مشخصات کتاب

سرشناسه : باقر بیدهندی ناصر، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : اسناد فضیلت مولا علیه السلام/ ترجمه و تحقیق باقر بیدهندی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۵۶ص.

شابک : ۵۰۰۰ ریال 978-964-973-222-0:

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه:ص.[۵۱] - ۵۶ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- فضایل

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- فضایل -- احادیث

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۳۷/۴/ب۱۶۷الف۵ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۴۳۳۰۲

اشاره

اهدا

این گرامی نوشته را به دو سایه عزیز و مهرگستر پدر و مادر گرامیم تقدیم می دارم.

فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ

سوره زمر آیات 17-18

سپاسنامه

در تولید این اثر از لطف و همکاری عزیزانی چند برخوردار بوده ام که لازم است از آن ها صمیمانه سپاسگزاری نمایم:

از حجت الاسلام حاج شیخ محمود مهدی پور که نام کتاب را انتخاب کردند و از حجة الاسلام اصغری نژاد که تمام اوراق این کتابچه را نگریسته و نکاتی را تذکار فرموده است و همچنین از واحد پژوهش انتشارات مسجد مقدّس جمکران که در ویرایش و حروف نگاری و نشر و چاپ آن اهتمام ورزیدند.

بسا کارا که از یاری برآید

بباید یار تا کاری برآید

با قلبی مملو از آرزو و محبت مزید توفیقات همه این گرامیان و توفیق بهره وری بیشتر برای خوانندگان را از ایزد یکتا مسألت دارم.

به امید آن که این خدمت ناچیز مورد قبول پروردگار متعال قرار گیرد و موجبات خوشنودی خاندان رسالت و امامان اهل بیت علیهم السلام به خصوص حضرت مهدی(عج) را فراهم آورد.

آمین یارب العالمین

قم المقدسة - باقر بیدهندی

درآمد

عصر مأمون عباسی عصر شکوفایی تمدن اسلامی و تکامل اندیشه های کلامی و فلسفی بود. مأمون، زمامداری دانش دوست و دانشمند بود و دلبستگی های فرهنگی وسیعی داشت. در مجلس او مشکلات علمی و دینی مورد بحث و کنکاش قرار می گرفت. مباحثات او با دانشوران معروف و ذوق و علاقه مفرطی که در این راه از خود نشان می داد زبان زد خاص و عام است.

مأمون اظهار تشیع نمود و در دوران خلافت خود در اجرای سیاست ابراز تشیع، به اقدام های مختلفی دست زد از جمله مباحثاتی مدلّل و منطقی با علمای عامه داشت که به قول استاد شهید آیت اللَّه مرتضی مطهری «به قدری این مباحث جالب و عالمانه است که انسان کمتر می بیند که عالمی از علمای شیعه این جور عالمانه مباحثه کرده باشد».

او در این مناظره که در مرکز خلافت اسلامی(خراسان) بامتکلمان خوش ذوق و حاضر جواب و فقهای عامه درباره اولویت علی علیه السلام به خلافت داشت، پس از چند ساعت بحث و مجادله و بگو و مگو همه آن ها را محکوم و افضلیت علی علیه السلام را بر سایر صحابه مخصوصاً خلفای قبل از او به اثبات رساند.

هدف مأمون چه بود؟

انگیزه انعقاد چنین مجلسی از سوی مأمون چندان روشن نیست که بنا به مصالح سیاسی بوده، یا برای تظاهر به قبول برتری علی علیه السلام و یا از روی عقیده، یا مطرح کردن خود به عنوان زمامدار دانش دوست و منصف.

شاید غرض از برپایی چنین مجلسی، تقرّب جستن به امام علی بن موسی الرضا - علیه آلاف التحیة و الثناء - بود.

در هر صورت ایزد منّان در این گفت و شنود، آیات شریفه قرآن - که به اعتراف بزرگان سنّت در شأن امیرمؤمنان علیه السلام نازل شده - و نیز روایات نابی که از ناحیه پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله وسلم در فضیلت حضرت رسیده، از باب اتمام حجّت بر زبان او جاری ساخته است. چون ترجمه این مناظره راهگشا و سودمند به نظر می رسید، به ترجمه آن از کتاب «عقدالفرید»⁽¹⁾اثر احمد بن محمد بن عبد ربّه قرطبی مروانی(م: 328ه) مبادرت ورزیدیم.⁽²⁾

متن او را برای ترجمه برگزیدیم.

