندارند که «کوثر» نام نهری است در بهشت. پاسخ داد:

«نهری هم که در بهشت است، از خیرهایی است که خداوند به ایشان ارزانی داشته است.» ⁽¹⁾

ممکن است گفته شود: چرا در روایات غالباً به «نهر کوثر در بهشت» تفسیر شده است؟ در جواب می گوییم:

اوّلاً: سند این روایات ضعیف است. با توجّه به این که راویان این احادیث افرادی همچون ابوهریره و انس بوده اند و سران قوم نیز پیوسته در پوشاندن حقایق و دشمنی با اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله می کوشیده اند، به نظر می رسد این

روایات جعلی باشد. اینان با جعل این گونه روایات خواستند اذهان مسلمانان را به چیز دیگری سوق بدهند تا در اعتلای باطل کوتاهی نکرده باشند؛ ولی ندانستند که:

«یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ».⁽¹⁾

ثانیاً: از آنجا که این روایات با ظاهر آیات تناسب ندارند، در حقیقت مخالف قرآن محسوب می گردند، و جعلی بودن آنها بیشتر تقویت می شود.

ثالثاً: اثبات یک چیز، نفی چیز دیگر نمی کند. چه اشکال دارد که مراد از کوثر در دنیا حضرت فاطمه علیها السلام و ذریه پاک و پاکیزه او باشد و در سرای آخرت نهر کوثر یا شفاعت؟

البته با این معنا، مصداق «کوثر» منحصر به حضرت فاطمه علیها السلام نیست؛ به ویژه با توجه به این که غالب افراد از درک حقایق و معارف دستشان کوتاه است و بسیاری هم در صدد بودند که حق و حقیقت را انکار کنند، چه بسا اگر در روایات از حضرت فاطمه علیها السلام ذکری به میان می آمد، این گوساله های سامری مخالفت می کردند یا بعدها منکر می شدند؛ لذا مصداق ناقص بیان شده است.

رابعاً: با مراجعه به روایات روشن می شود که جز دو یا سه حدیث، بقیه به «کوثر» در سوره ارتباط ندارند، بلکه ابتدائاً در مقام بیان خصوصیات نهر کوثر در بهشت بوده اند، نه بیان معنای کوثر در این سوره.

طبق آنچه گفته آمد، منظور از «کوثر» در این سوره، حضرت فاطمه علیها السلام است. و اگر کسی این را نپذیرد، دست کم باید قبول کند که آن حضرت مصداق روشن تر

و اعلا و اکمل برای «کوثر» است.

اعجاز سوره کوثر

اشاره

در تمام قرآن، سوره ای کوچک تر از سوره کوثر نیست، ولی خیر و برکتش از همه افزون تر است. و همچنین از نظر اعجاز، گویاترین و آشکارترین سوره به شمار می آید.

این سوره سه پیشگویی بزرگ دارد:

1 - اعطای خیر کثیر به پیامبر صلی الله علیه وآله که آن را نوید می دهد .

2 - خبر می دهد که آن حضرت بلا عقب و مقطوع النسل نخواهد بود، بلکه نسل و دودمان او به طور فراوان در جهان وجود خواهند داشت.

3 - خبر می دهد که دشمنان آن حضرت ابترند.

خداوند به پیامبرش نسلی سرافراز ارزانی کرد که در طول تاریخ به یادگار بمانند. با آن که دشمنان خاندان رسالت سعی بسیار کردند که نسل خود را فراوان کنند، ولی دیری نگذشت با همه امکاناتی که داشتند، تار و مار شده و برای همیشه در زباله دان تاریخ مدفون شدند؛ و از طوایفی همچون امویان و عباسیان که با آنان به مقابله برخاسته بودند، اثری باقی نمانده است.

در مقابل، هنگامی که حضرت فاطمه علیها السلام به شهادت رسید، تنها دو پسر و دو دختر از او باقی ماند، و پس از اندک زمانی دشمنان و حکومت ها در صدد آزار و اذیت خاندان وحی و رسالت برآمدند و با ظالمانه ترین و بی رحمانه ترین شیوه ها با آنان به مقابله برخاستند. کشتارها و خون ریزی ها ادامه یافت و حادثه غمبار عاشورا و دیگر رخدادهای تکان دهنده پدید آمد، شهادت زید و یارانش و واقعه «فخ» که همه و همه به آواره شدن علویان و کشتن شدن ایشان منجر شد.

