جلسه 1398/08/20

بسم الله الرحمن الرحیم



في إعطاء ذوي القربي و الفقرآء من التركه

 
موضوع: فی إعطاء ذوی القربی و الفقرآء من الترکه
الآیة السابعة«وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا»[1]

ترجمه: و اگر بهنگام تقسيم (ارث)، خويشاوندان (و طبقه اي که ارث نمي برند) و يتيمان و مستمندان، حضور داشته باشند، چيزي از آن اموال را به آنها بدهيد! و با آنان به طور شايسته سخن بگوييد!
یکی از احکام نورانی اسلام این است که هنگام تقسیم ترکه، مستحب است مقداری از آن (ترکه) را به افرادی که از وابستگان و اقربای میت می باشند نیز بدهند، مثلاً میت هم اولاد دارد وهم برادر، و ما می دانیم که با وجود اولاد، برادر ارث نمی برد، اما در عین حال مستحب است که یک چیزی از ترکه را به برادرِ میّت نیز بدهند.
یا اگر زندگی میت، یک زندگی عشیره ای بوده و در اطراف او کسانی زندگی می کرده اند که هرچند وارث نیستند، اما با میت از یک عشیره و قبیله می باشند و فقیر هم هستند، مستحب است که یک چیزی به آنان هم بدهند.
پس یکی از احکام نورانی اسلام این است که اگر «میت» غیر از ورثه، بستگان غیر وارث و فقیر دارد، مستحب است که یک چیزی به آنها هم بدهند، و این آیه مبارکه هردو مورد را بیان می کند و می فرماید:
«وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى – بستگانی که وارث نیستند - وَالْيتَامَى وَالْمَسَاكِينُ – اجنبی و بیگانه هستند، اما یکنوع ارتباطی با میت دارند، مثلاً با میت از یک قبیله و عشیره می باشند- فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ – به آنان نیز چیزی بدهید - «وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا» و اگر احیاناً چیزی هم به آنان ندادید، پس با زبان خوش آنان را رد کنید، خلاصه یا کمی با آ نان کمک کنید و یا آنان را با زبان خوش رد کنید.
بنابراین؛ در این آیه مبارکه سه دستور اخلاقی آمده و آن اینکه مقداری از ترکه را به نزدیکان غیر وارث بدهند و نیز مقداری را به یتامی و مساکینی (که با میت هم قبیله و هم عشیره اند) بدهند، و یا اینکه آنان را با زبان نرم و خوش رد کنند.
بعضی از مفسرین می گویند این آیه مبارکه، با آیه مواریث منسوخ شده است، یعنی آیه مبارکه: « يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ.... مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»[2]
ناسخ این آیه است.
ولی من از این بزرگواران تعجب می کنم که چطور می گویند که این دو آیه ناسخ و منسوخند، چون ناسخ و منسوخ در جایی می گویند که یکنوع تضادی بین دو آیه باشد و حال آنکه بین این دو آیه مبارکه هیچ نوع تضادی وجود ندارد، یعنی هیچ مانع ندارد که ترکه را بین ورثه تقسیم کنند و در عین حال ورثه ها نیز یک چیزی به بستگان (غیر وارث) میت هم بدهد و هکذا یک چیزی با ایتام و مساکین غیر اقربا و غیر وارث هم بدهند.
اصولاً کسانی که می خوانند آمار نسخ را در قرآن بالا ببرند، نخواسته می خواهند ارزش قرآن را پایین می آورند.
باید توجه داشت که نسخ در قرآن کریم خیلی کم است، البته مفسرین قدیم، مخصِّص ها را هم جزء ناسخ ها شمرده اند و حال آنکه مخصِّص ها ناسخ نیستند.
