جلسه 1398/09/03

بسم الله الرحمن الرحیم



حدود و تعزيرات از نظر آيات

موضوع: حدود و تعزیرات از نظر آیات
سُمّیِت أحکام الله حدوداً لأنّها خطوط یحرم تجاوزها، یقول: «تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا»[1]
، و قال سبحانه: « وَمَنْ يتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[2]
، و قال أیضاً: « الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»[3]

کلمه «حدود» جمع حدّ و به معنی مرز است، مثلاً می گویند فلان جا مرز فلان کشور است و نباید از آنجا تجاوز کرد، کأنّه احکام خدا مرز است که ما نباید از آن تجاوز کنیم، قرآن کریم نیز همین معنی را به کار برده و فرموده: «تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا» نزدیک نشوید تا چه رسد که از آن عبور کنید، برای اینکه از عبور جلو گیری کند، می فرماید نزدیک نشوید تا چه رسد که از آن عبور کنید.
در آیه دیگر می فرماید: « وَمَنْ يتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» هر کس از مرز هایی که خداوند قرار داده تجاوز کند، ظالم است.
بنابراین، حدود جمع حد است و حد هم به معنی مرز می باشد که نباید از آن تجاوز کرد، این معنی لغوی حد بود.
الآن هم می گویند فلان نقطه حد و مرز عراق است، اینجا حد (مرز) ایران است و فلان جا حد افغانستان است.
معنای اصطلاحی حد اما در اصطلاح فقها حدّ عبارت از عقوبتی است که خداوند برای مجرم معین کرده است، مثلاً شرع مقدس برای زنا عقوبت منصوصه دارد، و هکذا برای سرقت عقوبت منصوصه دارد، حدّ در مقابل تعزیر است، تعزیر هم عقوبت است، اما منصوص نیست، بلکه منوط به نظر حاکم است، حاکم هر گونه که مصلحت ببیند، مجرمین را عقوبت می کند.
فرق بین حد و تعزیراگر در کتاب الله و روایات اهل بیت (علیهم السلام) منصوص است به آن حد می گویند، اما اگر به نظر حاکم واگذار شده باشد، به آن می گویند:« تعزیر».
علاوه بر فرق جوهری که میان حد و تعزیر وجود دارد، چون یکی منصوص است و دیگری منصوص نیست، آثار شان نیز مختلف است و از نظر آثار پنج تا فرق دارند.
و الحدّ فی مصطلح الشرع عبارة عن العقوبة الّتی عَیَّنَها الشارع کمّاً و کیفاً فی مورد العُصاة، و هو فی مقابل التعزیر عقوبة لا تقدیر لها فی الأصل الشرع، بل أوکلها الشارع إلی نظر الحاکم و علی هذ ا فالحد و التعزیر تأدیبان مقدّر و غیر مقدّر، و تظهرر الثمرة بینهما فی الأمور التالیة و هو أختصاص الحدّ بأمور:
1: درء الحدّ بالشبهة
یعنی قانون داریم که:« الحدود تدرأ بالشبهات» همین اندازه که پای شبهه در میان باشد، باید قاضی از اجرای حد جلوگیری کند، اما تعزیر این گونه نیست، یعنی در تعزیر مسأله شبهه مانع از اجرای تعزیر نیست.
2:عدم الیمین فی الحدّ
هیچ وقت در حد یمین و قسم جاری نمی شود، مثل اینکه مجرم قسم بخورد که من فلان کار را نکرده ام، اما در تعزیر ممکن است یمین و قسم مؤثر باشد.
3: عدم الکفالة فیه.
«حد» کفیل بردار نیست، یعنی هیچکس نمی تواند از آدم سارق و یا زانی کفالت کند و بگوید او (سارق و زانی) را آزاد کنید من کفالت می کنم یا فلانی کفیلش می شود و هر موقع که او را خواستید تحویل می دهد ( لا کفالة فی الحدود) ولی در تعزیر بعید نیست کفالت قبول کند.
4: للإمام العفو عن الحدّ الثابت بالإقرار دون البیّنة
 
