جلسه 1398/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



احكام ارث

موضوع: احکام ارث
الآیة الثانیةقال سبحانه:« وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيءٍ شَهِيدًا»[1]

در جلسه گذشته عرض کردیم که جناب صاحب تفسیر «المنار»، این آیه را چنین تفسیر می کند و می گوید:« وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي» یعنی:« أولی بالإرث» موالی جمع مولاست، و به معنی « أولی» است، یعنی أولی به ارث، و باز عرض کردم که مولا در لغت عرب یک معنی بیشتر ندارد که عبارت است از:« أولی»، منتها متعلقاتش مختلف است.
« وَلِكُلٍّ» من الرّجال و النساء « جَعَلْنَا مَوَالِي»: یعنی أولی بالإرث. « مِمَّا تَرَكَ»: أی ممّا ترک المیّت، ایشان فاعلِ «ترک» را میت گرفته است.
آنگاه می گوید در اینجا یک سوال مقدر است و آن اینکه ممکن است یکنفر سوال کند که این موالی از چه اشخاصی باید ارث ببرند؟ می فرماید: اینها از والدان و اقربون ارث می برند: بعدا می گوید جمله: «وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» عبارت است از زوجات و ولای عتق.
اشکال استاد سبحانی به تفسیر صاحب المناراولاً؛ این تفسیر ایشان اشکال دارد، البته بخش اول تفسیر ایشان خوب است، چون می گوید: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي» أی: أولی بالإرث، بعداً می گوید فاعلِ « تَرَكَ» میّت مقدّر است، و حال آنکه میتی در کار نیست، از کجا می گویید که در اینجا کلمه «میت» در تقدیر؟ باید فاعلِ « تَرَكَ» پیدا کنیم، ایشان میگوید: لابد قرینه دارد، ولی ما می گوییم: قرینه ای در کار نیست.
در هر صورت ما باید فاعلِ « تَرَكَ» را پیدا کنیم، ایشان می گوید فاعلِ« ترک» میت است، قهراً از نظر صاحب تفسیر «المنار»، موالی می شوند:« مُوَرِّث» والدان و اقربین می شود: وارث.
ولی ما می گوییم: اولاً اینکه می گویید ضمیر فاعلی: « تَرَكَ» به میت بر می گردد، به چه دلیل این حرف را می زنید؟
ثانیاً: در تفسیر قرآن سکت لازم می آ ید، چون قرآن می فرماید: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ» : أی ترک المیّت، یکنفر سوال می کند و می گوید کسانی که از میت ارث می برند، چه کسانی هستند؟ جواب می دهد که آنان عبارتند از:« الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» تقدیر گرفتن کلمه « میت» به عنوان فاعل « تَرَكَ» بر خلاف ظاهر آیه است ، در واقع آیه در وسط منقطع می شود،« وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ» : أی ترک المیت، چه کسانی از میت ارث می برند؟ « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» که در واقع « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» می شوند: وارث.
ایشان در واقع «الوالدان و الأقربون و الذین عقدت أیمانکم» را یکنوع عطف تفسیر برای موالی می گیرد.
ولی من معتقدم که معنی آیه مبارکه، آن نیست که صاحب المنار گفته و حضرت علامه هم آن را پذیرفته اند ، بلکه معنی آیه این است: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي» أی: أولی بالإرث، این قسمت تفسیرش خوب است.
گفتیم که در تفسیر صاحب «المنار» دو اشکال عمده وجود دارد، یکی اینکه ایشان فاعلِ « تَرَكَ» میت می گیرد، ما می گوییم این حرف شما دلیل می خواهد.
ثانیاً: لازمه این تفسیر این است که در آیه مبارکه یک چیزی را مقدر کنیم و بگوییم: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ»: أی ترک المیّت، آن وقت بگوییم: من هؤلاء الموالی؟ در جواب بفرماید: « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ»، این نوع سخن گفتن با کلام بشری مناسب است نه با کلام خدا که قرآن باشد.
البته من در این قسمت با ایشان موافقم که می فرماید: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي» أی: أولی بالإرث .
اما در این که فاعلِ « تَرَكَ» میت باشد، من این حرف را قبول ندارم، یعنی قبول ندارم که فاعل « تَرَكَ» میت باشد، بلکه فاعل ترک عبارتند: « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ»، در واقع « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» طبق بیان ایشان وارث اند، اما از نظر من وارث نیستند، بلکه «مُوَرِّث» می باشند نه وارث.
.پس نتیجه گرفتیم که: « الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» از نظر ایشان تفسیر موالی است و ارث بگیر هستند، اما از نظر ما مورِّث هستند نه وارث. والدان عبارتند از: پدر و مادر، اقربون هم یا برادر و خواهر هستند و یا عمو، و خاله ها.
سوالممکن است کسی سوال کند که آیا بر این تفسیر خود، دلیلی از قرآن دارید؟
جواببله، یعنی دلیل براین تفسیر از قرآن کریم داریم، اتفاقاً آیه ای که بعداً بحث خواهیم کرد، این آیه را تفسیر کرده است، آن کدام آیه است؟ این مبارکه که می فرماید:« لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا »[2]
، در این آیه مبارکه،« لِلرِّجَالِ، وَلِلنِّسَاءِ» جانشین کلمه «موالی» هستند، در آیه مورد بحث می فرماید: « وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ» در آیه دیگر می فرماید: « لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» گویا چشم ایشان (صاحب المنار) به این آیه (آیه هفتم سوره نساء) نیفتاده، چون این آیه (آیه هفتم سوره نساء) مطلب را روشن تر بیان می کند و می فرماید که:« والدین، اقربون و الذین عقدت أیمانکم» وارث نیستند، بلکه مورث هستند.
در آخر می فرماید: مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا » ضمیر « مِنْهُ » به ترکه بر می گردد، البته این مطلب از آیه معلوم می شود.« نَصِيبًا مَفْرُوضًا » یعنی بریده و مقطوع است، نه کم و نه زیاد، آنچه را که گفتیم باید ببرند (نه کم و نه زیاد).
 