البته قرآن مجید ناسخ دارد، اما تعداد ناسخ هایش خیلی قلیل و کم است، ولی این آ یه مبارکه اصلاً ارتباطی به نسخ ندارد، بلکه می فرماید هم ترکه را بین ورثه تقسیم کنید و هم یک چیزی به بستگان و نزدیکان غیر وارث بدهید، و هکذا یک چیزی به ایتام و مساکین هم قبیله هم عشیره میت هم بدهید.
التفسیردفع شیء لطائفتین لدی القسمة
ربما یحضر عند قسمة الترکه طائفتان و هما:
1: أولی القربی، أی أقرباء المیّت و لکن لیسوا بوارثین.
2: الیتامی و المساکین، غیر أولی القربی (همسایه میت مثلاً).
فالله سبحانه یأمر الأولیاء، أو الوارثین أن یتصدّقوا علی هؤلاء بشیء.
مثلاً: إذا مات الرجل و له أولاد و أخ فقیر، و هو لا یرث إلّا أنّه من أقرباء المیّت، فدفع شیء إلیه تودّداً و استمالةً امرٌ مطلوب، و لذلک یقول سبحانه تعالی: «وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى»: أی أقرباء المیّت المحجبون من المیراث، کالأخ مع الابن «وَالْيتَامَى وَالْمَسَاكِينُ » من غیر أولی القربی، کما إذا کانوا من عشیرة واحدة، أو من الجیران «فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ»: أی من المال المتروک، و الخطاب موجّه إلی الورثة أو إلی الأولیاء، فهل الأمرهنا للوجوب أو الندب؟ وجهان.
قوله تعالی: «وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا» الظاهر أنّه ناظر إلی صورة عدم دفع شیء إلیهم، و علی کلّ حال فالآیة لیست منسوخة بآیة المیراث کما ربما یتوهّم، لأنّ النسخ فرع وجود التناقض بینهما، و ذلک لأنّ آیة المواریث تُعِیِّنُ فرائض الورثة، و هذه الآیة تدلّ علی أنّ الورثة – بعد ما یتسلّم کلّ منهم سهمه – ینبغی أن یدفعوا شیئاً ممّا ورثوا إلی أقرباء المیّت أو الیتامی والمساکین من حولهم، سواء کان الإعطاء واجباً أو ندباً.
إرث المسلم من الکافرما معتقدیم که کافر از مسلمان ارث نمی برد، اهل سنت نیز قائلند که کافر از مسلمان ارث نمی برد، اما طبق عقیده شیعه مسلمان از کافر ارث می برد، ولی اهل سنت در اینجا می گویند: مسلمان هم از کافر ارث نمی برد.
بنابراین، ما در یک مسئله با اهل سنت اتفاق نظر داریم و آن اینکه کافر از مسلمان ارث نمی برد، اما در مسأله دوم اختلاف نظر داریم، چون ما می گوییم مسلمان از کافر ارث می برد، اما اهل سنت می گویند همان گونه کافر از مسلمان ارث نمی برد، مسلمان نیز از کافر ارث نمی برد.
ادله مسألهما برای مدعای خود سه دلیل داریم:
1: اطلاقات.
دلیل ما در مرحله اول اطلاقات است، یعنی اطلاقاتی که در قرآن کریم داریم، این اطلاقات بین کافر و مسلمان فرق نمی گذارند و به طور مطلق می گویند: « يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ ...» یا در باره زوج و زوجة و می فرماید:« لهنّ الربع و لهنّ الثمن» اطلاقات بین کافر و مسلمان فرق نمی گذارند، ظاهر اطلاقات دو طرفی است، یعنی هم مسلمان می تواند از کافر ارث ببرد و هم کافر می تواند از مسلمان ارث ببرد، منتها از تحت این اطلاقات فقط یک صورت بوسیله اجماع خارج شده و آن یک صورت عبارت است از:« میراث الکافر من المسلم» یعنی اجماع داریم که کافر نمی تواند از مسلمان ارث ببرد، اما بقیه تحت اطلاقات باقی می مانند.
اتّفقت الإمامیة علی أنّ المسلم یرث الکافر مطلقاً، و لم یختلف فیه اثنان.
قال الشیخ الطوسی:« الکافر لا یرث المسلم بلا خلاف، و المسلم یرث الکافر عندنا، حربیّاً کان أو ذمّیاً، أو کافر أصل أو مرتداً عن الإسلام»[3]