با همه جنایت ها و خون ریزی های امویان، عباسیان، صلاح الدین ایوبی

و دیگر ستمکاران، نسل پاک پیامبر خدا صلی الله علیه وآله ادامه یافت و امروزه ده ها میلیون علوی و سید در سراسر جهان وجود دارند. ⁽¹⁾کدام معجزه بالاتر از این؟

گفتنی است علاوه بر پیشوایان معصوم علیهم السلام، هزاران شخصیت برجسته، دانشمند، فرزانه، نخبه و نابغه در میان دودمان پیامبر وجود دارند.

آری، خداوند به پیامبرش چشمه سار برکات (= کوثر) را عطا کرد، که تا روز رستاخیز، مُلکیان و ملکوتیان از آثار و فیوضش بهره مند می شوند.

4 - آیه مباهله

این آیه شریفه، به رخدادی بزرگ و تاریخی اشاره دارد که خلاصه آن از این قرار است:

گروهی از مسیحیان نجران، به سرپرستی سه نفر، و نیز دو چهره مشهور یهودیان به مدینه وارد شدند و به محضر پیامبر خدا صلی الله علیه وآله رسیدند تا در باره حضرت عیسی و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله تحقیق نمایند.

بعد از مذاکراتی که صورت گرفت، نمایندگان نجران قانع نشدند. فرشته وحی فرود آمد و آن حضرت را مأمور ساخت تا با کسانی که با او به مجادله و محاجّه بر می خیزند و زیر بار حق نمی روند به مباهله برخیزد؛ و آیه مباهله را خواند:

«فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ».⁽²⁾

«هر کس پس از آگاهی که در این باره به تو رسید، باز با تو مجادله کند،

بگو: بیایید تا ما فرزندان و زنان و نفس های خود را فراخوانیم و شما نیز فرزندان و زنان و نفس هایتان را فراخوانید، آن گاه مباهله و نفرین کنیم؛ و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

طرفین برای روشن شدن حقانیت و درستی دیدگاه خود، قرار گذاشتند که فردا برای مباهله آماده شوند.

سران نجران و روحانی بزرگشان پیش از آن که با پیامبر صلی الله علیه وآله رو به رو شوند، گفتند: بنگرید اگر با فرزندان و خانواده اش برای مباهله آمد، از مباهله با او بترسید که به حق است، و اگر با یارانش آمد با او مباهله کنید که در ادعایش صادق نیست.

بامداد فرا رسید. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در حالی که امیر مؤمنان علیه السلام در کنارش و امام حسین علیه السلام در آغوشش، و دست امام حسن علیه السلام در دستش، و فاطمه علیها السلام به دنبالش بود، به سوی میعادگاه روان شد. و از این برگزیدگان خدا خواست که در هنگام دعا آمین بگویند.

سران نجران، هنگامی که با چهره های نورانی آنان مواجه شدند، از تصمیم خویش پشیمان گردیدند. به چهره یکدیگر نگاه کردند و از این که آن حضرت جگرگوشه های معصوم و بی گناه و یگانه دختر خود را به صحنه مباهله آورده است، انگشت تعجب به دهان گرفتند. آنان دریافتند که او به حق است و به دعای خود اعتقاد راسخ دارد، و گرنه عزیزان خود را در معرض بلای آسمانی قرار نمی دهد.

طبق نقل فخر رازی، اسقف بزرگ نجران گفت: به هوش باشید، چهره هایی را که می بینم اگر از خدای بزرگ بخواهند که بزرگ ترین کوه ها را از جای بکند، فوراً کنده خواهند شد. از این رو، دست به مباهله نزنید که نابود می شوید و در روی زمین، یک مسیحی باقی نمی ماند.

همه محدثان و مفسران بر این باورند که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در روز مباهله، از

مردان، امیر مؤمنان علی علیه السلام و از فرزندان امام حسن و امام حسین علیهما السلام، و از میان بانوان تنها دخترش فاطمه علیها السلام را همراه داشت.

