مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی، ابوالقاسم، - ۱۳۴۱

عنوان و نام پدیدآور : مبانی هنری قصه های قرآن/ ابوالقاسم حسینی (ژرفا)

مشخصات نشر : تهران: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۷۷.

مشخصات ظاهری : ص ۲۷۲

شابک : 964-6566-29-4۸۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : فارسی - عربی

یادداشت : ص. ع. به انگلیسی:Abolqasem -e-Hosseini (Zharfa). mabani-ye-honari-ye-Qesseha-ye-Quran.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۶۹] - ۲۷۰؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : قرآن -- قصه ها

موضوع : هنر در قرآن

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۸۸/ح۴۵م۲ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۶۶۶

اشاره

به مادران و قصّه هاشان

به شهیدان و حماسه هاشان

به مادران شهیدان و تَلواسه هاشان

پیش گفتار

پیش گفتار

هنر مقوله ای است که از آغازِ آفرینشِ انسان تاکنون پا به پای آدمی پیش رفته و پیشرفت کرده است. برای حوزه های معرفت بشری، همچون فلسفه، ریاضیات و علم، می توان سرآغاز و سرگذشتی نوشت. هنر، امّا، حیاتی بی آغاز و سرگذشتی نانوشتنی دارد. در باب هنر فراوان گفته اند و بسیار نگاشته اند؛ امّا هر چه گفته اند جملگی در واقع تاریخی از تجلّیات هنر آدمی است و از حقیقتِ حضورِ هنر در زوایای بشری چندان که باید پرده برنگرفته اند، که: کس نگشود و نگشاید این معمّا را.

باری، این حضور پنهان و بی بدیل را تنها در یک جای می توان سراغ گرفت: حوزه دین و تجربه تعالی بخش روح آدمی. دین از دیرینه های تاریخ تاکنون، همگام با هنر، و حتّی بسی ژرفتر، هزار توی حیات و هستی بشر را درنوردیده، روح آدمی را صفا و صیقل بخشیده، راه ناهموار زندگانی را هموار کرده و دیده آدمی را از زمین خاکی به فراسوی هستی کشانده است. در درازای تاریخ، این دو مقوله براستی آن چنان در هم تنیده اند که بازشناسی و بازآرایی آنها از یکدیگر ناممکن می نماید. شاید این پیوند و پیوستگی از آن روست که دین و هنر، هر دو، ریشه در پنهانِ جان و مایه در عمقِ هستیِ انسان و جهان دارند و باگوش دل می توان راز «فطرة اللّه التی فطر الناس علیها» را از آنها باز شنید. بنابراین همچنان که دین، مقدس است و متعالی، هنر نیز ریشه در قداستها و تعالی جویی های انسان دارد و به همان سان که «دیانت» بدون دستگیری پیامبران به کژی و کاستی می گراید، «هنرمندی» نیز

بی رهنمود خدای هنر و هستی به بیراهه می رود. از این جاست که باید پیوند دو سویه دین و هنر را، همچون همیشه تاریخ، پاس داشت و در عصر تباهی و بی پناهیِ انسان، در پناه آن آسود و به بلندای کمال انسان راه جست.

از سوی دیگر، ادبیات و هنرهای ادبی از دیرباز یکی از مهمترین و متداولترین شاخه های هنر به شمار می آمده اند و حتّی با ظهور هنرهای جدید، هنوز هم از رواج و رونق نیفتاده اند. حتّی می توان گفت که سینما، تئاتر و تلویزیون نه تنها با ادبیات سر ستیز نگذاشته اند، بلکه انواع فنون ادبی را به نیکوترین شکل به خدمت گرفته اند. امروزه هنرپژوهان بدرستی بر این عقیده اند که رسانه ها و هنرهای یادشده تنها بر بسترِ پر فیض ادب به شکوفایی و بالندگی می رسند و بی آن، بار و بری ندارند. بی دلیل نیست که آثار بزرگِ نمایشی و سینمایی در جهان غالبا بر متونِ استوارِ ادبی شکل گرفته است و بسیاری بر این باورند که وضعیّتِ ناهنجارِ هنرهای نمایشی در ایران بیشتر به ضعف مایه های داستانی و قصّه نویسی باز می گردد.

از همین جا می توان اهمّیّت داستان نویسی و قصّه پردازی را بازشناخت. هرچند داستان و رمان، در مفهوم جدید آن، تاریخی بس کوتاه دارد، امّا پیشینه قصّه و قصّه گویی، در معنای وسیع آن، در درازای دیرین تاریخ ناپیداست و بدرستی نمی توان گفت که نخستین قصّه را چه کسی پرداخته است. راستی چه کسی می داند که کدامین پدر اوّلین حماسه را سرود و در جمع خویشان باز گفت و چگونه می توان دانست که کدامین مادر اوّلین زمزمه قصّه را در گوش کودک خویش ترنّم کرد؟ اگر درست بنگریم، قصّه همواره حضوری پیدا و پنهان در زندگی روزمرّه ما داشته و دارد و تاریخ

فرهنگ و تمدّن بشری بدون یادکردی از این مقوله، ناتمام و نابسامان می نماید. شاید از همین روست که ادیان الهی و کتب آسمانی غالبا پیام خویش را در مایه ای از قصّه و حکایت بیان می داشته اند و بر تأمّل و عبرت آموزی از سرگذشت پیشینیان بسی تأکید می ورزیده اند.

در میان کتب آسمانی، قرآن بی شک از این جهت رهاوردی بزرگ و بی مثال دارد. اصرار قرآن بر قصّه گویی و قصّه خوانی هر خواننده ای را به وجد و شگفتی وامی دارد. انسان از خود می پرسد که مگر قصّه چیست و چه می کند که آفریدگار هستی در آخرین پیام به آفریده خویش این چنین قصّه می گوید و او را به تأمّل در قصّه ها فرا می خواند. در واقع، پاسخ این پرسش را باید در مفهوم و معنای «قصّه» در قرآن و «شیوه قصّه نویسی قرآن» جستجو کرد. این ابهام و تردید بیشتر از آن روست که ما با انگاره های خویش به سراغ قصّه های قرآن رفته ایم و هرگز نپرسیده ایم که قرآن، خود، از قصّه های خویش چه می گوید.