تری مثل هذه الکلمة فی عامّة الکتب الفقهیة للإمامیة، و تضافرت روایات الأئمة أهل البیت (علیهم السلام) و نقتصر بذکر روایتین منها:
 
1: و أخرج – أی أَظهر - الصدوق عن الحسن بن صالح، عن أبی عبد الله علیه السلام: قال:« المسلم يحجب الكافر ويرثه، والكافر لا يحجب المسلم ولا يرثه»[4]

2: عن محمد بن قيس، عن أبي جعفر عليه السلام قال: سمعته يقول:« لا يرث اليهودي والنصراني المسلمين ويرث المسلمون اليهود والنصارى»[5]
، إلی غیر ذلک من الروایات.
و نحن نعرض المسألة علی الکتاب العزیز، فإنّ إطلاقاته دلیل علی إرث المسلم من الکافر، خرج منها إرث الکافر من المسلم دون العکس، و أمّا إطلاق الآیات، فمنها قوله سبحانه: « يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ» و إلیک غیرها.
1: قال سبحانه:« وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِينَ بِهَا أَوْ دَينٍ »[6]

 
2:« يسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ...»[7]

فإنّ مقتضی إطلاق الآیات عدم الفرق بین کون المُوَرِّث مسلماً أو کافراً، و مثله الوارث، خرجت منه صورة واحدة و هی عدم إرث ا لکافر من المسلم و بقی الباقی تحت الإطلاق، فلا یعدل عنه إلّا بدلیل قطعیّ.
2: دلیل عقلی
دلیل عقلی این است که ما باید اسلام را مطالعه کنیم، چرا بعضی ها از ارث محروم هستند، علت محرومیت دوچیز بیشتر نیست، یا ارغام انف است، ارغام انف در جایی است که کسی پدر خود را به قتل برساند و بکشد، در این صورت قاتل از مقتول ارث نمی برد. چرا؟ چون یکی از علل محرومیت از ارث، ارغام انف است، خداوند در اینجا انف قاتل را به خاک می مالد و می فرماید: تو با این کارت می خواستی ارث ببری، ولی خدا تورا بخاطر این کارت (قتل پدرت) از ارث محروم کرد.
مورد دیگر جایی است که درجه و رتبه یکطرف از دیگری پایین باشد مانند:« رق و عبد» رق و عبد از نظر رتبه درجه اش پایین است ولذا از مولای خود ارث نمی برد، ولی مسلمان نسبت به کافر، نه مسأله ارغام انف مطرح است و نه مسأله ضیعه و پایین بودن.
بالأخره ما دلیل را از خود آیات و روایات استفاده می کنیم، چرا باید انسان محروم باشد؟ محرومیت یا بخاطر ارغام انف است کما اینکه در مسأله قاتل چنین است، و یا اینکه درجه اش پایین تر است، مثل رق، اما مسلمان نسبت به کافر هیچکدام را ندارد.
دلیل دوم این است که اسلام همیشه می خواهد مردم را به اسلام دعوت کند، اما عواملی که مردم را از اسلام دور می کند، هرگز در اسلام نیست، اسلام می خواهد مردم را به اسلام دعوت می کند، اما اینکه ما کاری کنیم که مردم مسلمان نشوند، مثلاً پدر کافر است، پسر هم کافر است، ولی پدر یکسال دیگر می میرد، اگر به پسرش بگوییم که اگر مسلمان بشوی، از پدرت ارث نمی بری، او (پسر) خواهد گفت که این چه دینی است که ما را از ارث پدرم محروم می کند ولذا باید به او بگوییم که اگر مسلمان بشوی، از پدرت ارث می بری.
بنابراین، ما از دو راه مسأله را حل کردیم: اولاً؛ گفتیم عامل محرومیت از ارث یا ارغام است و یا رقیت و پایین بودن رتبه، درمانحن فیه (ارث بردن مسلمان از کافر) هیچکدام نیست.
ثانیاً؛ اگر ما بخواهیم پسرِ مسلمان را از ارث پدرِ کافر محروم کنیم، در واقع او را از اسلام رو گردان کردیم.
دلیل دیگر در کلام امام (علیه السلام) است که می فرماید:« إنّ الإسلام یزید» یعنی اسلام سبب زیادی می شود نه سبب نقصان.
و یؤیّد ذلک: أنّ حرمان المسلم من إرث الکافر خلاف الامتنان، فإنّ الحرمان من الإرث فی بعض الموارد إمّا للإرغام، أو لضعف الوارث، فالأوّل کما فی القاتل، فلا یرث المقتول، و ذلک لأنّه حاول بقتله أن یرثه معجّلاً، فانعکس الأمر و صار محروماً بتاتاً، و الثانی کما فی الرقّ حیث لا یرث العبد الحرَّ لضعف مرتبته و درجته، فعلی ضوء ما ذکرنا یجب أن یرث المسلمُ الکافرَ، و إلّا یلزم أن یکون حرمان المسلم من إرث الکافر إمّا إرغاماً له، أو آیة ضعفه، و کلاهما مردودان فی الشرع.
و إن شئت قلت: إنّ التشریع الإسلامی قائم علی الترغیب و الترهیب، ففی الموضع الذی یکون المُوَرِّث کافراً و الوارث علی وَشکِ (قُرب) اعتناق الإسلام – یعنی می خواهد مسلمان بشود- ، فلو قیل له: أنت لو أسلمت یکون جزاء إسلامک هو حرمانک من عطایا والدک و أمّک، فهو یتراجع عن قراره و یتعجّب من هذا التشریع الّذی یُرهّب مکان أن یُرغّب، و یُبعّد بدل التقریب إلی الإسلام، و یوعده علی طرف النقیض من الترغیب .
و قد ورد بعض ما ذکرنا فی روایات أئمّة أهل البیت (علیهم السلام): منها ما رواه عبد الرحمن بن أعین قال:قال أبوجعفر (علیه السلام):« لا نزداد بالاسلام إلا عزا فنحن نرثهم ولا يرثونا»[8]