امام حق دارد که از حد بگذرد، کدام حد؟ آن حدی که با اقرار ثابت بشود نه با بیّنة، اما در تعزیر یک چنین چیزی در کار نیست.
5: عدم الشفاعة
فرق پنجم میان حد و تعزیر این است که در حد شفاعت نیست (لا شفاعة فی الحدّ)، همه اینها روایت دارد، اما در تعزیر ممکن است شفاعت کار ساز باشد، یعنی شفاعت سبب می شود که تعزیر برداشته شود.
بنابراین، اولاً؛ حد و تعزیر با همدیگر فرق جوهری دارند.
ثانیاً؛ حد و تعزیر در آثار پنج تا فرق دارند، یعنی پنج اثر در حد است که در تعزیر نیست.
البته این آثار در قرآن نیست، بلکه در روایات اهل بیت (علیهم السلام) آمده اند، ولی ما در اینجا حدودی را می خوانیم که در قرآن وارد شده اند، اما حدودی که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) وارد شده اند، از بحث ما بیرون است.
پس تا کنون پنج مطلب را فهمدیم:
الف؛ حد در لغت به معنی مرز است.
ب؛ حد در اصطلاح فقها به معنی عقوبت است.
البته تعزیر نیز عقوبت است، منتها «حد» منصوص است اما تعزیر منصوص نیست.
ج؛ حد دارای پنج اثر است که آن پنج اثر در تعزیر نیست.
حدّ الزنااولین حدی که در قرآن کریم می خوانیم مسأله زناست.
«الزَّانِيةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ وَلْيشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»[4]

ترجمه: هر يک از زن و مرد زناکار را صد تازيانه بزنيد؛ و نبايد رأفت (و محبت کاذب) نسبت به آن دو شما را از اجراي حکم الهي مانع شود، اگر به خدا و روز جزا ايمان داريد! و بايد گروهي از مؤمنان مجازاتشان را مشاهده کنند!
 
تعریف زناو قد روی « أنّ ماعز بن مالک لمّا أقرّ بالزنا أربعاً، قال له النبی (صلّی الله علیه و آله) أتعرف الزنا؟ فقال:« هو أن یأتی الرّجل حراماً کما یأتی حلالاً»[5]

معنی زنا راهمه می دانند، حتی آقای ماعز بن مالک که زنا کرده بود، پیغمبر از او سوال کرده بود: جناب ماعز! أتعرف الزنا؟ آیا معنی زنا را می دانی؟ او در جواب گفت: بله،« هو أن یأتی الرجل حراماً کما یأتی حلالاً» خیلی تعریف عوامانه کرده، ولی ما باید تعریف دقیق تر بکنیم.
تعریف محقق حلیولی جناب محقق حلی در کتاب شریف «شرائع الإسلام» تعریف دقیق تر و بهتری را انجام داده و فرموده: «إیلاج الرّجل ذکره فی فرج امرأة محرّمة من غیر عقدٍ و لا ملکٍ یمین و لا شبهةٍ، و یتحقّق ذلک بغیبوبة الحشفة قُبُلاً أو دُبُراً»[6]

این «تعریف» تفخیذ را شامل نیست، هر چند تفخیذ هم حرام است، اما زنا نیست.
آیا زنا فقط شامل قُبُل است یا اینکه زنا شامل دُبُر نیز می شود؟ در روایات داریم که: « الدبر أحد المأتیین» یعنی دُبُر با قُبُل فرق نمی کند، یعنی هردو زناست، این تعریف صاحب شرائع است.
معنای «جلد» در لغت عرب از جوامد مشتق درست می کنند، مثلاً کلمه «قُفل» یکی از جوامد است، ولی از آن فعل درست می کنند و می گویند:« انقفل طریق المدینة».
« فاجلدوا» از جِلد است و کلمه «جِلد» از جوامد است، از آن فعل درست کرده اند، زدن بر جلد را می گویند: «فاجلدوا»، کما اینکه کلمه « ظَهر» و «رَأس» نیز چنین است، یعنی از جوامد هستند، اما گاهی از آنها فعل درست می کنند و می گویند:« ظَهَرَه» بر پشتش زد،« رَأَسَه» بر سرش زد، از «جوامد» فعل مشتق می کنند.
کلمه «رأفة» به معنای رحمت است، هنگامی که شلاق را می زنید، دلتان نسوزد، چون این دلسوزی بر خلاف واقع است زیرا این آدم مستحق چنین چیزی است.
دین الله: حُکم الله.
 