گفتنی است که مناظره مأمون با چهل نفر از علمای اهل تسنن در منابع بسیاری آمده است. در پانوشت به برخی از آن ها اشاره می شود.

تا آنجا که از کتب تراجم و فهرست ها به دست می آید، تک نگاری هایی قبل از ما درباره این مناظره مفید وجود داشته که در ذیل به آن ها اشاره می کنیم:

ترجمة المناظرة المأمونیه از محمد اسماعیل خواجوئی (م 1173 ه.ق)،

خلافت و امامت، از حسن مصطفوی.

مناظره مأمون الرشید، از مهدی فقیه ایمانی.

نگین حقیقت، از عبدالرحمن باقرزاده.

مناظره مأمون برگرفته از عیون اخبارالرضاعلیه السلام (بنگرید به: فهرست الفبایی کتب خطی، ص 553)

برای بصیرت بیشتر خواننده گرامی قبل از نقل مناظره، به شرح حال بسیار مختصر مأمون الرشید و یحیی بن اکثم پرداخته ایم.

مأمون کیست؟

دومین فرزند پنجمین خلیفه عباسی هارون الرشید بود که نامش عبداللَّه و کنیه اش ابوالعباس و لقبش «مأمون» بود. مادرش کنیزی خراسانی در آشپزخانه هارون به نام «مراجل» بود.

و حادثه جزیی منجر به این شد که این کنیز، مأمون را به دنیا آورد که جای ذکر آن نیست.⁽¹⁾او چند روز پس از تولد مأمون به مرض نفاس درگذشت.

مأمون در سال 170ه یعنی در همان شبی که عم وی هادی بمرد و پدرش عهده دار خلافت گردید، تولد یافت و در 218ه در بلاد روم چشم از جهان فروبست و در طرسوس شام دفن شد.⁽¹⁾و از پس خویش خلافت را به ابواسحاق معتصم داد.

مأمون را پدرش به جعفر بن یحیی برمکی سپرد تا او را در امان خود بپروراند. بعدها فضل بن سهل (ذوالریاستین) مربّی وی گردید.

مأمون در تحصیل علم و دانش بسیار زحمت کشید و در علوم و فنون تبحّر یافت و قدرت فکر و سرعت انتقال شگفت داشت. و بر امثال خویش، و حتی بر تمام عباسیان، برتری یافت.

او فردی کاردان، تیزهوش، زیرک و دوراندیش و فصیح و سخنگو بود، و به همنشینی با اهل علم اهمیّت فراوانی می داد.در زمان خلافتش علم و دانش را ترویج کرد و پایگاه دانشمندان را بالا برد و آن ها را به خود نزدیک ساخت. و روزهای سه شنبه مجالس بحث و مناظره آزاد با آنان تشکیل داد و از این راه علاوه بر پیشرفت شخصی خود، تشویق عجیبی از علم و دانش می نمود. در عصر او نفوذ فرهنگ یونانی به اوج رسید. به دوران او چهار کلام رواج یافت و متکلمان بسیار شدند.

هارون الرشید دوازده پسر داشت که از میان آنان سه نفر را به عنوان ولی عهد خود انتخاب کرد. اینان عبارت بودند از امین،⁽¹⁾

شاعری درباره او گفته است: «نصف عمر امین به غلامان و نیمی دیگرش به باده گساری اختصاص دارد». پرتو اسلام، ج 2، ص 166.

درباره اونک: الجوهر الثمین فی سیر الملوک و السلاطین، ص 129؛ تاریخ الخلفاء سیوطی، ص 322-331.

این اقدام هارون سرآغاز اختلافات و درگیری های فرزندان وی بود. او به هر یک از این سه ولی عهد، اداره بخشی از حکومت پهناور خود را واگذار کرد. امین را به عنوان حاکم بعد از خود تعیین نمود و مأمون را به عنوان جانشین امین انتخاب کرد و حکومت خراسان و مناطق شرق رابه مأمون واگذار کرد، مناطق مرکزی را در اختیار امین قرار داد، سرزمین جزیره و مناطق شمالی خلافت را به پسر دیگرش «مؤتمن» سپرد.