و أمّا غیر الإمامیة فقد قال الشیخ الطوسی: قال الشافعی:« لا یرث المسلمُ الکافرَ»، و حکوا ذلک عن علیّ (علیه السلام) و عمر، و عبد الله بن مسعود و عبد الله العباس، و زید بن ثابت و الفقهاء کلّهم»[9]

 
و قال ابن رشد: ذهب جمهور العلماء من الصحابة و التابعین و فقهاء الأمصار إلی أنّه « لا یرث المسلم الکافر»[10]

دلیل اهل سنت بر ارث نبردن مسلمان از کافراهل سنت دو دلیل برای مدعای خود اقامه کرده اند:
1: دلیل اول شان حدیث رسول خداست و می گویند رسول خدا فرموده که:« لا یتوارث أهل ملّتین» این معنایش این است که کافر از مسلمان ارث نمی برد، و هکذا مسلمان از کافر ارث نمی برد.
ما در جواب این استدلال شان عرض می کنیم که کلمه: «یتوارث» از باب تفاعل است نه از باب فَعَلَ، و معنایی «لا یتوارث» این است که مجموع از مجموع ارث نمی برد، و در صدق معنای باب تفاعل کافی است که کافر از مسلمان ارث نبرد، اما مسلمان از کافر ارث ببرد.
به بیان دیگر؛ این حدیث دو حالت دارد، یکی اینکه هیچکدام از دیگری ارث نبرد، یا اینکه یکی ارث ببرد، اما دیگری ارث نبرد. این روایت ناظر به آ نجایی است که دوتای و مجموعاً ارث نمی برند، و در عین حال هیچ منافات ندارد که یکی ارث ببرد و دیگری ارث نبرد.
یلاحظ علیه: أنّ الحدیث بصدد نفی التوارث لا الإرث من کلّ جانب، فلو قیل ما تضارب زید و عمرو، کفی فی صدقه عدم الضرب من جانب واحد، ولذلک یقال: لم یکن هناک تضارب، بل ضرب من جانب واحد، فالنبی (صلّی الله علیه و آ له) بصدد نفی التوارث (لا نفی الإرث) و هو لا ینافی الإرث من جانب واحد، و بذلک فسّر الإمام الصادق (علیه السلام) الحدیث، فقد أخرج الکلینی عن جمیل و هشام عن أبی عبد الله (علیه السلام) أنّه قال: فیما روی الناس عن النبی (صلّی الله علیه و آله) أنّه قال:« لا یتوارث أهل الملّتین» قال:« نرثهم و لا یرثونا، إنّ الإسلام لم یزده فی حقّه إلّا الشدّة»[11]

