جلسه 1398/09/27

بسم الله الرحمن الرحیم



حرمت تبذير از نظر آيات

موضوع: حرمت تبذیر از نظر آیات
﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا *** إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾[1]
.
بحث ما در باره تبذیر است، در این مورد دو آیه داریم که هردو را می خوانیم.
نخست باید ببینم که معنای تبذیر چیست؟ آنچه از کلام اهل لغت استفاده می شود، تبذیر عبارت است از اینکه انسان مال خود را بی حساب پخش کند چنانچه کشاور بذر را در زمین پخش می کند، مُبذّر نیز مال خود را بی حساب پخش می کند، البته با یک قید و آن اینکه از آیه کریمه استفاده می شود که محل تبذیر فساد است، یعنی آدم مبّذر مال خودش را در راه فساد و معصیت پخش می کند نه در راه صلاح.
از کدام فراز آیه فهمیده می شود که مبذّرین اموال شان را در راه فساد و معصیت پخش و مصرف می کنند؟ از اینکه خداوند مبذرین را اخوان شیاطین معرفی کرده است.
بنابراین، تبذیر پخش مال است بدون حساب و کتاب، اما با این تفاوت که پخش بذر و دانه غالباً یا همیشه برای صلاح است، اما این آدم (مبذّر) همیشه اموالش را در ر اه فساد پخش می کند، مثلا در ر اه خمر و مسیر و غیر ذلک اموالش را پخش می کند.
بین اسراف و تبذیر از نسب اربعه عام وخاص مطلق استولذا ما باید بین اسراف و تبذیر فرق بگذاریم ، به نظر من بین اسراف و تبذیر از نسب اربعه عموم و خصوص مطلق است، چون اسراف این است که انسان در صرف اموالش از حد تجاوز کند، گاهی تجاوز از حد حرام است و گاهی حرام نیست، بلکه یا مکروه و یا مباح است، مثلاً کسی که می تواند با یک لباس پنجاه هزار تومانی زندگی کند، اگر لباس یکصد هزار تومانی بخرد، این کار به یک معنی اسراف است، اما حرام نیست، در اسراف فقط تجاوز از حد مطرح است، یعنی از آن حد تجاوز می کند، گاهی ممکن است تجاوز از حد حرام باشد، و گاهی ممکن است تجاوز از حد مکروه و یا مباح باشد.
اما تبذیر صرف مال است در خصوص فساد، پس هر تبذیری اسراف است، اما بعض الإسراف لیس بتبذیرٍ، من از آیه مبارکه استفاده می کنم که تبذیر اخصّ است، اما اسراف اعم می باشد، چون اسراف پنج مرحله داشت، مثلاً اسراف در انفاق حرام نیست، اینکه انسان در انفاق از حد تجاوز کند و چیزی برای خودش باقی نگذارد، این حرام نیست، اما اسراف است، اما تبذیر فقط مخصوص صورت حرام است، از اینکه مبذرین را برادران شیاطین شمرده و در کنار اخوان الشیاطین آورده، می فهمیم که اسراف اعم و تبذیر اخص می باشد.
﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ.. ﴾،هنگامی که این آیه مبارکه نازل شد، رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) فدک را به حضرت فاطمه (سلام الله علیها) داد، هر چند این آیه مبارکه خطاب به پیغمبر اکرم است، اماخطاب به آن حضرت، دلیل نمی شود که بگوییم اختصاص به پیغمبر دارد، افضل القُرُبات این است که انسان به ذوی القربی، به مسکین و به ابن سبیل کمک کند، بعداً می فرماید:﴿ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾، یعنی نمی فرماید: ﴿و لا تسرف﴾. چرا؟ چون جای ﴿لا تسرف﴾ گفتن نیست و ﴿لاتسرف﴾ در اینجا غلط است ولذا نفرموده ﴿لا تسرف﴾، بلکه فرموده: ﴿ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾، از این معلوم می شود که می خواهد دو حکم متباین و دو حکم مستقل را بیان کند، آیه مبارکه می فرماید: به ذوی القربی، به مسکین و به ابن سبیل کمک کنید، حکم دیگر اینکه: ﴿وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾ یعنی اموال خود را در راه فساد مصرف نکنید، دومی مکمل اولی نیست، بلکه یک حکم مستقل می باشد، در واقع می خواهد عرب را هدایت کند، چون آنها اموال خودشان را در راه خمر و فساد و زنا به کار می بردند، از این رو، قرآن کریم می فرماید: این کار را نکنید، بلکه اموال خود را در راه خیر، یعنی در راه ذوی القربی، مساکین و ابن السبیل مصرف کنید، ولذا در اینجا نمی تواند بفرماید:﴿ فلا تسرف﴾ چون اینجا جای ﴿و لا تسرف﴾ نیست، چون گفتن:ِ﴿لا تسرف﴾ در جایی درست است که مربوط به ماقبل باشد و حال آ نکه این فقره مربوط به ماقبل نیست، ولذا من نوشته ام که:﴿ هذه الآیة متضمنة للحکمین﴾، یعنی این آیه مبارکه حامل دو حکم مختلف است، حکم اول حکم اصلاحی است و می خواهد بفرماید اگر مال خود را خرج می کنید، در این راه خرج کنید، اما حکم دوم جنبه سلبی دارد، یعنی اینکه اموال خود را در راه فساد مصرف نکنید، ولذا گفتیم:﴿ کلُّ تبذیرٍ إسرافً و لیس کلُّ تبذیرٍ اسرافاً﴾.
﴿تبذیر﴾ در حقیقت در جانب فساد است، ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ﴾ اولاً، ﴿وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾ ثانیاً، در واقع دو حکم متباین و مختلفند نه اینکه مکمل همدیگر باشند، در واقع جامعه را رهبری می کند که چنین کنید، یعنی در آنجا مصرف بکنید، اما در اینجا مصرف نکنید، نباید دومی را متمم و مکمل اولی بگیریم، چون غلط می شود، بلکه دو حکم متباین و مختلف اند.
 