مرگ هارون و آغاز درگیری ها

بعداز هارون، حکومت به امین (193 - 198 ه) رسید و طولی نکشید که امین، مأمون را رسماً از ولایت عهدی خلع کرد(194 ه)، خلع مأمون موجب نبرد بین دو برادر شد و مأمون در جدالی خونین بر امین فایق آمد و در سال 198 به حکومتی بی رقیب دست یافت و فرمانروای سراسر ممالک اسلامی در عصر خود شد.

مأمون پس از پیروزی بر برادرش، مقر حکومت خود را مرو - که مرکز خراسان آن عصر بود - قرار داد.⁽¹⁾و در سال 201 برادرش قاسم مؤتمن را از مقام ولایتعهدی خود خلع، و باتوسل به زور و تهدید، ولایتعهدی را بر امام رضاعلیه السلام تحمیل کرد.⁽²⁾و دخترش امّ حبیبه را به ازدواج امام درآورد، و علویان را بنواخت.

مأمون به این نکته کاملاً آگاه بود که گروه های معتقد روشن بین جامعه اسلامی جایگاه اهل بیت علیهم السلام را می شناسند و از آنان خط می گیرند و هدایت می جویند.

وی همچنین می دانست که گردانندگان دستگاه خلافت و سران لشکرش - که غالباً ایرانیان بودند - نسبت به آل علی علیه السلام و امامان شیعه علاقه و محبتی خاص دارند و در فرصت های مناسب این عشق را ابراز می کنند.

این گرایش به حدی بود که خلیفه وقت نمی توانست آن را نادیده بگیرد، لذا تصمیم گرفت با آنان همراهی کند و افکار عمومی را متوجه خودسازد، لذا اظهار تشیع نمود تا خود و سلطنتش را حفظ کند. از این

رو شروع به دفاع از خلافت حضرت امیرعلیه السلام و اثبات حقانیت آن حضرت، و نفی فضایل ساختگی دیگران نمود. در خراسان لباس سبز که شعار علویان بود پوشید، و بر معاویه نقص گرفت، و فدک رابه علویان رد کرد. و در مناسبت های مختلف از امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ستایش می کرد. گویند: او به تمام مناطق نوشت که علی بن ابی طالب- علیه السلام - بهترین خلق بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم است. و در سال 215 ق اعلامیه صادر کرد که هر کس معاویه را مدح کند من از او بیزارم و هر که علی را سب کند او را مجازات می نمایم، چه افضل مردم پس از پیغمبرصلی الله علیه وآله علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽¹⁾این عملکرد مأمون سبب شده که بسیاری از دانشوران و مورخان او را شیعه بدانند.⁽²⁾ابن جوزی می نویسد که صولی و غیر نقل کرده اند که مأمون، علی بن ابی طالب علیه السلام را بسیار دوست می داشت.

مأمون در ماه صفر سال 204 وارد بغداد شد و 14 سال مهام امور کشور را رتق و فتق کرد.

مأمون در سال 219 هجری هنگام جهاد با امپراطوری روم شرقی بیمار شد و در طرسوس درگذشت.⁽³⁾

یحیی بن اکثم کیست؟

وی از دانشوران نامبردار زمان خود است که به فضل و دانش و تدبیر و هوش و ادب مشهور بود و در علم فقه تبحر فوق العاده ای داشت. در سال 202 هق «ابراهیم بن شکله» پس از «امین» مسند قضاوت را در بصره به وی سپرد و تا سال 210ه ق در بصره بود. بعد از آن مأمون او را قاضی بغداد نمود و در سال 215ه مسند قضاوت مصر را از طرف او دریافت داشت.⁽¹⁾پس از آن عزل شد. در عصر متوکل بار دیگر در مسند قضا قرار گرفت و در سال 240ه عزل گردید و در سال 241ه به حج رفت و در جمعه ماه ذی حجه 241ه در رَبَذه بدرود حیات گفت و در همان دیار به خاک سپرده شد.