سوگمندانه باید گفت که اندیشمندان دینی نیز تاکنون در این باب کمتر سخن گفته اند و اگر پراکنده مطالبی نوشته اند، با زبان امروزین هنر چندان هماهنگ نیست که هنر پژوهان را به کار آید. شاید نخستین گام در این راه تازه را متفکّران عرب، و بویژه مصریان، برداشتند. هر چند این نهضت به تألیف مقالات و کتابهای چند در این حوزه انجامید، ولی هنوز هم آثار استوار و اصولی کم شمار است. در زبان فارسی شاید نمی توان کتابی را سراغ گرفت که مستقل و بنیادین به کالبد شکافیِ قصّه های قرآنی پرداخته باشد. پژوهش حاضر که به سفارش «مرکز پژوهشهای اسلامی» و به خامه فاضل گرانمایه و

ادیب فرزانه جناب آقای سیّد ابوالقاسم حسینی (ژرفا) به رشته تحریر درآمده است، در واقع نویدی است نیکو و سرآغازی است بر یک راه بلند و نه چندان هموار که امید است به همّت اندیشوران و فرزانگان حوزه و دانشگاه به سلامت به سرآید.

در اینجا جا دارد که از مؤلّف محترم و از کلّیّه عزیزان گرانقدری که در ظهور این اثر تلاشی خالصانه داشته اند، بویژه از همکاران گرانقدرم در مرکز پژوهشهای اسلامی آقایان ابوالقاسم مهاجر، حسین رحیم زاده، عبدالرّسول هاجری و علیرضا شجاعی، سپاسی سر احترام و ادب داشته باشیم. نیز باید از جناب آقای مظاهری مسئول محترم انتشارات «پارسایان» یاد کنیم که زیبندگی و آراستگی کتاب مرهون همّت ایشان است. سعادت و سلامت این عزیزان را از خداوند بزرگ خواستاریم و توفیق خدمتگزاری به ساحت مقدّس امام عصر عج الله تعالی فرجه الشریف را امید داریم.

محمّد تقی سبحانی

مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما

طلیعه

طلیعه

عمر قصّه و قصّه گویی به اندازه عمر پیدایش زبان و گویایی انسان است. شرح جنگ ها و تکاپوهای پدران، قصّه های مادران، قصّه گویی های دربار پادشاهان، و نقّالی افسانه گویان و حکایت پردازان و پرده خوانان نشان می دهد که زندگی انسان هیچ گاه از «قصّه» تهی نبوده است.⁽¹⁾قصّه همواره منعکس کننده دیدگاه انسان درباره جهان و عوامل ناشناخته پیرامون او و وسیله انتقال و آموزش آداب و سنن، اعتقادات، و تاریخ یک نسل به نسل های دیگر بوده است.⁽²⁾انسان به خاطر ویژگی های خاصّ روحی اش به قصّه علاقه دارد و چه بسا راه و رسم قهرمانان آن را الگوی خود قرار می دهد. پس با قصّه نه تنها می توان انسان را با میراث های فرهنگی و آداب جامعه خود و جهان آشنا ساخت وقدرت تفکّر او را پرورش داد، بلکه می توان زمینه خود سازی و جامعه سازی را در او برانگیخت.⁽³⁾محکم ترین دلیل بر ریشه دار بودن علاقه انسان به قصّه، توجّه کتاب های مذهبی و به

خصوص قرآن مجید به قصّه است. بسیاری از نویسندگان و شاعران و عرفا نیز افکار خود را در قالب قصّه بیان کرده اند.⁽¹⁾

به جرأت می توان گفت که در میان اقوام و فرهنگ های گوناگون، هیچ قالب بیانی به قدر قصّه نافذ و مؤثّر نبوده است. این تأثیر آن گاه که با بلاغت و اعجاز وحی همراه گشته، بسی افزون شده است. در طول تاریخ دعوت اسلامی، مردم از همین قصّه های قرآنی درس گرفته اند، پیام آموخته اند، ادبیّاتی مستقل بر نهاده اند، و با آن ها زیسته اند. در همان آغاز دعوت نیز قصّه گویی قرآن از ابزارهای تبلیغی آن بود.

روایت شده است که پیامبر سوره «فصّلت» را برای یکی از سرکردگان فساد تلاوت می کرد تا به این آیات رسید:

فَاِنْ اَعْرَضُوا فَقُلْ اَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقةِ عادٍ وَثَمُودَ . اِذْ جآءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ اَیْدیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ اَلاَّ تَعْبُدُوا اِلاّ اللّه َ قالُوا لَوْ شآءَ رَبُّنا لاََنْزَلَ مَلئِکَةً فَاِنـّا بِمآ اُرْسِلْتُمْ بِه کافِرُونَ . فَاَمّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الاَْرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَقالوُا مَنْ اَشَدُّ مِنّا قُوَّةً اَوَلَمْ یَرَوْا اَنَّ اللّه َ الَّذی خَلَقَهُمْ هُوَ اَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وکانُوا بِایاتِنا یَجْهَدُونَ. فَاَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحًا صَرْصَرا فی اَیّامٍ نَحِساتٍ لِنُذیقَهُمْ عَذابَ الخِزْیِ فیِ الحَیوةِ الدُّنْیا وَلَعَذابُ الاخِرَةِ اَخْزی وَهُمْ لایُنْصَرُونَ.⁽²⁾

پس اگر اعراض کردند، بگو: شما را از صاعقه ای همانند صاعقه ای که بر عاد و ثمود فرود آمد می ترسانم . آنگاه که رسولان پیش و بعد آنها نزدشان آمدند و گفتند که جز خدای یکتا را مپرستید، گفتند: اگر پروردگار ما می خواست فرشتگان را از آسمان نازل می کرد. ما به آنچه

شما بدان مبعوث شده اید ایمان نمی آوریم. اما قوم عاد، به ناحق در روی زمین گردنکشی کردند و گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟ آیا نمی دیدند که خدایی که آنها را آفریده است از آنها نیرومندتر است که آیات ما را انکار می کردند؟ ما نیز بادی سخت و غرّان در روزهایی شوم به سرشان فرستادیم تا در دنیا عذاب خواری را به آنها بچشانیم. و عذاب آخرت خوار کننده تر است و کسی به یاریشان برنخیزد.