دوتا سوال در آیه مورد بحث1: در اینجا دو سوال مطرح است، سوال اول این است که چرا موضوع را جلوتر گفته، باید فعل را مقدم می کرد و می فرمود:« فاجلدوا الزانیة و الزانی» چرا موضوع را جلوتر بیان کرده است ، اتفاقاً هم در اینجا موضوع را جلوتربیان کرده و هم در سرقت، و فرموده:« وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيدِيهُمَا»[7]
.
جوابش این است که با این کارش می خواهد ایجاد توجه کند، هنگامی که مستمع (شنونده) می شنود:« الزانیة و الزانی» در مستمع و شنونده یکنوع توجه ایجاد می شود و علاقه پیدا می کند برای شنیدن مطلب بعدی.
2: سوال دوم این است که چرا زانیه را جلو انداخته، این غیر از سوال اول است، چون سوال اول این بود که چرا موضوع را جلو انداخته، در سوال دوم می گوید چرا کلمه « زانیة» را جلو از کلمه «الزانی) انداخته است، یعنی چرا زانیه را بر زانی مقدم داشته است؟
جوابش این است که زنا بدون موافقت و رضایت زن صدق نمی کند، ولذا اولین مُجرِم خودِ زانیه است، چون اگر زن ابا و امتناع ورزد ، مرد زانی نیست، در تحقق زنا همیشه موافقت و رضایت مرأه شرط است، و چون موافقت و رضایت زن در زنا شرط است، از این نظر آن را جلو انداخته،.
ولی در سرقت مسأله کاملاً عکس است، یعنی در «سرقت» اول سارق را جلو می اندازد و بدنبالش سارقه را ذکر می کند و می فرماید:« وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ»، گویا در سرقت مرد ها نقش اول را دارند و زن ها در مرحله دوم قرار دارند، اما در زنا، زن ها نقش اول را بازی می کنند.
بحث فلسفیبحث این است که قرآن کریم می فرماید: فَاجْلِدُوا » این خطاب به مؤمنین است، یعنی خطاب به اجتماع می کند و می فرماید: فَاجْلِدُوا »، جامعه که وجود خارجی ندارد، آنکه در خارج موجود است، همان افراد جامعه است نه خودِ جامعه، و حال آنکه قرآن می فرماید: فَاجْلِدُوا» خطاب به مؤمنین می کند، خطاب به اجتماع می کند، حتّی خطاب به حاکم هم نمی کند.
ما در مقام جواب عرض می کنیم که ما باید در اینجا دید فلسفی را از دید قرآن جدا کنیم، از دید فلسفی حق با شماست که جامعه یک موجود اعتباری است، آنکه در خارج است افراد است، مثلاً اگر کسی ده نفر را برای شام دعوت کند، در واقع ده نفر را دعوت کرده نه یازده نفر را، تا بگوییم افراد یکی اند، هیأت ترکیبی هم خودش یک موجود یازدهمی است، از نظر فلسفی نفر را دعوت کرده، «هیأت ترکیبیه» یک امر اعتباری است.
اما از نظر حقوقدانان که قرآن هم به لسان حقوقی بحث می کند ولذا:« للمجتمع واقعیة اعتباریة و لها آثار و أحکام»، از این رو قرآن می فرمای:« فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ» یا می فرماید: « وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيدِيهُمَا».
پس معلوم می شود که خودِ مجمتع یک واقعیتی دارد ولذا برای خود احکامی دارد.
البته برای اینکه هرج و مرجی نباشد، جامعه مسئول است، اما خودِ جامعه که نمی تواند دست سارق و دزد را ببرد، قطعاً باید در میان خودشان حاکم و محکومی باشد و هکذا نظامی باشد تا احکام را اجرا کند.
ما از اینجا می فهمیم که حکومت هم در واقع مال مجتمع است، مجتمع هم یکنوع واقعیت دارد، ما این مطلب را از احکام الاهی می فهمیم.
بنابراین، فرق بین المنظار الفلسفی و المنظار الحقوقی القرآنی، از منظار حقوقی و قرآنی، جامعه برای خودش یکنوع واقعیت دارد.
«الزَّانِيةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ» ، البته این آ یه مبارکه مطلق است، یعنی حتی محصن و محصنه، متزوّج و متزوّجه را هم می گیرد.
ولی این اطلاق تخصیص می خورد، چون « المطلق یُقیَّد و العام قد یُخصَّص»، این هر آیه مبارکه چند مطلق است، یعنی حتی محصن و محصنه را هم شامل می شود، منتها ما آن را به وسیله سنت و روایات تقیید می کنیم و تخصیص می زنیم.
فإن قلت: المجتمع أمر اعتباریّ محض و لا واقعیة له.
قلت: ما ذکرته صحیح إذا نظرنا إلهیما (أعنی: الأفراد و المجتمع ) بمنظار فلسفیّ، فللفرد وجود و لیس للمجتمع وجود آخر وراء وجود الأفراد.
و أمّا إذا نظرنا إلیهما (أعنی: الأفراد و المجتمع) من منظار التقنین و التشریع فیصحّ أن یقال: إنّ للمجتمع فی عالم الحقوق واقعیةٌ و له و علیه أحکامٌ، و بما أنّ الزنا کان جریمة بحقّ المجتمع، لذلک أمر بأن یقیم الحدّ علی مرتکبی هذه الفاحشة.
نعم الأحکام المتوجّهة إلی المجتمع، إنّما یقوم بها الحاکم نیابة عن الجمیع.
ثمّ إنّ إطلاق الآیة یعمّ الأعزب و المتزوّج، و بتعبیر آخر: المحصن و غیر المحصن، و أرید بالمحصن البالغ، العاقل المتزوّج المتمکّن من وطء زوجته متی شاء، و لکن الحکم فی الآیة مختصّ بغیر المحصن، أی غیر المتزوّج أو المتزوّج الّذی لیس له هذا الشأن، و علی هذا فإطلاق الآیة مقیّد بإجماع المسلمین فیکون الجلد مختصّاً بغیر المحصن و غیر المحصنة، و أمّا حکم هذین فهو الرجم حسب السنّة، و لم یأت فی القرآن.
 