التفسیرالآیة تتضمّن البذل المحمود و البذل المذموم، أمّا الأوّل فهو إیتاء القربی حقّه و المسکین و ابن السبیل، و أمّا الثانی، فهو ما نحن بصدد تفسیره.
أقول: لما انتهی سبحانه من ذکر المحمود فی الآیة، بدأ بالکلام عن البذل المذموم الرّائج عند العرب یوم ذاک، و هو التبذیر و الذی یُعرَّفُ بأنّه التفریق، وأصله أن یفرّق ماله کما یفرّق البذر، إلّا أنّه یختصّ بما کان علی سبیل الإفساد و المعصیّة و صرف المال فی غیر وجهه کما صرّح به الطبرسی فیما مرّ.
و بالجملة، الآیة تتضمّن بیان حکمین مختلفین، الأوّل طریق الإصلاح المال، و الثانی طریق إفساد المال، و لیس حکم الثانی متمّماً لحکم الأوّل.
انسان کراراً این آیه مبارکه را در قرآن کریم می خواند، اما غافل است از اینکه این آیه مبارکه حامل دو حکم متباین و مختلف است، یعنی توجه ندارد که حامل دو حکم مختلف و متباین است و نیز توجه ندارد که یکی جبنه اصلاحی دارد و دیگری جنبه افسادی. ما از کلمه ﴿تبذیر﴾ می فهمیم که این حکم مستقل است.
قوله: ﴿وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾: أی لا تُفَرِّق ما أعطاک الله من المال فی الفساد و المعصیّة، کصرفه فی الخمر و اللّذات المحرّمة و لیالی السمرة – یعنی شب نشینی همراه با گناه و معصیت – إلی غیرذلک من الموارد الّتی یصرف المال فیها و لا یعود بخیر علی الفرد و لا علی المجتمع.
پرسشممکن است کسی در اینجا بپرسد که انسان نسبت به اموال خودش سلطه دارد، ولذا می تواند هر گونه که دلش خواست در آن تصرف کند، یکی دلش می خواهد که آن را در راه لذّاتِ مُحرّم به کار ببرد، چرا شرع مقدس جلوی آن را می گیرد؟
پاسخپاسخش این است که این مال در حقیقت مال خداست، و خدا این مال را به این جهت به شما داده که آن را در راه خیر و مصلحت مصرف کنی نه در راه فساد و معصیت ( المال مال الله، و الناس عباد الله)، این مال، مال تو نیست، بلکه مال خداست و خدا آن را برای این به شما د اده که در جهت خیر و صلاح مصرف کنید نه در جهت فساد و معصیت.
و وجه النهی واضح، لأنّه سبحانه جعل المال لرفع الحاجات و الضروریات و ما یقع فی حدود تطویر و سائل العیش، فصرفه فی غیر هذه المواضع إضاعة للمال و موجب للحرمان، ولذلک تؤکّد الآیة و تقول:﴿ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا﴾ .
و ربّما یفسّر التبذیر بالإسراف، و الظاهر أنّ الثانی أعمّ من الأوّل، فکلّ تبذیر إسراف، و صرف المال فی اللهو و الشهوة و الخمر و المیسر، تبذیرٌ و إسرافٌ، و لکن بعض الإسراف لیس تبذیراً کما إذا اشتری ثوباً بمئة دینار للبس، مع امکانه أن یشتری ثوباً بخمسین دیناراً، و کلّ من الثوبین یؤمّن حاجاته الفردیة و الاجتماعیه، غیر أنّ شراء الثوب الغالی إسراف و خروج عن الاعتدال، لأنّ ما اشتراه یعادل الثمن الذیّ بذله فی مقامه.
الآیة الثانیة﴿إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾﴿مُبَذِّر﴾ کسی است که پولش را در خمر و قمار و راه حرام مصرف می کند، مبذر برادر شیطان است.
قرآن کریم در این جمله کوتاه دو مطلب را بیان می کند، یکی اینکه راه آدم مبذر با راه شیطان یکی است.
ثانیاً، شیطان نسبت به رب و پروردگارش کافر است، هردو بیان می خواهد، چرا آدم مبذر اخوان شیاطین و هم فکر شیطان است؟ چون قرار بود جناب شیطان آن قدرتی که خدا به او داده در راه اطاعت خدا مصرف کند، ولی او به عکس عمل کرد و همه را در راه معصیت مصرف نموده، مبذّر نیز اموالی را که خدا داده، بجای اینکه آنها را در راه اطاعت خدا مصرف کند، آن را در راه معصیت خدا مصرف می نماید، از اینجا می فهمیم که برای هر فردی از ما یک شیطانی گمارده شده است، یک شیطان نداریم، بلکه شیاطین داریم، ﴿إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾ معلوم می شود که بر هر مبذری، شیطانی است، شیطان قدرت خود را در معصیت مصرف می کند، این آدم (مبّذر) هم مال خود را در معصیت مصرف می کند، مبذر اخ و برادر شیطان است، یعنی هردو همفکرند، هم نظر و هم رأی هستند، شیطان قدرت خود را در معصیت مصرف می کند، این آدم (مبذّر) هم مال خود را در معصیت مصرف می کند، اخ و برادرند، یعنی همفکرند، هم رأی و هم نظرند، ﴿إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾ از آیه دیگر می فهمیم که برای هر انسانی یک شیطانی است، ﴿وَقَيضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَينُوا لَهُمْ مَا بَينَ أَيدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ﴾[2]
.
ترجمه: ما براي آنها همنشيناني (زشت سيرت) قرار داديم که زشتيها را از پيش رو و پشت سر آنها در نظرشان جلوه دادند؛ و فرمان الهي در باره آنان تحقق يافت و به سرنوشت اقوام گمراهي از جن و انس که قبل از آنها بودند گرفتار شدند؛ آنها مسلما زيانکار بودند!
کلمه: ﴿قُرَنَاءَ﴾ جمع قرین است، یعنی شیطان، معلوم می شود که در کنار هر فردی یک شیطان است، یک رأس الشیطان داریم و آن شیطانی است که آدم و حوا را لغزاند، او در رأس شیاطین قرار دارد، بقیه هم در واقع بچه های او هستند، ﴿إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾.
وجه شبه چیست؟ چون هردو (مبذّر و شیطان) نیروی خود را در معصیت و فساد به کار می برند نه در صلاح، ﴿وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا﴾، ﴿رب﴾ به معنای صاحب است، ربّ الدار، یعنی صاحب خانه، رب الدابّه، یعنی صاحب فرس، شیطان بجای اینکه اطاعت از رب و پروردگارش بکند، کفران نعمت کرد، اینجا جای اله و جای خالق نیست، بلکه فقط جای رب است، رب به معنای صاحب است، خداوند صاحب شیطان است، شیطان بجای اینکه اطاعت از رب و پروردگارش بکند، کفران نعمت کرد، از اینجا می فهمیم که در ترجمه های قرآن وقتی که به کلمه ﴿ رب﴾ می رسند، ﴿رب﴾ را به گونه دیگر معنی می کنند و حال آنکه رب معنی پروردگاه است نه به معنای خدا، در حقیقت خداوند برای خودش مقامات و اسمائی دارد که یکی از اسمائش رب است، از این نظر که این عالم و بشر را می چرخاند، و بشر تحت سیطره اوست، نعمت می دهد و نقمت می دهد، به او رب می گویند، ولذا ما چند قسم توحید داریم، توحید الوهی داریم، توحید خالقی داریم و توحید ربوبی داریم، توحید الوهی آن است که بگوییم یکی است و مثل ندارد، خالق یکتاست، و جهان یک خالق دارد نه دو خالق، ربوبیت به معنای کارگردانی است، جهان یک کار گردان دارد و آن هم خداست، اگر بقیه کارگردان ها داریم، همه زیر نظر حق تعالی ا ست، کلمه ﴿ رب﴾ به معنای صاحب است، انسان باید مطیع ربّ و صاحبش باشد، ولی این آدم (مبذّر) کفران نعمت کرده.
و أمّا وجه التنزیل، أوالاشتراک، فهو أنّه سبحانه أعطی کلّ شیطان نعماً لیصرفها فی طاعة الله، و لکنّه یجحد نعمة الله و یصرفها فی سبیل إغواء الناس و حملهم علی المعصیة، فیعدّ مبذّراً للنعمة، و یکون أخاً لمن یصرف المال فی غیر وجهه.
و أمّا کون الشیطان کفوراً فواضح بنفس البیان، حیث إنّ أخا الشیطان یصرف ما أوتی من القوی فی غیر طاعة الله، فأخو الشیطان و أولادهم کلّهم قد جحدوا نعمة الله بصرفها فی غیر محلّها.
یقول الإمام الأمیر المؤمنین (علیه السلام):﴿ اَلا وَ اِنَّ اِعْطاءَ الْمالِ فى غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذيرٌ وَ اِسْرافٌ وَ هُوَ يَرْفَعُ صاحِبَهُ فِى الدُّنْيا وَ يَضَعُهُ فِى الاَّْخِرَةِ وَ يُكْرِمُهُ فِى النّاسِ وَ يُهينُهُ عِنْدَ اللّهِ﴾ [3]