آن گاه که این بخش بر آن مفسد تلاوت شد، لرزشی شدید سرا پایش را فراگرفت و با پریشانی و خود باختگی پیامبر را سوگند داد که از تلاوت آیات بازایستد. سپس با حالی دگرگون نزد قوم خود بازگشت، چنان که دیگر آثار عناد و استکبار در چهره اش پیدا نبود.⁽¹⁾

به همین دلیل که قصّه جایگاهی بلند در تربیت نفوس و تهذیب جان ها دارد، بسیاری از دانشوران پیشین به آن علاقه نشان داده اند و به پرداخت قصص، گاه خالص و گاه آمیخته به اسرائیلیّات و خرافه ها، پرداخته اند. گاه خود هم حواشی و اضافاتی بدان ها افزوده اند و نیز قواعد و آدابی از آن میان استخراج کرده اند. از دانشوران بزرگ فارسی زبان، فردوسی و عطّار و سعدی و مولوی نام آوران بی بدیل این عرصه اند. در ادبیّات عرب نیز ابن کثیر، فخر رازی، و ثعالبی علاقه ای خاص به جمع آوری قصّه های پیشین نشان داده اند و البتّه آنچه گرد آورده اند رگه هایی از مجهولات و خرافه ها نیز دارد.

از دانشوران معاصر عرب، گروهی سرشناس به قصّه های قرآن اهتمام ورزیده اند که البتّه بیش تر از مصر برخاسته اند. از این میان، می توان برخی را

چنین بر شمرد: عبدالوهّاب نجّار با قصص الأنبیاء، شیخ محمد عدوی با دعوة الرّسل إلی اللّه تعالی، مصطفی صادق رافعی، جاد المولی، بیجاوی، و طنطاوی.

به پیروی از این دانشوران، شورِ پرداختن به قصّه های قرآن و جلوه های زیبای آن ها، پژوهشگران دیار ما را نیز فراگرفت و البتّه چنان که باید نپایید و دامن نگرفت. در حقیقت، همان اندیشه هایی که عمدتا پس از انقلاب مصر، به تبعیّت از افکار کسانی چون عبده و شاگردش رشید رضا، اوج گرفته بود، در زمینه قصّه های قرآنی نیز بروز یافت و برخی از پژوهندگان ما را هم دربرگرفت. در سال های نخست پیروزی انقلاب اسلامی، چالش هایی که بر سر همین بحث درگرفت، فضای تاریکی را در مباحثات مربوط به این شاخه پدید آورد. اکنون که از آن ابرها چندان نشانی پیدا نیست، صاحب این قلم نه به عنوان یک مدّعی، بلکه برای گزارشی از اندیشه های این مقوله، دست به قلم شده است. البتّه دراین گزارش، نوعی ارزیابی و داوری تا حدّ توان نیز ارائه می شود، با این هدف که هنرمندان مسلمان، به خصوص تلاشمندان عرصه هنر دینی در صدا و سیما و دیگر رسانه های دیار ما، دست کم یکی از مآخذ بینش خود در قلمرو هنر را قصّه های قرآن بشمارند.

باری، پس از انقلاب مصر مباحثی نوین در باب قرآن، و از جمله قصّه های قرآنی، رخ نمود که موافقان و مخالفان بسیار یافت. این مباحث از سویی برای پاسخ گویی به نیازهای نسل نوین و روشنفکران مذهبی، لازم می نمود؛ و از دیگر سو شک هایی جدّی و گاه بنیان برافکن در نگرش کهن

نسبت به قرآن و زمینه های مرتبط پدید می آورد. جدّی ترین اثری که در باب قصّه های قرآن، در همین سمت و سو، رخ نمود، پایان نامه تحصیلی دکتر محمّد احمد خلف اللّه ؛ با نام الفنّ القصصی فی القرآن الکریم بود. خلف اللّه از شاگردان دکتر امین خولی بود که بذر این گونه برداشت ها را در جان و ذهن شاگردانش کاشت. نگاه خاصّ او و شاگردانش در مصر به مکتب اُمَنا شهرت یافته است. دکتر خلف اللّه با این اثر که نخستین چاپش در سال 1953 میلادی چهره گشود، موجی نو در عرصه پژوهش های قرآنی برانگیخت. این اثر لبریز است از برداشت های نو، و البتّه به نظر ما نوعا نادرست، درباره ماهیّت و انواع قصّه های قرآن. انصاف باید داد که اثر مزبور نکات ارجمند بسیار نیز دارد، همان گونه که خطاهای بزرگ هم مرتکب شده است. با این حال، نقد آن به یک ستیز و جنگ تمام عیار منجرشدو پس از سال ها به دیگر سرزمین های اسلامی، از جمله ایران، هم دامن گسترد. این ستیز، گذشته از ریشه ای که در اندیشه سیاسی اسلام معاصر و چالش های مربوط به آن دارد، متأثّر از نظریّه خاصّ خلف اللّه است که قصّه های قرآن را با تفسیری کاملاً امروزین می نگرد و هیچ ابا ندارد که شماری فراوان از این قصّه ها را زاییده خیال و تمثیل و اسطوره پردازی بشمارد. در میان مخالفانی که این اثر را به نقد کشیدند، شاید برترین پاسخ از آن عبدالکریم خطیب باشد در اثرش با نام القصص القرآنی فی منطوقه و مفهومه که البتّه از غیرت ورزی و تعصّب خالی نیست. لیکن کسانی چون عبدالحافظ عبدربّه در بحوث فی قصص القرآن این نائره را بسی بر افروختند و زبانه آن را چنان دامن زدند که سخن

از بحثی علمی فراتر رفت و به ناسزاگویی و تکفیر وتهدید انجامید. ما، خود، با آن که زیربنای اندیشه دکتر خلف اللّه را کاملاً ناصواب می دانیم، برآنیم که این بحث در گستره ای علمی و پژوهشی باقی بمانَد و از ابر تعصّب و غبار تحکّم پالوده نشود.

با این توضیح، روا چنین دانسته شد که در این رساله، در جای بایسته، اندیشه های دکتر خلف اللّه مطرح گردد و به نقد نهاده شود. به همین دلیل، گاه ناچار شده ایم به ترجمه عبارات او و ناقدانش همّت گماریم. امّا این کار چون با تصرّف و تلخیص فراوان همراه بوده است، گستاخی نورزیده ایم و اصل کلام را به آنان نسبت نداده ایم. با این حال، برای حفظ امانت، تأکید می کنیم که بخش های ناظر به این گفت وگوها، حاصل زحمات مؤلّفان چند اثر نامبرده اند.