فرق بین بغاء و زنادر قرآن کریم هم کلمه بغاء داریم و هم کلمه زنا داریم، اگر واقعاً این عمل زشت برای لذت خواهی باشد، به آن زنا می گویند اما اگر برای کاسبی و پول باشد، به آن می گویند: بغا، « وَلَا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا»[8]

اما در جایی که مسأله لذت جویی باشد، در آنجا کلمه زنا را به کار می برد.
ثمّ إنّ الزنا فی مصطلح الجاهلیة یقابل البغاء، فلو کان العمل الشنیع بداعی المحبّة و بلا عوض فیسمّونه بالزنا، و أمّا لو کان بداعی العوض فهو البغاء، و إلی هذا القسم یشیر قوله سبحانه: « وَلَا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا»
و کان هذا فی الإماء أکثر، و کانت الطائف و المدینة تعجّان بذوات الأعلام، وهنّ اللواتی کنّ ینصبن علی بیوتهنّ أعلاماً تدلّ علی أنّها بیوت من یکتسبن بأعمال الفجور (البغایا).
تاریخچهپیغمبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) موفق نشد که طائف را فتح کند، یعنی با اینکه یکماه طائف را محاصره کردند، اما موفق به فتح آنجا نشدند، چون دیوار های خیلی مرتفع و بلندی داشت، ولذا رسول خدا از فتح آن منصرف شد، بعداً خودِ مردم طائف (که ثقیق نیز از آنهاست) گفتند همه شبه جزیرة العرب موحد شدند و به آیین اسلام در آمدند، ما نمی توانیم در این وسط به همان بت پرستی خود باقی بمانیم، پس بهتر این است که نزد این پیغمبر نو ظهور برویم و یک قراردادی بنویسیم، از این رو جمعی را به عنوان «وافد القوم» خدمت آنحضرت فرستادند، عرض کردند یا رسول الله! ما حاضریم که اسلام بیاوریم ، منتها با چند شرط، حضرت فرمود: شروط خود را بنویسید تا من آنها را ببینم. آنها خدمت حضرت أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب (علیهما السلام) آمدند که آن شروط را برای آنها بنویسد، گفتند: بنویس که ما حاضریم اسلام بیاوریم به شرط اینکه زنان ذوات الأعلام برای ما حلال باشد. حضرت علیّ (علیه السلام) از نوشتن امتناع ورزید، گفتند: چرا نمی نویسی؟ حضرت فرمود: این کار حرام است و من چیزی حرام را نمی نویسم.
آنها نزد یکی از اموی ها بنام خالد بن سعید بن العاص رفتند، و او شروع به نوشتن کرد، حضرت فرمود: چرا می نویسی؟ در جواب گفت: من بخاطر مبلغی که به من می دهند می نویسم، پیغمبر اکرم اگر امضا کرد که کرد، و اگر هم امضا نکرد به من ربطی ندارد و من پولم را گرفته ام.
یکی از شرائط آنها حلال حلیت بغاء با زنان ذوات الأعلام (که در طائف بودند) بود، شرط دوم شان این بود که ما حاضریم بت پرستی را ترک کنیم، به شرط اینکه تا مدتی بتخانه های ما بر سر کار باشد، شرط سوم ما این است که ما مردم طائف بازرگان و تاجریم و تجارت ما روی ربا می چرخد، ربا باید برای ما حلال باشد.
خالد بن سعید بن العاص شروط آنها را نوشت و آنها آن را خدمت رسول خدا آوردند، موقعی که خواستند شرط اول را بخوانند، رسول خدا فرمود انگشت مرا روی شرط اول بگذارید که می خواهند زنا را برای خود حلال کنند، انگشت آن حضرت را گذاشتند و آن حضرت آن را محو کرد، نسبت به سایر شرائط شان نیز همین کار را کرد و همه را رد کرد و قبول نفرمود.
روی أبوموسی المدینی عن تمام بن جُراشة الثقفی، قال قدمت علی النبی (صلّی الله علیه و آله) فی وفد ثقیف فأسلمنا و سألناه أن یکتب لنا کتاباً فیه شروط، فقال:« اکتبوا ما بدا لکم ثمّ إیتونی به، فسألناه فی کتابه أن یحلّ لنا الرّبا و الزّنا، فأبی علیّ (علیه السلام) أن یکتب لنا، فسألناه خالد بن سعید بن العاص فقال له علیّ (علیه السلام): تدری ما تکتب؟ قال: أکتب ما قالوا و رسول الله أولی بأمره، فذهبنا بالکتاب إلی رسول الله (صلّی الله علیه و آله) فقال للقاری إقرأ، فلمّا انتهی إلی الرّبا، قال: ضع یدی علیها فی الکتاب، فوضع یده فقال:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِي مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»[9]
، ثمّ محاها و ألقیت علینا السکنیة فما راجعناه، فلمّا بلغ الزّنا، وضع یده علیها و قال:« وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا»[10]
ثمّ محاه و أمر بکتابنا أن ینسخ لنا»[11]