ترجمه: آگـاه بـاشـيـد كـه بخشيدن مال (بيت المال ) در مورد ناشايست ، اسراف و تبذير است و اسراف گرچه صاحبش را در دنيا بالا مى برد ولى در آخرت ساقطش مى نمايد. و در ميان مردم عزيز مى دارد ولى در نزد خدا پست و خوارش مى سازد.
البدعة و التشریع فی الذکر الحکیمکلمه بدعت در فارسی به معنی نوآوری است، چیزی که سابقاً نداشته باشد، یعنی اگر چیزی سابقه داشته باشد، آن بدعت نیست و به آن بدعت نمی گویند، بدعت امر نوآور است، چیزی که نمونه نداشته باشد، بدون مثال سابق انسان آن را ایجاد کند، به بدعت می گویند. ﴿ قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ﴾[4]
، بگو: من پیامبر نوظهوری نیستم، یعنی قبل از من هم پیغمبرانی بوده اند.
معلوم می شود که بدعت چیزی است که ممامثل و همراه و همسان نداشته باشد، نو آوری، نوآوری کار بدی نیست، بلکه بستگی دارد که مورد چه باشد، چند نفر از اهل لغت به این مطلب تصریح می کنند که بدعت به معنای نو آوری است، یعنی چیزی که همسان و مماثل نداشته باشد.
مثلاً کسی، یک طرحی را برای یک خانه می ریزد که این طرح سابقه نداشته، این یک امر بدیع است، ولذا قرآن در باره خداوند می فرماید:﴿ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يقُولُ لَهُ كُنْ فَيكُونُ﴾[5]
.
در آیه دیگر می فرماید:﴿ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيءٍ عَلِيمٌ﴾[6]
یعنی آسمان ها را آفریده بدون اینکه قبلاً مماثلی داشته باشند، یعنی این طور نبوده کسی قبلاً آسمان ها و زمین را ساخته باشد، خدا از او تقلید کرده باشد.
قال الخلیل:«البَدعُ: إحداث شیء لم یکن له من قبلُ خَلقٌ و لا ذِکرٌ و لا مَعرِفَةٌ ...، البِدعُ الشیء الذی یکون أوّلاً فی کلّ أمر کما قال الله تعالی: ﴿ قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ﴾: أی لستُ بأوّل مرسل» [7]