ناگفته نماند که هدف رساله حاضر پرداختن به مباحث ادبی ـ هنری در قلمرو قصّه های قرآن است و لذا به بسیاری مباحث دیگر نمی پردازد. نیز کوشیده ایم تا این اثر را به گونه ای سامان دهیم که دست کم همه مطالب بنیادینِ دکتر خلف اللّه و عبدالکریم خطیب در دو اثر الفنّ القصصی فی القرآن الکریم و القصص القرآنی فی منطوقه و مفهومه انعکاس داده شود. به این ترتیب، گمان می رود خوانندگان این رساله، گذشته از بهره های دیگر، می توانند اطمینان یابند که ترجمه مختصر و مفیدی از دو کتاب مزبور را نیز مطالعه کرده اند. بادا که بدین سان جای خالی ترجمه آن دو نیز پر شود.

خوب است همین جا یاد کنم که ترجمه آیات قرآن کریم از استاد

«عبدالمحمّد آیتی» وام گرفته شده است. به پاسداشت حریم آن قلم، از هرگونه تصرّف، از جمله تصرّف های رسم الخطّی، در ترجمه های آیات خودداری ورزیده ایم.

امید می رود رساله حاضر که در مختصر سازی اش تلاش بسیارشده و حواشی و شاخ و برگ ها از آن زدوده گشته است، شعله پژوهش در باب قصّه های قرآن را بسی بیش تر و زنده تر برافروزد و اشتباهات و کاستی های فراوانش در پرتو همّت و نقد منصفانه بلند همّتانی که چراغ های پَسین را برخواهند افروخت، ترمیم و تدارک یابد.

شکر گزاری از عنایت عالمانه جناب استاد سبحانی و یاورانش در سنگر «مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران» و نیز سپاسمندی از لطف دوست هنرمندم جناب حسین سیّدی، فرضی است در عهده این حقیر که تنها با همین عبارات برآمدنی نیست. اگر خداوند سبحان تلاش ایشان و صاحب این قلم را از یَمِ اخلاص و طهارت شهیدان این انقلاب سترگ، نَمی بخشد، امید هست که تکاپوشان بی اجر و ثمر نمانَد؛ بمنّه و لطفه...

تو سعی کن که به روشندلی رسی صائب

که سیلْ واصلِ دریا چو شد زلال شود

سیّد ابوالقاسم حسینی (ژرفا)

قم مقدّس ـ تابستان 1377

فصل 1: تعریف قصّه قرآنی

اشاره

فصل 1: تعریف قصّه قرآنی

زیر فصل ها

1 ـ 1. واژه قصّه در قرآن و روایات

2 ـ 1. پیوند «قصّه قرآنی» با معنای لغوی آن

3 ـ 1. مراد از قصّه قرآنی

4 ـ 1. دکتر خلف اللّه و تعریف قصّه قرآنی

1 ـ 1. واژه قصّه در قرآن و روایات

1 ـ 1. واژه قصّه در قرآن و روایات

«قصّه» در لغت یعنی پی گرفتن یا پی گرفته اثرِ پیشین. در قرآن کریم می خوانیم:

وَقالَتْ لاُِخْتِهِ قُصّیهِ فَبَصُرَتْ بِه عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ.⁽¹⁾

و به خواهر او گفت: از پی وی برو. و زن بی آن که آنان دریابند از دور در او می نگریست.

قَالَ ذَلِکَ ما کُنّا نَبْغِ فَارْتَدّا عَلی اثارِهِما قَصَصَا.⁽²⁾

گفت: آن جا همان جایی است که در طلبش بوده ایم. و نشان قدم های خود را پی گرفتند و بازگشتند.

همین کاربرد در روایات نیز به چشم می خورَد. برای نمونه، بجاست از این روایت نبوی یاد کنیم:

إنّ بَنی اِسْرائِیلَ لَمّا قَصُّوا هَلَکُوا.⁽³⁾

این جا همان معنا که گفتیم نمود دارد؛ یعنی بنی اسرائیل آن گاه که دست از عمل کشیدند و فقط به قصّه پردازی و داستان سرایی مشغول شدند، هلاک گشتند. البتّه این روایت همچنان که شاهدی برای معنای لغوی «قصّه» است، اشاره ای ظریف به کارکرد منفی قصّه نیز دارد؛ و آن هنگامی است که قصّه پردازی سدّ راه عمل و تکاپو باشد. بدیهی است که نخستین شرط چنین قصّه ای خرافه بافی و یاوه پردازی و پایه گذاری بر تخیّلات صِرف است که روح تلاش و زندگی و آرمان گرایی را در انسان سرکوب می کند.

2 ـ 1. پیوند «قصّه قرآنی» با معنای لغوی آن

2 ـ 1. پیوند «قصّه قرآنی» با معنای لغوی آن

قصّه گوییِ قرآن با همین معنای لغوی پیوند دارد، زیرا پی گرفتن وقایعی است که در گذشته رخ داده اند. البتّه گاه این وقایع در گذشته دور رخ داده اند که در قرآن با تعبیر «اَنباء» از آن ها یاد شده است؛ مانند «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ»⁽¹⁾در باره اصحاب کهف؛ یا «ذلِکَ مِنْ أَنْبآءِ الْقُری... نَقُصُّهُ عَلَیْکَ».⁽²⁾امّا در مورد وقایع نزدیک یا آنچه باید نزدیک تلقّی شود، تعبیر «اخبار» به کار رفته است؛ مانند «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدینَ مِنْکُمْ وَالصّابِرینَ وَنَبْلُوَ أَخْبارَکُمْ»⁽³⁾یا

«یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها».⁽¹⁾به هر حال، پی گیری و دنبال جویی اثرِ این نبأها و خبرها همان معنای دقیق قصّه گویی قرآن است.

3 ـ 1. مراد از قصّه قرآنی

اشاره

3 ـ 1. مراد از قصّه قرآنی

زیر فصل ها

1 ـ 3 ـ 1. قصّه قرآنی یعنی پی گرفتن اخبار گذشتگان

2 ـ 3 ـ 1. تفاوت حکایت و قصّه

3 ـ 3 ـ 1. آیا قرآن، خود، به لفظ قصّه اشاره کرده است؟

4 ـ 3 ـ 1. ملاک فنّی قصّه قرآنی چیست؟

1 ـ 3 ـ 1. قصّه قرآنی یعنی پی گرفتن اخبار گذشتگان

1 ـ 3 ـ 1. قصّه قرآنی یعنی پی گرفتن اخبار گذشتگان

در قرآن، از وقایع حاضر و رویدادهای آینده نیز سخن رفته است، همانند حدیث اِفک، واقعه بدر و اُحد و حنین و بیعت رضوان و صلح حدیبیّه؛ همچنین نبرد آینده میان ایران و روم⁽²⁾، خبر از فتح مکّه⁽³⁾، و پیش بینی شکست مشرکان در جنگ بدر.⁽⁴⁾امّا قرآن این گونه خبر دهی ها را قصّه گویی ننامیده است، زیرا در اصطلاح قرآن، قصّه گفتن یعنی پی گرفتن اخبار گذشتگان. اصولاً در این گونه اخبار است که می توان عبرت ها و موعظه ها را پی گرفت؛ ولی در اخبار جاری و آینده بیش تر خود کشف واقعیّت مطرح است. همین پی گرفتن عبرت ها در بیان قرآن کریم مورد تصریح قرار گرفته است:

لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِی الاَْلْبابِ.⁽⁵⁾

در داستان هاشان برای خردمندان عبرتی است.