او همان طور که از نظر علمی شهرت داشت به فساد اخلاقی و رذائل نفسانی هم شهره بود. در تذکره عبداللَّه بن معتز هجو او مذکور است.⁽²⁾و صاحب تاریخ وصّاف به شرابخواری وی تصریح کرده و اشعاری هم در وصف شراب بدو نسبت داده است.⁽³⁾

[آغاز ماجرا]

ابن عبد ربه اندلسی⁽¹⁾به نقل از اسحاق⁽²⁾بن ابراهیم بن اسماعیل بن حماد بن زید آورده است که: روزی یحیی بن اکثم⁽³⁾، مرا وعده ای از اصحابم را خواسته و گفت: امیرالمؤمنین مأمون به من دستور داد بامداد فردا چهل تن از فقها و دانشمندان منطقه را - که همه در فن مناظره و بحث های علمی سرآمدند - در پیشگاه او حاضر نمایم. از شما می خواهم نام کسانی را که شایسته این کار می دانید، بگویید. تا از آن ها برای حضور در مجلس خلیفه دعوت کنم.

ما اسامی تعدادی را که دارای فضل و دانش و واجد شرائط بحث و گفتگو بودند، برشمردیم و او نامشان را در دفتری یادداشت کرد و به آنها پیغام فرستاد تا بامداد فردا در منزلش حضور یابند.

ما در موعد مقرر، در خانه یحیی حاضر شده، مشاهده کردیم یحیی لباس بر تن کرده و منتظر ما می باشد. به اتفاق سوار بر مرکب به سوی دربار رفتیم. خادمی که بیرون دارالاماره منتظر ایستاده بود، به مجرد اینکه چشمش به یحیی افتاد، گفت: خلیفه مدتی است در انتظار شماست. او ما را به داخل راهنمایی کرد. همگی به اطاق حاجب⁽¹⁾وارد شدیم.

پس از آن بنا شد فریضه صبح را بگزاریم. هنوز نماز صبح به اتمام نرسیده بود که خادم وارد شد و گفت: داخل شوید.

همگی نزد خلیفه رفتیم.

مأمون را دیدیم که با لباس و عمامه و پوستین بر مسند خود تکیه زده است. به او سلام کردیم، جواب سلام و تحیت واردان را گفته، به ما اجازه نشستن داد.

وقتی همه نشستند، مأمون از جای خود برخاست. او تمام قیود و رسوم را در هم شکسته و عمامه و پوستین را کنار نهاد و به ما گفت: من چنین کردم که شما هم آزاد باشید.

سپس گفت: برخی از شما را می شناسم، و آنان را هم که آشنایی ندارم از این پس خواهم شناخت.

مامون پاهایش را دراز کرد و گفت: شما هم قلنسوه⁽²⁾و پوستین را کنار نهید.

ابن اکثم از ما خواست دستور خلیفه را اجرا کنیم.

حاضران دستور مأمون را اجرا کردند و تشریفات را کنار گذاشته و به طور آزاد نشستند.

[مجلس مناظره

آنگاه مأمون شروع به سخن کرد و مقصود خود را از انعقاد آن مجلس چنین بیان کرد: غرض از ایجاد مزاحمت و احضار شما، و تشکیل این جلسه، مناظره و بحث و گفتگو است. و چون بحث و انتقاد با وجود قید و ناراحتی به نحو شایسته صورت نخواهد گرفت، هر یک از شما نیاز به قضای حاجت دارد و محصور است، حاجتش را رفع کرده، برگردد تا با آرامش خاطر بتواند به گفتگو بپردازد. سپس از یحیی بن اکثم خواست، سخن بگوید و حاضران هم در بحث شرکت کنند. مدتی بدین منوال گذشت و حضار به سؤال و جواب و رد و ایراد مشغول بودند. گاه مأمون بعضی از سخنان را رد و برخی را تأیید می کرد. سپس گفت: من شما را برای این گونه جدال ها دعوت نکرده ام، بلکه می خواهم پیرامون عقیده خود مناظره کنم و درباره افکار مذهبی خود و دینی که از رهگذر آن خدا را می پرستم به گفت و شنود بپردازم.

اسحاق گوید: همگی در پاسخ گفتیم: آنچه امیرالمؤمنین بدان مایل است، انجام دهد. خداوندش توفیق دهد.

[آغاز مناظره

آنگاه مأمون موضوع بحث را مطرح نموده، گفت: من معتقدم که بهترین انسان بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم، علی بن ابی طالب است. و هم آن حضرت برای تصدّی مقام خلافت و وصایت از دیگران سزاوارتر و اولی تر است. اگر این عقیده صحیح است، مرا تصدیق کنید، و اگر به خطا رفته ام، با دلیل و برهان، حرف مرا رد کنید.