فالخلیل بیّن معنی اللفظین المشتقین من مادة واحدة.
اینکه من اولی را بَدع – به فتح باء - خواندم و دومی را بِدع – به کسر باء - خواندم، در اولی صفت فعل است، در دومی صفت مفعول است، اولی صفت فعل است، البَدع إحداث شیء، اما در دومی موصوف را می گوید:﴿ الشیء الذی یکون أوّلاً فی کل أمر.
جناب خلیل از اصحاب امام صادق (علیه السلام) است و در سال:170 فوت کرده است، ایشان مخترع علم عَروض است و در عین حال لغوی هم است، ظاهراً اولین کتابی که در لغت نوشته شده، همین کتاب جناب خلیل بنام العین است.
و قال ابن فارس:« البدع: له اصلان، ابتداع الشیء و صنعه لا عن مثال، و الآخر: الانقطاع و الکلال» [8]

و قال الراغب:«الإبداع: إنشاء صنعة بلا إختذاء – بدون ا قتدا – و لا اقتداء، و البِدعة فی المذهب إیراد قول لم یتسنّ قائلها و فاعلها فیه بصاحب الشریعة و أماثلها المتقدّمة و أصولها المتقّنة»[9]

بنابراین، ما نباید از کلمه بدعت بدمان بیاید، چون بدعت به معنای نوآوری است ولذا بستگی دارد که چه چیز را نو آوری کنیم، اگر واقعاً در یک مسأله علمی نوآوری کنیم، این چیزی بدی نیست، چون خداوند منان خودش را بدیع السموات و الأرض معرفی می کند، بستگی دارد که ما در چه موردی این کار را انجام بدهیم، تا کنون بدعت را از نظر لغت معنی کردیم، اما بدعت در قرآن و سنت فقط مخصوص جایی است که تصرف در شریعت کنیم در حالی که در شریعت اصلی ندارد، ﴿إدخال شیء فی الشریعة﴾ در حالی که در شریعت برای خودش دلیل و اصلی نداشته باشد. چرا دو تعبیر آوردم و گفتم: دلیلی و اصلی در قرآن نداشته باشد؟ چون ممکن است دلیل نداشته باشد، اما یک اصلی در قرآن داشته باشد، بدعت در قرآن فقط مخصوص مورد خودش است، ولذا می فرماید:﴿ وَرَهْبَانِيةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايتِهَا فَآتَينَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ﴾[10]
.
ما ننوشته بودیم، بلکه آنها از پیش خود رهبانیت را آورده اند، که بشر برود در کوهها زندگی کند و از جامعه فرار کند، بنابراین، بدعت در کتاب و سنت، تدخُّل در شریعت است، چیزی که اسلام آن را نگفته، یعنی نه دلیلی دارد و نه اصلی.
البدعة فی الکتاب و السنةلکنّ البدعة فی الکتاب و السنّة تختصّ بما استحدث بعد رسول الله صلّی الله علیه و آله من الأهواء و الأعمال فی أمور الدین، و قد نصّ علیه الراغب فی قوله: البدعة فی المذهب إیراد قول لم یتسنّ قائلها و فاعلها فیه، کلّ ذلک یُعرِب عن أنّ إطاهر البدعة المحرّمة، هو الإحداث فی الدین، و یؤیّده قوله سبحانه فی نسبة الابتداع إلی النصاری بإحداثهم الرهبانیة و إدخالهم إیّاها فی الدیانة المسیحییة، قال سبحانه: ﴿ وَرَهْبَانِيةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايتِهَا فَآتَينَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ﴾.
بنابراین، ما بدعت را از دو نظر معنی کردیم، یعنی هم از نظر لغت معنی کردیم و هم از نظر قرآن، برای اینکه بتوانیم وهابیت را تا حدی محکوم کنیم، کلمات علما را إنشاء الله در جلسه آینده می خوانیم.
 

[1] اسراء/سوره17، آیه26 -27.

[2] فصلت/سوره41، آیه25.

[3] نهج البلاغة - ط دار الكتاب اللبناني، السيد الشريف الرضي، ج1، ص183.

[4] احقاف/سوره46، آیه9.

[5] بقره/سوره2، آیه117.

[6] انعام/سوره6، آیه101.

[7] كتاب العين، الخليل بن أحمد الفراهيدي، ج2، ص54.

[8] معجم مقائيس اللغة ، ابن فارس، ج1، ص309.

[9] المفردات في غريب القرآن، الراغب الأصفهاني، ج1، ص38 و 39.

[10] حدید/سوره57، آیه27.