2 ـ 3 ـ 1. تفاوت حکایت و قصّه

2 ـ 3 ـ 1. تفاوت حکایت و قصّه

«حکایت» قالبی است برای بازگویی یک رویداد، بدون وارد کردن عناصر قصّه. به این ترتیب، به نظر می رسد نام حکایت برای قصّه های قرآن سازگارتر باشد. پس چرا قرآن نام قصّه، و نه حکایت، را برگزیده است؟ پاسخ این است که در حکایت، «محاکات» و بازتاب واقعیّت و صِرفِ تجسّم اشخاص وحوادث مورد نظر است. امّا در قصّه، جان دادن به واقعیّت ها و پی گیری آثار برآمده از آن ها مُراد است. قرآن در قصّه های خویش به زمان ها و مکان های واقعی هویّتی ویژه می بخشد و ما را در همان قطعه قرار می دهد، به گونه ای که بتوانیم ردّ پای مضامین را پی گیریم و صرفا بازتابی از واقعیّت ها را پیش رو نداشته باشیم.

3 ـ 3 ـ 1. آیا قرآن، خود، به لفظ قصّه اشاره کرده است؟

3 ـ 3 ـ 1. آیا قرآن، خود، به لفظ قصّه اشاره کرده است؟

یکی از پرسش های مهم در باب قصّه های قرآنی این است: «چگونه می توان وجود قصّه را در قرآن پذیرفت، حال آن که خود قرآن هرگز به آن اشاره ای نکرده است؟ آنچه در قرآن آمده، قَصَصْ (=پی گیری) بر وزن فَعَلْ است و نه قِصَصْ بر وزن فِعَلْ (= قصّه ها). واین دو با یکدیگر متفاوتند.»

شاید بتوان نکته ای را که یکی از استادان معاصر، سال ها پیش از این، به پژوهندگان خاطر نشان ساخت، در زمره همین پرسش آورد:

در نتیجه اشاعه اسرائیلیّات و نصرانیّات و مجوسیّات و شاخ و برگ

دادن های خیالی به وقایع قرآن، از دیر باز یک اشتباه غیر قابل اغماض در قرآن رخ داده... کلمه قَصَص در قرآن بر وزن عَسَس آمده نه فِرَق... واژه مزبور صورت جمع ندارد و اصلاً به معنی «پی گیری» و «ردیابی» است و پنج بار در کتاب آسمانی به کار رفته و اگر مشتقّات آن را به حساب بیاوریم، تقریبا 26 بار آمده است...

متأسّفانه کلمه داستان در فارسی بیش تر افسانه و رمان و قصّه را متبادر به ذهن می کند و احیانا به معنی «ماجرای واقعی» (البتّه موسّعا) به کار می رود... در هر حال، قَصَص بر وزن عَسَس به معنی رمان یا حوادث خیالی نیست، بلکه به معنی سرگذشت و ماجرای واقعی است... در نتیجه یک اِعراب گذاری غلط... قَصَص را جمع قصّه گرفته و چه خرافات و سخنان نامعقولی را در اذهان مسلمانان مرکوز ساخته اند.⁽¹⁾

در پاسخ باید گفت همان گونه که پیش تر گذشت، قِصّه و قَصَص از مادّه ای واحد و در ردیف معنایی واحدند. در منابع اصیل لغوی، همچون «لسان العرب» و «صحاح» و «تاج العروس» به این مطلب تصریح شده است که قصّه و قَصَص اساسا یک معنا دارند. برای روشن شدن مطلب، خوب است به آنچه در این سه مأخذاست اشاره کنیم.

در لسان العرب آمده است:

قَصَص یعنی روایت کردن قِصَص (= قصّه ها). قصّه، گذشته از معنای متعارف، به معنای یک جمله از کلام نیز هست، چنان که گفته می شود: «در سر، قصّه ای دارد.» و از همین قبیل است فرمایش خدای متعال: «نحن نقصّ علیک أحسن القَصص» یعنی خوب ترین بیان را برای تو تبیین می کنیم.

قصّه یعنی خبر که همان قَصَص است. و قَصَص در حقیقت «خبرِ حکایت شده» است که در موضع مصدر آمده و در آن اغلبیّت یافته است. قِصَص هم جمع قصّه مکتوب است.⁽¹⁾

در صحاح می خوانیم:

قصّه یعنی امر و اتّفاق. «اقتصصتُ الحدیث» یعنی آن را به گونه ای روایت کردم. گفته می شود: «قَصَّ علیه الخبر قَصَصا». قَصَص هم مصدر است و هم اسم که در موضع مصدر نشسته و در آن اغلبیّت یافته است. قِصَص جمع قصّه مکتوب است.⁽²⁾

نیز در تاج العروس چنین می بینیم:

قصّه همانند قَصَص یعنی امر و اتّفاق و خبر که جمعش قِصَص است. قَصَص یعنی خبر حکایت شده که در موضع مصدر نشسته است. نیز قَصَص

به معنای بیان است.⁽¹⁾

گذشته از این، در برخی از تفاسیر نیز اشاراتی است که این سخن را تأیید می کند. مثلاً زمخشری تصریح می کند که قَصَص گاه به معنای مفعول است، از باب تسمیه اسم مفعول به مصدر. او در تفسیر آیه «نحن نقصّ علیک أحسن القصص» می نویسد:

احسن القَصَص یعنی خوب ترین بیان از قرآن، به گونه ای بدیع و اسلوبی شگفت. این خبر در کتاب های پیشینیان و کتب تاریخ نیز آمده است، امّا هیچ یک از لحاظ نحوه بیان همانند آنچه در قرآن بیان شده نیست.