آیه مباهله حاکی از آن است که همراهان آن حضرت در این آیه، امام حسن و امام حسین علیهما السلام به عنوان فرزندان، و حضرت فاطمه علیها السلام یگانه زن منتسب به خاندان او، و حضرت علی علیه السلام جان شریفش معرفی شده است.

جالب توجه آن که غالب مورخان، مفسران و محدثان اهل سنت، تصریح کرده اند که آیه مباهله در حق اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شده است و آن حضرت تنها همین چهار نفر را با خود به میعادگاه برد.⁽¹⁾

قاضی نور اللَّه شوشتری می فرماید: همه مفسران شیعه و سنی اتفاق دارند که مراد از «أبناءنا» در آیه مزبور، امام حسن و امام حسین، «نساءنا» حضرت فاطمه علیها السلام و «أنفسنا» حضرت علی علیه السلام است.

آیة اللَّه مرعشی نیز در پاورقی حدود شصت نفر از حدیث شناسان و مفسران و مورخان معروف اهل سنت را نام می برد، که برخی از آنان عبارتند از:

طنطاوی در تفسیر (ج 2، ص 120)؛ ابن اثیر در جامع الاصول (ج 9، ص 470)؛ ابن جوزی در تذکرة الخواص (ص 17)؛ ابونعیم در دلائل النبوة (ص 297)؛ واحدی نیشابوری در اسباب النزول (ص 74)؛ ابن صباغ در الفصول

المهمة (ص 108) و... ⁽¹⁾

زمخشری در تفسیر کشاف، و دیگران می نویسند: این آیه قوی ترین دلیلی است که فضیلت آن بزرگواران را ثابت می کند.

قندوزی حنفی از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده است که اگر خدا می دانست که در روی زمین بندگانی گران مایه تر از حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین وجود دارند، به من دستور می داد تا آنان را با خود ببرم. اما تنها فرمان داده شد که با اینان به مباهله بروم.

همین دلیل است بر این که ایشان از تمام انسان ها برترند.⁽²⁾

با این همه روایات و اعترافاتِ اکثر محدثان و مفسران نامدار اهل سنت، دیگر جای شک باقی نمی ماند.

شگفت آن که برخی نادانان و بد اندیشان و کینه توزان، هر جا به فضیلتی از آن بزرگواران بر می خورند، بی درنگ می گویند: این روایات همگی از طریق شیعه است. گو این که خداوند حتی چشمان ظاهریشان را کور کرده است. آنان نه تنها منکر فضایل پیامبر و اهل بیت او شده، بلکه در تمام کتب معتبر خودشان، حتی صحاح، تردید کرده اند.

5 - آیه تطهیر

خداوند متعال می فرماید:

«إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ

تَطْهِیراً».⁽¹⁾

«خداوند می خواهد تنها از شما اهل بیت (پیامبر) رجس و پلیدی را بزداید و شما را پاک و پاکیزه سازد.»

اراده خداوند بزرگ بر این قرار گرفته است که اهل بیت علیهم السلام را از هرگونه رجس و پلیدی، حتی فکر آلوده و نسیان و لغزش و همه چیزهایی که با پاکی و قداست ناسازگار است و آنچه برای انسان نقص به شمار می آید پاک سازد. این همان مقام والای عصمت است.⁽²⁾

این آیه در بر دارنده شکوه و عظمت و ارزش هایی والا برای خاندان رسالت است. همه دانشمندان و مفسران شیعه و اهل سنت، جز شماری ناچیز، معتقدند این آیه شامل حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین علیهم السلام می شود. حتی کسانی که آیه را مخصوص این بزرگواران ندانسته اند، همسران پیامبر صلی الله علیه وآله را نیز مشمول آیه تطهیر انگاشته اند.

اما پندار برخی اهل سنت که آیه مبارکه را شامل همسران پیامبر صلی الله علیه وآله هم دانسته اند نادرست است؛ زیرا انبوه روایات رسیده در این باره، به روشنی گویای آن است که آیه به این پنج بزرگوار اختصاص دارد. حتی پیامبر خدا صلی الله علیه وآله پیش از نزول آیه، به هیچ یک از همسرانش اجازه نداد زیر «کسا» وارد شوند و جزءِ اهل البیت قرار گیرند.