ففی هذه الأجواء الفاسدة نزل قوله سبحانه:« الزَّانِيةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ» و ما هذا إلّا لصیانة المجتمع من الفساد و الضلال.
أجراء الحدّ بلا نقص و لا زیادةربّما تستولی الشفقة علی من یجری الحدّ فینقص من المأة شیئاً بتصوّر إنّه یعمل إحساناً للمجلود، غافلاً عن أنّه خیانة للمجتمع، لأنّ التخفیف ربّما یغری المجرم بارتکاب العمل مرّةً أخری، ولذلک یقول سبحانه:« وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ» و المراد من قوله:« فِي دِينِ اللَّهِ»: أی فی شریعة الله و أحکامه، و تقدیر الآیة:« إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ»... وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ.
روی الرازی فی الحدیث:« یؤتی بوالٍ نقص من الحدّ سوطاً، فیقال له: لِمَ فعلت ذلک؟ فیقول: رحمةً لعبادک، فیقال له: أنت أرحم بهم منّی؟ فیؤمر به إلی النار، و یؤتی بِمَن زاد سوطاً، فیقال له: لِمَ فعلت ذلک؟ فیقول: لینتهوا عن معاصیک، فیقول: أنت أحکم به منّی؟ فیؤمر به إلی النار»[12]
.
شاعری از شعرای أمیر المؤمنین (علیه السلام) در ماه مبارک «رمضان» شرب خمر کرده بود، حضرت او را گرفت، و هشتاد تازیانه به او زد، بیست تازیانه دیگر هم اضافه کرد که مجموعاً صد تازیانه شد.
عده ای بر آن حضرت ایراد گرفتند که حد شارب الخمر هشتاد تازیانه است و حال آنکه شما بیست تازیانه بیشتر زدید؟ حضرت فرمود این بیست تازیانه زیادی بخاطر این است که ایشان حرمت ماه مبارکه رمضان را شکسته است.

[1] بقره/سوره2، آیه187.

[2] بقره/سوره2، آیه229.

[3] توبه/سوره9، آیه97.

[4] نور/سوره24، آیه2.

[5] جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج41، ص240.

[6] شرائع الإسلام، محقق حلّی، ج4، ص149.

[7] مائده/سوره5، آیه38.

[8] نور/سوره24، آیه33.

[9] بقره/سوره2، آیه278.

[10] اسراء/سوره17، آیه32.

[11] أسد الغابة، ج1، ص216.

[12] تفسیر الرازی، ج23، ص149.