نقد النظریةأوّلاً: إنّ لازم إرجاع الضمیر فی «مِمَّا تَرَكَ» إلی المیّت، یُفقُدُ الانسجام فی الآیة حیث یستلزم أن یقف القاری علی قوله: «مِمَّا تَرَكَ»، ثمّ یقدّر أنّ هنا سائلاً یسأل عن الموالی، من هؤلاء الوارثون؟ فوافاه الجواب بتقدیر قوله سبحانه: إنّ الموالی هم الطبقات الثلاث:« الوالدان و الأقربون و الّذین عقدت أیمانکم».
ثانیاً: أنّ رجوع الضمیرین فی « فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» إلی الموالی الوارثین بعید لوجود الفواصل بین المرجع و الضمیرین، و الظاهر أنّه یرجع إلی الموصول، أعنی:« وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ »، و بما أنّ الموصول یحمل معنی الشرط، دخلت الفاء علی الخیر، أعنی:« فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» .
از آنجا که ایشان جمله:« وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» جزء وارث ها شمرده، ولذا هر سه تا را کنار هم آورده، و حال آنکه از نظر ما جمله: « فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» نمی تواند به عقب بر گردد، بلکه این خودش مبتدا و خبر است،« وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ » مانند زنان و ولای عتق « فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ».
الثانی: أنّ الموالی فی الآیة هم الذین یرثون، و «الوالدان» و «الأقربون» هم المُوَرِّثُونَ، و علی هذا یکون معنی الآیة: « وَلِكُلٍّ»: أی لکلّ من الرّجال و النساء الذین سبق أنّ لهم نصیباً « مَوَالِي» مفعول لقوله: «جَعَلْنَا»: أی جعلنا لکلّ من الرجال و النساء موالی أولی بالمیراث، یرثون: «مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ»، و الوالدان یشملان الأجداد و الجدّات، والأقربون یشمل: الإخوة و الأعمام و الأخوال.
گویا کسی سوال می کند که چرا در اینجا فقط یک سبب را گفته که سبب نسب باشد؟ جوابش این است که آیه مبارکه در مقام بیان همه اسباب نیست، ولذا فقط یک سبب را (که همان قرابت باشد) بیان کرده است، اسباب دیگر را در آیات دیگر بیان نموده است.
و بما أنّ الآیة بصدد بیان الإرث بسبب النسب، اکتفی علی عمودین، و الذّی یشهد علی ما ذکرنا من أنّ الموالی هم الذین یرثون، و أنّ الوالدین و الأقربین هم المُوَرِّثُونَ، هو قوله سبحانه: « لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا ».
فعلی هذا، فالوالدان و الأقربون مِمّن یُوَرِّثونَ و لیسا ممّا یرثون، فهذه الآیة تُفَسِّرُ آیتنا هذه.
بله؛ تفاوت این دو آیه فقط در این جهت است که در این آیه از مُوَرِّث ها فقط والدان و الأقربون را گفته، اما سومی را که « وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» باشد، نگفته. البته جمله: « وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» یک جمله مستقل است، یعنی ربطی به ما قبل خود ندارد، بلکه راجع به کسانی است که با آنان پیمان بستید، نصیب شان را بدهید، یعنی زنان، بعضی گفته اند ولای عتق و ولای جریره را هم شامل است.