اسحاق: ای امیرالمؤمنین، در بین ما کسانی هستند که نظرشان برخلاف آن چیزی است که امیرالمؤمنین ادعا می کند و البته ما به خاطر بحث و مناظره در این محفل حضور پیدا کرده ایم. لازم است این موضوع هم بررسی و تحقیق شود.

مأمون: اسحاق، اختیار با تو است می خواهی من سؤال کنم و تو و جمع حاضر آزادانه پاسخ دهید، یا شما پرسش کنید و من جواب دهم.

اسحاق گفت: فرصت را غنیمت شمرده و گفتم: اگر اجازه دهید من از شما سؤال می کنم.⁽¹⁾

مأمون: بسیار خوب، بپرس.

فضیلت علی بن ابی طالب

اسحاق: به چه دلیل می گویید علی بن ابی طالب علیه السلام بر خلفای دیگر برتری داشته و برای تصدی امر خلافت اولی و سزاوارتر است؟

مأمون: اسحاق، به من بگو که مایه تفاضل و برتری مردم بر یکدیگر چیست و چطور می شود که می گویند فلانی افضل و اولی از فلان است؟

اسحاق: به واسطه اعمال صالحه و کارهای نیکو.

مأمون: راست گفتی. اکنون بگو چه کسی در عهد پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم برتر و بالاتر از دیگران بوده است، و سپس این فرد دومی که مفضول و در درجه پایین تر بوده است اگر بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بخواهد با انجام کار از مقام افضلیت برخوردار شده باشد آیا می تواند به افضل عهد رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم بپیوندد؟

اسحاق گوید:سر به زیرافکنده به فکرت فرو رفتم و نتوانستم چیزی بگویم.

مأمون: ای اسحاق، در پاسخ سؤال، از امکان ملحق شدن مفضول عهد پیامبر به افضل عهد آن حضرت و برابری آن دو «آری» مگو؛ وگرنه من ترا - که در این عصر و زمان هستی مجاهدتر، حج بجا آورتر، روزه گیرتر، نمازگزارتر، صدقه پروازتر و به طور خلاصه افضل تر افضل عصر پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم قلمداد خواهم کرد؛ در حالی که افضلیت این چنین قلمداد نمودن، امری است غلط و دروغ.

اسحاق: بلی چنین است، مفضول عهد رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم هرگز به فاضل عهد پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم ملحق نخواهد شد.

مأمون: ای اسحاق، اکنون که چنین است، بنگر به آن احادیث و روایاتی که مشایخ و بزرگان و پیشوایان تو از فضایل و مقامات علی

بن ابی طالب علیه السلام نقل کرده اند، و بررسی نما آن ها را با آن چه که به عنوان فضایل ابوبکر به نظرت رسیده، و ببین آیا این دو نوع با هم برابر و مساوی می شوند؟ و بلکه موازنه کن آن ها را با آنچه درباره فضائل ابی بکر و عمر هر دو شنیده ای، و ببین آیا مساوی می شوند؟

و بالاتر آنکه به دقت بررسی و تحقیق کن مناقب و فضائل خلفای سه گانه را و مجموع آن ها را با فضائل علی بن ابی طالب علیه السلام برابری نما، پس اگر برابر شد، هر سه را افضل از علی علیه السلام بدان. نه به خدا قسم که هرگز این دو نوع برابر نخواهند بود.

و باز ادعا می کنم که: مجموع روایاتی را که درباره «عشره مُبَشّره⁽¹⁾» وارد شده است، با احادیث وارده در فضائل علی علیه السلام موازنه و مقایسه کن⁽²⁾

اسامی نامبردگان در وافی صفوی ج!، چاپ افیست، ص 89؛ تاریخ گزیده، ص 208، چاپ عبدالحسین نوایی و تعلیقات و حواشی بر تجارب السلف ص 6 و معارف عدید از راقم سطور، آمده است.

سپس خطاب به اسحاق کرده، گفت: چه عملی در صدر اسلام و در روزهای اول مبعث برترین عمل بوده است؟

اسحاق: اخلاص در شهادت به یکتایی خدا.