نیز ممکن است قَصَص مصدر نباشد، بلکه مفعول باشد، یعنی خبرِ بیان شده. دراین حال، معنا چنین است: «ما خوب ترین قصّه حکایت شده را برای تو بیان کردیم». و این قصّه از آن رو خوب ترین است که در بردارنده عبرت ها و حکمت ها و نکات و عجائبی است که در غیر آن نیست. و ظاهرا مُراد، خوب ترین قصّه در همین باب و موضوع است.⁽²⁾

همو در تفسیر آیه «تلک من انباء الغیب نوحیها إلیک» می نگارد:

این اشاره است به قصّه نوح، یعنی قصّه او شمّه ای است از خبرهای غیبی وحی شده به تو که پیش از این برای تو و مردمت مجهول بود.⁽³⁾

و این نشان می دهد که او لفظ قصّه را آگاهانه و با مِلاک در مورد خبرهای قرآنی به کار می بَرَد.⁽¹⁾پس قَصَص، هم در لغت و هم در استعمال، به جای قصّه نشسته است. به دیگر بیان، نمی توان گفت از «قصّه» در قرآن نشان نیست.

4 ـ 3 ـ 1. ملاک فنّی قصّه قرآنی چیست؟

4 ـ 3 ـ 1. ملاک فنّی قصّه قرآنی چیست؟

از دیگر پرسش های بسیار مهم در باب قصّه های قرآن این است که «اساسا کدام یک از روایت های قرآنی، قصّه قرآنی است؟» در پاسخ به این سؤال، برخی معتقدند که تنها بخشی از خبرهای قرآنی که هم عناصر هنری قصّه در آن ها حضور داشته باشند و هم به نحو قابل توجّهی به آن ها پرداخته شده باشد، زیر نام قصّه جای می گیرند.⁽²⁾عدّه ای هم بر آنند که هر ذکر خبری از اقوام پیشین، قصّه قرآنی قلمداد می شود، مانند قصّه اصحاب فیل و اصحاب اُخدود.⁽³⁾

با توّجه به معنای لغوی قصّه و شناخت از کارکرد قصّه در قرآن، به نظر می رسد حجم قصّه یا تعداد عناصر آن، ملاک مناسبی برای تعیین قلمرو قصّه های قرآن نیست. ملاک اصلی در تعیین این قلمرو، طرح پی گیرانه و هدفمندانه ماجرا است. اگر قرآن ماجرایی رخ داده در زمان گذشته را همراه

با نوعی پی گیری و توالی روایت کرده باشد، به گونه ای که احساس کنیم آن ماجرا، به خودی خود، مورد نظر قرآن است و یکی از کارکردهای قصّه قرآنی را دارد، می توان آن را از قصّه های قرآن به شمار آورد. به بیان دیگر، اگر قرآن فقط درباره یک ماجرا یا وجود یک شخصیّت یا گفت و گو گزارش دهد و به خودی خود آن را مورد پرداختِ هر چند کوتاه قرار ندهد، نمی توان آن را قصّه نامید، مانند «غُلِبت الرّوم». امّا آن گاه که چنین ملاکی احراز شود، حتّی اگر عبارات کوتاه باشد، می توان آن را قصّه دانست، مانند قصّه اصحاب فیل. بدیهی است که تفصیل این بحث نیازمند طرح دیگر فصول این رساله است.

4 ـ 1. دکتر خلف اللّه و تعریف قصّه قرآنی

اشاره

4 ـ 1. دکتر خلف اللّه و تعریف قصّه قرآنی

زیر فصل ها

1 ـ 4 ـ 1. تعریف هنر امروز از قصّه

2 ـ 4 ـ 1. خلف اللّه تعریف امروزین قصّه را ملاک قرار می دهد

1 ـ 4 ـ 1. تعریف هنر امروز از قصّه

1 ـ 4 ـ 1. تعریف هنر امروز از قصّه

چنان که دیدید، قصّه دارای تعریفی خاص است که با معنای لغوی آن نیز سازگاری دارد. همانند بسیاری از مقولات دیگر، این تعریف بعدا دستخوش تغییرهایی گشته و کاستی ها و افزایش هایی یافته است. امّا این دلیل نمی شود که ما اصولاً قصّه را در تعریف جدیدش محصور کنیم و بر معنای حقیقی آن کاملاً دیده بر بندیم. در تعریف هنری امروز، قصّه یعنی «اثری ادبی که نتیجه تخیّل قصّه پرداز در باب اشخاص و حوادث بر پایه نظمی هنری و بلاغی است، خواه آن اشخاص و حوادث اساسا ساختگی باشند و خواه به وجود واقعی آن ها چیزی افزوده یا از آن ها چیزی کاسته شده باشد و یا در چینش و ترتیب طبیعی آن ها تصرّفی صورت گرفته باشد.» در نتیجه، ممکن است یک شخصیّت یا رویداد داستانی، فقط پیشینه ای دور و مبهم در تاریخ داشته باشد

و پرداخت تفصیلی آن صرفا بر پایه خیال و صورت سازی ذهنی و مبالغه استوار باشد. نمونه روشن این گونه قصّه پردازی را می توان در شاهنامه فردوسی دید که از پهلوانی رستم نام در سیستان کهن، «رستمِ داستان» با افسانه ها و حماسه های چشمگیر پرداخته است. و البتّه، خود، نیز به این معنا بارها اشاره کرده است.

2 ـ 4 ـ 1. خلف اللّه تعریف امروزین قصّه را ملاک قرار می دهد

2 ـ 4 ـ 1. خلف اللّه تعریف امروزین قصّه را ملاک قرار می دهد

دکتر خلف اللّه بر آن است که وقتی از قصّه گویی قرآن سخن می رود، باید همین معنای هنری مبنا قرار گیرد و هرگونه تحلیل ادبی و هنری قصّه های قرآن بر پایه همین تفسیر صورت پذیرد. به همین دلیل، وی نتیجه می گیرد در بخشی از قصّه های قرآن که تابِ تحلیل ادبی را دارند، باید با همان معیارها به قصّه قرآنی نگریست و به همان لوازم ملتزم شد. و همین نکته باریک خاستگاه بسیاری از برداشت های خاصّ او وهمرأیان اوست:

ما وظیفه داریم از «قصد ادبی و هنری» در قصّه های قرآن بحث کنیم و بنگریم که در هر مورد این قصد یافت می شود یا خیر. به دیگر سخن، آیا قرآن از قصّه اش همان قصدی را کرده که ادیبان می کنند: «تأثیر روحی، انگیزش عاطفی و خیالی»؛ یا قصدش صرفا «تأثیر عقلی و اقامه برهان و دلیل» بوده است؟