بنابراین؛ ما جمله: « فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» را بر گرداندیم به جمله: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ» و حال آ نکه صاحب تفسیر «المنار» بر گردانده بود به «موالی» چون همه را بهم عطف کرد، از نظر صاحب تفسیر «آلمنار» جمله:« وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ» جزء وارثین هستند ، و حال آنکه از نظر ما جمله مستقل اند نه اینکه جزء وارثین باشند.
نعم تفترق آیتان عن هذه أنّ هذه الآیة بصدد بیان سبب واحد للإرث و هو النسب، و لکن آیتنا تذکر سبباً آخر، و یقول سبحانه مستأنفاً: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ » فالضمیر فی کلا الموردین یرجع إلی الموصول.
و أمّا ما هو المراد من عقد الأیمان؟ ففی تفسیره وجهان:
1: أرید به عقد الزواج بین الزوج و الزوجة، و قد مرّ نصیبهم من المیراث.
2: و یحتمل أن یراد الإرث بولاء و هو علی ثلاثة وجوه.
البته ولاء بر سه قسم است، یکی ولاء عتق است و آن این است که اگر کسی، غلامی را آزاد کرد و بعداً این غلام بمیرد و هیچ وارثی هم نداشته باشد، ارثش به مُعتِق می رسد.
الف؛ إرث المعتق، فمن أعتق إنساناً لوجه الله و مات و لم یکن له وراث، فهو للمعتق.
قسم دوم، ضمان جریره است، ضمان جریره در واقع یکنوع بیمه جاهلی بوده که اسلام آن را تصویب کرده است، ضمان جریره این است که هر یکی ضامن بیمه دیگری باشد، به بیان دیگر هر کدام ضامن جنایت دیگری باشد.
ب؛ عقد ضمان الجریرة، و هو أن یتّفق اثنان علی أن یضمن کلّ مهما جنایةه الأخر، فإذا تم الاتّفاق بینهما حسب الشروط المقرّرة فی الفقه کان علی الضامن بدل الجنایة و له میراث الآخر إذا مات الآخر و لم یکن له وارث.
قسم سوم، عقد الإسلام است، عقد الإسلام این است که اگر کسی بمیرد و زیر آسمان خدا هیچکسی را نداشته باشد، وارثش امام (ع) است، زیرا «الإمام وارث من لا وارث له»
ج؛ عقد الإسلام، و هو العهد العام بین النبیّ و من آمن به، فإذا مات و لم یکن له وارث إطلاقاً فمیراثه للنبیّ و بعده للإمام.
« وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِي مِمَّا تَرَكَ»: أی ترک المیّت، موالی چه کسانی هستند؟ ایشان (صاحب تفسیر المنار) می گوید موالی سه طائفه اند:
1: الْوَالِدَانِ.
2: وَالْأَقْرَبُونَ .
3: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُمْ.
ایشان این سه طائفه را جزء وارث می شمارد.
ولی ما گفتیم: موالی کسانی هستند که ارث می برند (یرثون)، اما مُوَرِّث عبارتند از: « الْوَالِدَانِ، وَالْأَقْرَبُونَ».
اما «وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيمَانُكُم»ْ یک جمله مستقل و جدا از « الْوَالِدَانِ، وَالْأَقْرَبُونَ» است، یعنی یا فقط شامل زوجات می شود، و یا اینکه شامل ولاء عتق و ضمان جریره نیز می گردد.
أحکام المواریثفی نصیب الرّجال و النساء من المیراث
آیة الثالثة« لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا »[3]