علامه امینی می نویسد: در شأن نزول آیه، روایاتی متواتر وجود دارد که همگی بیانگر آن است که «آیه تطهیر» در خانه ام سلمه نازل شده است؛ و در آن هنگام رسول اکرم صلی الله علیه وآله، حضرت صدّیقه، امیر مؤمنان، امام حسن و امام حسین علیهم السلام حضور داشته اند. جناب ام سلمه خودش از رسول اکرم صلی الله علیه وآله تقاضا کرد که من نیز در جمع شما داخل شوم؛ حضرت او را نهی کرد و فرمود: نه، تو داخل نشو، «وَ أَنْتِ فِی خَیْرٍ» چون این آیه مخصوص ما پنج تن است...

از صحابه تقریباً سیصد نفر دیگر نیز این روایت را همین گونه نقل کرده اند و گفته اند محل نزول آیه، خانه ام سلمه بوده است...⁽¹⁾

نیز روایات فراوانی از شیعه و سنی نقل شده که بعد از نزول آیه تطهیر، پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در طول شش ماه، هنگامی که برای نماز صبح از خانه خارج می شد، به درب خانه حضرت فاطمه علیها السلام رفته، می فرمود:

«اَلصَّلاة، یا أَهْلَ الْبَیْت! إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً.»

«هنگام نماز است ای اهل بیت...(و آیه تطهیر را تلاوت می فرمود)»⁽²⁾

در بعضی نقل ها آمده است که حضرت سه مرتبه تکرار می فرمود.

از مجموع روایات بسیاری که در باره حدیث شریف کسا وارد شده است استفاده می شود که رسول خدا صلی الله علیه وآله حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین علیهم السلام را فراخواند، یا پیش او تشریف آوردند، و آن حضرت عبایی بر آنان افکند و فرمود:

بار الها! اینان اهل بیت و خاندان من اند؛ رجس و پلیدی و آلودگی را از ایشان دور فرما.»

در این هنگام فرشته وحی فرود آمد و این آیه را نازل کرد.⁽¹⁾

محدثان و دانشمندانی که آیه تطهیر را ویژه امیر مؤمنان علی و حضرت صدّیقه طاهره و امام حسن و امام حسین علیهم السلام دانسته اند، فراوان اند تا آنجا که در کتاب «احقاق الحقّ» حدود هشتاد منبع از اهل سنت معرفی شده است. البته منابع شیعه در این باره از هزار هم می گذرد.⁽²⁾

از علامه امینی هم نقل شد که این روایات را بیش از سیصد نفر از صحابه نقل کرده اند.

به علاوه، همان گونه که اشاره شد آیه شریفه دلالت بر عصمت می کند و همسران پیامبر صلی الله علیه وآله نه تنها عصمت نداشتند بلکه هیچ کس چنین ادعایی هم در باره آنها نکرده است، به ویژه آن که برخی از آنان در طول زندگانی خود کارهایی ناپسند انجام داده اند؛ نظیر قیام علیه امام وقت (جنگ جمل) که سبب خونریزی فراوان گردید، و این هرگز با مقام عصمت سازگار نیست.

تنها عکرمه از اهل سنت می گوید: این آیه زنان پیامبر صلی الله علیه وآله را شامل می شود؛ به دلیل سیاق آیه، که آیه قبل و بعد از آن به همسران آن حضرت مربوط است. و عده ای نیز از او پیروی کرده اند.

امّا اوّلاً: عالمان تفسیر و حدیث و رجال شیعه و اهل سنت همگی معتقدند که

سند عکرمه اعتبار ندارد.

ثانیاً: استدلال به «سیاق آیه» صحیح نیست؛ زیرا ضمایر آیه تطهیر، همه مذکر و ویژه مردان است، و ضمایر قبل و بعد از آن همه مؤنث اند. بنا بر این، سیاق آیه تطهیر که در وسط قرار گرفته، تغییر کرده است. در نتیجه، نمی توان آن را شامل همسران پیامبر دانست.⁽¹⁾

حدیث کساء معروف

اشاره

علاوه بر آنچه در باره آیه تطهیر و احادیث مربوط به گردآمدن آن پنج بزرگوار در زیر عبا، در منابع شیعه و سنی نقل شده، روایت طولانی دیگری وجود دارد که به حدیث «کسا» شهرت یافته است. و محدّث بحرانی آن را در کتاب «عوالم حضرت فاطمه علیها السلام» با سند معتبر نقل کرده است و بیشتر راویان این حدیث از علمای بزرگ هستند.⁽²⁾