مراد من این است که باید به قصّه های قرآن با نگاهی برابر بنگریم تا

دریابیم این قصد ادبی و هنری در کدام یک از آن ها یافت می شود.⁽¹⁾

فصل 2: اُسلوب قصّه قرآنی

اشاره

فصل 2: اُسلوب قصّه قرآنی

زیر فصل ها

1 ـ 2. هنری بودن قصّه های قرآن

2 ـ 2. جلوه های هنری قصّه های قرآن

3 ـ 2. نوع روایت قصّه

4 ـ 2. بازتابش حقایق آشکار و پنهان

5 ـ 2. نظم قصّه های قرآن

6 ـ 2. پی نوشت در قصّه های قرآن

7 ـ 2. شبهه زدایی در قصّه های قرآن

8 ـ 2. تکرار در قصّه های قرآن

9 ـ 2. هنرمندان ما و قصّه های قرآن

1 ـ 2. هنری بودن قصّه های قرآن

1 ـ 2. هنری بودن قصّه های قرآن

با آن که قصّه های قرآن بازگوینده حقایق مسلّم تاریخی اند، هرگز نمی توان گفت قصّه گویی در قرآن برابر است با نقل وقایع تاریخی به طور مطلق و محض. آنچه قصّه گویی و تاریخ نگاری را در قرآن از هم ممتاز می سازد، ویژگی فنّی قصّه های قرآن است. این ویژگی عبارت است از بیان اعجازین و نیز القای نظمی خاص به واقعیّت های برگزیده از تاریخ، به گونه ای که خواننده احساس می کند رویدادها و آدم ها نزد او حضور دارند و با او سخن می گویند. و اگر چنین نباشد، هرگز فایده اصلی قصّه گویی قرآن، یعنی عبرت گیری و موعظه یابی، حاصل نمی شود. به همین دلیل، کافران در برخورد با چنین بیان اعجازین و هنرمندانه ای آن را سحر و جادو و اساطیر پیشینیان و شعر و قول کاهن می شمردند. این نبود مگر به آن دلیل که زیر سیطره نفوذ قرآن قرار می گرفتند و همه تأثیرهای هنر بشری، و بسی بیش از آن را، در قرآن می یافتند. پس واقع نمایی قصّه های قرآن هرگز با بیان فنّی و بلاغی و اثرگذار آن ناسازگار نیست. قصّه های قرآن در همان حال که واقعیّت های تاریخی را باز می گویند، بیش از یک قصیده یا رمان یا نمایشنامه در مخاطب اثر می نهند و در او حس بر می انگیزند و بال به بالِ رویدادها و

شخصیّت های قصّه پروازش می دهند.

2 ـ 2. جلوه های هنری قصّه های قرآن

اشاره

2 ـ 2. جلوه های هنری قصّه های قرآن

اثر «هنری» اثری است که دارای این سه ویژگی باشد: نوآوری در عرضه، زیبایی ساختاری، و قدرت تعبیر. و بدیهی است که از این سه، هیچ یک، منحصر به قصّه های خیال پردازانه و ساختگی نیست.⁽¹⁾قصّه قرآنی نیز که اثری هنری است، در بردارنده خصلت هایی است که این هر سه ویژگی را تأمین می کنند. به دیگر سخن، قصّه قرآنی از یک حکایت صِرف کاملاً متفاوت است، بلکه سراسر تصویرسازی هنری از شخصیّت ها، رویدادها، و گفت و گوهاست؛ تصویرهایی از نبرد همیشگی خیر و شر در جان انسان و میان او با نیروهای شیطانی.⁽²⁾

اکنون برخی از جلوه های هنری قصّه در قرآن را بر می شمریم:

1 ـ 2 ـ 2. تنوّع اسلوبی

1 ـ 2 ـ 2. تنوّع اسلوبی

عرضه قصّه در قرآن با اسلوبی واحد صورت نمی گیرد. از لحاظ نقطه آغاز، تصاویر عرضه شده از یک رویداد، نقطه فرجام، و زمینه سازی برای روایت قصّه، قصص قرآن از یکدیگر ممتازند. همین تنوّع و رنگارنگی اسلوبی نشان می دهد که عرضه هنری قصّه، به خودی خود، مورد عنایت

قرآن بوده است.⁽¹⁾

2 ـ 2 ـ 2. تقسیم به نماهای مختلف

2 ـ 2 ـ 2. تقسیم به نماهای مختلف

قصّه قرآنی به نماها و پلان های مختلف تقسیم می شود و میان آن ها شکاف های خالی وناگفته باقی می ماند تا فرصت تصویرگری و قرینه سازی را به خواننده بدهد و او بتواند سیاق رویدادها را در پلان های بعدی در ذهن ترسیم کند.⁽²⁾این، خود، از برترین ویژگی های یک اثر هنری است که خواننده را همواره در تکاپو با صحنه ها نگاه دارد.

3 ـ 2 ـ 2. گزینش صحنه های مؤثّر

3 ـ 2 ـ 2. گزینش صحنه های مؤثّر

انتخاب قطعه های خاصّ زمانی و مکانی در قصّه قرآنی با دقّت کافی صورت پذیرفته است.⁽³⁾ایجاز اعجازین قصّه های قرآن، گذشته از جنبه بلاغی و واژگانی، بیش تر مربوط به دقّت در گزینش صحنه های مؤثّر در روال قصّه و کنار نهادن بخش های زاید است. و این، کاری است که در تدوین نهایی یک اثر هنری بسی کارساز است. برترین نمونه های این تدوین در قصّه های یوسف و مریم وسلیمان و ملکه سبأ و اصحاب کهف به چشم می خورند. از

میان این نمونه ها، به اعتقاد برخی، کامل ترین تصویر هنری در قصّه یوسف به نمایش نهاده شده است، به ویژه که این قصّه در قدرت تعبیر روحی، عقیدتی، تربیتی، و حرکتی بسیار شاخص و بی نظیر است.⁽¹⁾

3 ـ 2. نوع روایت قصّه

اشاره

3 ـ 2. نوع روایت قصّه

زیر فصل ها

1 ـ 3 ـ 2. روایت غیابی و حضوری در قصّه های تاریخی

2 ـ 3 ـ 2. قصّه قرآنی به گونه غیابی روایت می شود

1 ـ 3 ـ 2. روایت غیابی و حضوری در قصّه های تاریخی

1 ـ 3 ـ 2. روایت غیابی و حضوری در قصّه های تاریخی

در روایت قصّه های تاریخی، دو اسلوب عمده یافت می شوند:

1 . روایت غیابی.