در بیان پیشین گفتیم که « لِلرِّجَالِ وَلِلنِّسَاءِ» جانشین موالی است، اما در اینجا که می خواهیم به طور مستقل بحث کنیم، « لِلرِّجَالِ یعنی للذکر، وَلِلنِّسَاءِ، یعنی للأنثی، و این بهترین دلیل است که اسلام با چشم واحد به جنس زن و مرد نگاه کرده، یعنی هردو را مساوی دانسته است.
و بعبارة أخری:« الرجال و النساء یرثون معاً کتفاً إلی کتف» هیچ فاصله ای بینهما نیست، در هر طبقه ای که رجال است، نساء نیز ارث می برد، در هر طبقه که نساء است، رجال نیز ارث می برد، این آیه مبارکه دلالت دارد بر اینکه این دو گروه در کنار هم هستند و با هم ارث می برند، هم رجال و هم نساء.
البته در اینجا فقط یک سبب را گفته که سبب قرابت باشد، اسباب دیگر را نگفته، این آیه مبارکه بهترین دلیل است که اسلام عادت جاهلیت را باطل کرد، در جاهلیت رجال ارث می بردند، اما نساء ارث نمی بردند، اما قرآن کریم می فرماید رجال و نساء با هم ارث می بردند، آنگاه می فرماید فرق نمی کند کم باشد یا زیاد.
ما از این آیه مبارکه می فهمیم که تعصُّب و عصبة باطل است، نظام ارث در شیعه، بسیار نظام زیباست، ولذا سه طبقه می کند که در طبقه اول آباء، و اولاد قرار دارند، در طبقه سوم اخوة و اخوات واقع شده اند، طبقه سوم اعمام عمات، خال و خالات هستند، اینها را خیلی هم مرتب بیان کرده است، یعنی ما طبق فقه شیعه هیچ نوع گرفتاری راجع به ارث نداریم.
اما اهل سنت خیلی گرفتاری دارند، چون آنان عصبه را در کنار طبقه اول قرار داده اند، یعنی عمو را در طبقه پسر و دختر قرار داده اند، حتی می گویند عباس که عموی پیغمبر اکرم (ص) است، از جمله وارثین آن حضرت است، تا ارث حضرت زهرا (سلام علیها) را از ارث کم کنند.
از نظر فقه شیعه طبقه اول، مانع از طبقه دوم است، طبقه دوم، مانع از طبقه سوم است، اگر طبقه سوم هم نباشد، نوبت به موالی می رسد که در جای خودش بیان کردیم، این میزان، یکنوع میزان خوبی است که در فقه شیعه بیان شده است.
اما اهل سنت بر خلاف این آیه مبارکه عمل می کنند، به رجال ارث می دهند، اما به نساء ارث نمی دهند هر چند در طبقه واحد باشند، من در اینجا از باب نمونه دو مثال ذکر می کنم، شما از این دو مثال، بقیه را هم متوجه می شوید. البته عصبه را بعداً مفصلّا بیان می کنیم.
1:إذا کان للمیّت بنت و ابن أخ و بنت أخ – یکنفر مرده، هم دختر دارد، و هم پسرِ برادر و دخترِ برادر دارد، از نظر شیعه للبنت کلّ الترکه، غایة ما فی الباب نصفش فرضاً است، چون قرآن می فرماید اگر کسی بمیرد « فله النصف»، نصفش را فرضاً می برد، نصف دیگرش ردّاً می برد.
خلاصه مطلب اینکه: در فقه شیعه، این مسأله مسلّم است که اگر کسی بمیرد و حال آ نکه یک دختر دارد و غیر از دختر در طبقه اول فرد دیگری نیست، در اینجا تمام ترکه را به دختر می دهند، منتها نصفش را فرضاً می دهند، اما نصف دیگرش را ردّاً می دهند.
اهل سنت می گویند به «عصبه» نیز می دهند، عصبه ابن اخ، برادر زاده، در حالی که برادر و برادر زاده در طبقه دوم قرار دارند، یعنی به پسر برادر هم می دهند، ولی در عین حالی که به ابن اخ (پسرِ برادر) می دهند، به بنت اخ (دختر برادر) نمی دهند، و حال آنکه طبق این نظریه، باید به بنت آخ هم بدهند. چرا؟ چون قرآن کریم می فرماید: « لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» چرا بر خلاف این آیه مبارکه، به ابن الأخ دادید، اما به بنت الأخ چیزی ندادید؟..
2: إذا کانت للمیّت أخت و عمّ و عمّة.
اگر کسی بمیرد، و حال آ نکه هم دختر دارد و عمه و هم عمو دارد، اهل سنت می گویند نصف را به اخت می دهیم، نصف دیگر را هم به عصبه می دهیم. عصبه باید مرد باشد، به عمو می دهند، اما به عمه نمی دهند و حال آنکه این کار خلاف آیه مبارکه است، چون آیه مبارکه می فرماید: « لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ»
بنابراین، این آیه مبارکه زن و مرد را در درجه واحده قرار داده ولذا هر کجا که مرد ارث می برد، زن نیز باید ارث ببرد، اما اینکه اهل سنت می گویند مرد ارث می برد و زن ارث نمی برد، بر خلاف آیه مبارکه می باشد.
ولی ما گفتیم اصلاً نوبت به مسأله عصبه نمی رسد، ما معتقدیم که بنت واحده همه ارث را می برد، اخت واحده همه را می برد، ولذا نوبت اصلاً به عصبه نمی رسد.
از این آیه مبارکه روشن می شود که اولاد انبیا و پیغمبران مانند اولاد بقیه مردم هستند، چرا دختر رسول خدا از ارثش محروم باشد و حال آنکه قرآن می فرماید: « لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» چرا فاطمه زهرا ارث نبرد، اولاد پیغمبر هم مانند سایر مردم هستند.
 

[1] نساء/سوره4، آیه33.

[2] نساء/سوره4، آیه7.

[3] نساء/سوره4، آیه7.