شماری بی آن که تحقیق کنند، می پندارند این حدیث شریف سند ندارد؛ لذا اسناد حدیث به نقل از این عالم بزرگوار آورده می شود:

بحرانی از عالم جلیل سید هاشم بحرانی، از استادش سید ماجد بحرانی، از استادش شیخ حسن فرزند عالم معروف شهید ثانی، از استادش عالم بزرگوار مقدس اردبیلی، از استادش علی بن عبدالعالی کرکی، از شیخ علی بن هلال جزائری، از عالم بزرگوار احمد بن فهد حلّی، از استادش علی بن خازن، از شیخ ضیاءالدین علی فرزند عالم بزرگوار شهید اول، از پدر بزرگوارش شهید اول، از عالم بزرگوار فخر المحققین، از پدر بزرگوارش عالم جلیل علامه حلّی، از استاد بزرگوارش عالم معروف محقق، از استادش عالم بزرگوار ابن نما حلّی، از عالم بزرگوار ابن ادریس، از ابی حمزه طوسی، از عالم بزرگوار ابن شهرآشوب، از عالم بزرگوار طبرسی مؤلف کتاب «احتجاج»، از استادش حسن بن محمد طوسی از پدر بزرگوارش عالم معروف شیعه شیخ طوسی، از استاد بزرگوارش عالم معروف شیخ مفید، از استاد بزرگوارش جعفر بن محمد بن قولویه قمی، از محدث بزرگوار شیخ کلینی، از استادش محدث بزرگوار علی بن ابراهیم، از پدرش ابراهیم قمی، از ابن ابی نصر بزنطی، از قاسم بن یحیی جلاء کوفی، از ابی بصیر، از ابان بن تغلب، از صاحب اسرار ائمه جابر جعفی، از صحابی معروف جابر بن عبد اللَّه انصاری، از حضرت فاطمه علیها السلام.

یادآوری می شود که به علت مشهور بودن متن حدیث از نقل آن صرف نظر شد.

این حدیث شریف با کیفیت یاد شده، در منابع دیگری نیز آمده است: احقاق الحقّ، ج 2، ص 554؛ منتخب طریحی (مؤلف کتاب معروف مجمع البحرین)؛ غرر الاخبار و دُرر الآثار دیلمی (مؤلف کتاب ارشاد القلوب از بزرگان شیعه در قرن هشتم)؛ نهج المحجّة فی فضائل الائمة از علی تقی احسایی (از علمای قرن دوازدهم)؛ نور الآفاق شیخ محمد جواد رازی (متوفای 1355)؛ المجموعة سیدمهدی شیرازی (متوفای 1380)؛ وفاة الصدّیقة الزهراء از مقرّم (متوفای 1391).

برخی علما کتابی مستقل در باره این حدیث شریف نوشته و به شرح آن پرداخته اند. نیز برخی شعرای بزرگ، مانند عالم بزرگوار سید محمد قزوینی، فرزند عالم مشهور صاحب کرامات، سید مهدی قزوینی، آن را به نظم درآورده اند.

ر.ک: احقاق الحقّ، ج 2، ص 557 و جزوه «سند حدیث شریف کسا» از علی اکبر مهدی پور.

خواندن متن حدیث شریف در محافل و مجالس به منظور رفع ناگواری ها، حل مشکلات، اجابت دعا و درخواست خیر و برکت و رحمت از پیشگاه خدای بزرگ از دیر زمان میان بزرگان و اهل معنا رواج داشته و مجرّب است. البته مهم، دقت در مضامین عالی و نورانی این حدیث شریف است که به مناسبت بحث در باره فضیلت ها، تنها به ترجمه بخشی از آن بسنده می شود:

خدای بزرگ به فرشتگان فرمود: ای فرشتگان! و ای آسمانیان!

«... إِنِّی ما خَلَقْتُ سَماءً مَبْنِیَّةً وَ لا أَرْضاً مَدْحِیَّةً وَ لا قَمَراً مُنِیراً وَ لا شَمْساً