2: دلیل دوم شان یک روایت است که از اسامه بن زید روایت می کنند و اسامه یک آدمی منحرف است، زید آدم خوبی بود، اما اسامه بن زید، یک آدم خوبی نبود، از کسانی که با علیّ (علیه السلام) بیعت نکرد، اسامة بن زید بود، روایت را بخاری از اسامه نقل می کند:
أخرج البخاری عن أسامة بن زید أنّ البنی (صلّی الله علیه و آ له) قال:« لا یرث المسلم الکافر و لا الکافر المسلم»[12]

یلاحظ علیه: أنّ خبر واحد لا یُقیّد به الکتاب العزیز، فتفرّد أسامة بنقل هذا الحدیث مع کثرة الابتلاء به فی عصر بدء الرسالة، أمر بعید.
ما درباب خبر واحد گفتیم که با خبر واحد نه می شود قرآن را تخصیص زد و نه می شود تقیید کرد، اینکه معروف است که قرآن ظاهر است ولذا با خبر واحد می توانیم اطلاقش را مقید کنیم یا عامش را تخصیص بزنیم، این حرف، حرف درستی نیست، چون قرآن کریم یک اعتبار خاصی دارد، متواتر است، نمی شود یک چیزی متواتر را با خبر واحد تخصیص بزنیم یا تقیید کنیم، محقق در کتاب «معارج الأصول» فرموده که با خبر واحد نمی شود قرآن راتخصیص بزنیم یا تقیید کنیم. خبر اسامه هم خبر واحد است.
3: دلیل سوم شان این است که ارث بخاطر ولایت است، و بین کافر و مسلمان هیچ ولایتی نیست، ارث اساسش ولایت است، بین مسلمان و مسلمان ولایت است، بین کافر و کافر ولایت است، اما بین کافر و مسلمان ولایتی نیست ولذا از همدیگر ارث نمی برد.
ما در جواب می گوییم که این دلیل شما نیز دلیل درستی نیست، چون مبنای ارث ارث سه چیز است:
الف؛ النسب.
ب؛ السبب.
ج؛ الولایة.
و مراد از ولایت، ولایت عتق و ضمان جریره است، بقیه روی ولایت نیست، بلکه روی اساس است، این آدم مغالطه کرده و گفته اساس ارث ولایت است و لا ولایة بین المسلم و الکافر، اتفاقاً یک منظومه ای از اهل سنت در باب ارث است که حرف ما را تایید می کند:
أسباب میراث الوری ثلاثة      کلّ یفید ربّه الوارثة
و هی نکاح و ولاء و نسب      ما بعدهنّ من مواریث سبب
بنابر این، ولاء در همه جا نیست، بلکه ولاء در بعضی از جاهاست.
 

[1] نساء/سوره4، آیه8.

[2] نساء/سوره4، آیه11.

[3] المبسوط، شیخ طوسی، ج4، ص79.

[4] وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج17، ص374، ابواب موانع ارث، باب1، حدیث 2، ط آل البیت.

[5] وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج17، ص375، ابواب موانع ارث، باب1، حدیث 7، ط الإسلامیة.

[6] نساء/سوره4، آیه12.

[7] نساء/سوره4، آیه176.

[8] وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج17، ص387، ابواب موانع ارث، باب1، حدیث 19، ط الإسلامیة.

[9] الخلاف، شیخ طوسی، ج4، ص23، المسألة16.

[10] بدایة المجتهد، ج5، ص430.

[11] وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج17، ص376، ابواب موانع ارث، باب1، حدیث 14، ط الإسلامیة.

[12] صحیح بخاری، ج8، ص11، باب لا یرث المسلم الکافر و لا الکافر المسلم.