2 . روایت حضوری.

در اسلوب غیابی، گوینده قصّه روایت کننده حوادث است و با نحوه بیان خود نشان می دهد که فقط گزارشگر اخبار واقوال است. از این رو، در اسلوب غیابی، معمولاً کلمه «گفت» تکرار می شود.

در اسلوب حضوری، قصّه سرا شخصا حضور دارد واشخاص قصّه را در محضر مخاطب خلق می کند تا خود به روایت قصّه بپردازند. به همین دلیل، معمولاً کلمه «گفت» در این اسلوب به کار نمی رود.

2 ـ 3 ـ 2. قصّه قرآنی به گونه غیابی روایت می شود

2 ـ 3 ـ 2. قصّه قرآنی به گونه غیابی روایت می شود

قرآن در قصّه گویی اسلوب غیابی را برگزیده است. در این اسلوب، مخاطب همواره توجّه می یابد که با رویدادهایی رو به روست که

شخصیّت هاشان نقش تاریخی خود را طی کرده اند و اکنون دارای حضور عینی نیستند. البتّه در همین حال که نسبت به ما غایبند، دارای نوعی حضور پنهان و جاری در قصّه اند. سبب گزینش این اسلوب آن است که قرآن می خواهد صادقانه ترین و امانت دارانه ترین شیوه را در بیان قصّه هایش به کار گیرد و راه را بر هر گونه خیال و وهم و نماد غیر حقیقی بربندد. شأن قرآن اقتضا می کند که در هیچ پاره ای از آن، عنصر خیال و افسانه، حتّی سر سوزنی، راه نیابد. در قصّه های قرآن، قصّه سرا فقط روایت کننده حقایق است؛ در حالی که در اسلوب حضوری، قهرمانان قصّه خلق شده قصّه سرایند و به دست و قلم او جان یافته اند. در این حال، چه بسا به ضرورت، صحنه ها و اشخاصی خلق شوند که در جهان واقع هرگز وجود نداشته اند. پس قرآن برای آن که مخاطب همواره احساس کند با بیانی صادقانه و امین از واقعیّت ها رو به روست، اسلوب غیابی را برگزیده است. در اسلوب غیابی، تنها تردیدی که ممکن است به ذهن مخاطب راه یابد، صادق نبودن قصّه سراست؛ واین در مورد خداوند بزرگ منتفی است. امّا در اسلوب حضوری، خواننده می داند که قصّه سرا در عین صداقت و امانت داری، ممکن است عناصر و صحنه هایی را خود به قصّه بیفزاید یا از آن بکاهد. شأن کتاب خدا این است که مخاطب هرگز چنین احتمالی را نسبت به آن روا نداند:

وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ.⁽¹⁾

این قرآن را به حق نازل کرده ایم؛ و به حق نازل شده است.

4 ـ 2. بازتابش حقایق آشکار و پنهان

اشاره

4 ـ 2. بازتابش حقایق آشکار و پنهان

زیر فصل ها

1 ـ 4 ـ2. نگاه واقعگرایانه و فرا واقعگرایانه به هنر

2 ـ 4 ـ 2. شیوه «واقعگرایی پویا» در قصّه های قرآن

3 ـ 4 ـ 2. نمونه این بازتابش در قصّه داوود

1 ـ 4 ـ2. نگاه واقعگرایانه و فرا واقعگرایانه به هنر

1 ـ 4 ـ2. نگاه واقعگرایانه و فرا واقعگرایانه به هنر

میان منتقدان بحثی است که آیا اثر هنری فقط بازتاب واقعیّت است یا این که به آن رنگ می بخشد و در آن تصرّف می کند و ترکیب ها و صورت های تازه پدیدمی آوَرد. نگاه اوّل مبنای «مکتب واقعگرایی» را می سازد که به میدان های فراواقعی نظر نمی کند. در این مکتب، علم و هنر به یک اندازه واقعگرا هستند؛ در حالی که نگاه علم و هنر به طبیعت متفاوت است و هرگز نباید آن دو را یکسان نگریست. علم از اسرار و رازهای طبیعت پرده برمی دارد، امّا هنر از زیبایی ها و جلوه های فتّان طبیعت راز می گشاید. پس واقعگرایی یک چهره هنر است و همه وجوه آن را در بر نمی گیرد.

نگاه دوم که حیثیّتی «فرا واقعگرایانه» دارد، بر این پایه استوار است که هنر باید برتر از آینه گری محض باشد. اگر قرار است هنر فقط واقعیّت ها را بازتابانَد، پس دیگر چه نیازی به آن است؟ آدم ها می توانند خودشان، بی واسطه هنر، طبیعت را خوب تر و کامل تر دریابند. از این رو، در نگاه دوم، هنر وظیفه دارد که به اعماق واقعیّت نفوذ کند و در آن غوطه ور شود و آن گاه به سطح بازگردد و آن تجلّیات را به گونه ای روایت کند که در سطحْ قابل دیدار باشد. پس هنرمند کاشف حقیقت پنهان و نهفته در اعماق است. هنرمند برافروزنده چراغی است که چهره تاریک واقعیّت را روشن می کند وانسان ها را با حقایقی آشنا می سازد که جز با نگاه هنر دیدنی نیستند.

البتّه پیداست که واقعگرایی در هنر، به معنای مطلق، امکان خارجی ندارد. به هر حال، هنرمند بخشی از روح و احساس و دید خود را به واقعیّت تزریق می کند و آن گاه آن را روایت می کند. لیکن اختلاف این دو مکتب به میزان اثرپذیری هنرمند از حقایق باز می گردد. اینک می خواهیم ببینیم قرآن در نقل واقعیّت ها، به کدام نگاه ملتزم است: واقعگرایی یا فرا واقعگرایی؟

2 ـ 4 ـ 2. شیوه «واقعگرایی پویا» در قصّه های قرآن

2 ـ 4 ـ 2. شیوه «واقعگرایی پویا» در قصّه های قرآن

باید پذیرفت که قرآن در نقل واقعیّات، شیوه بازتابش واقعیّت ها را در پیش گرفته است، امّا نه به گونه ای سُربی و جامد و بی روح؛ بلکه بازتابشی که در عین صفا ونابی، ساکت را گویا، جامد را پویا، و عمق حقایق را روشن می سازد. کسی که خوب در قرآن نظر کند می بیند که کلام آن دو گونه دلالت دارد: یکی دلالت آشکار که تصویر ساکت واقعیّت است؛ و دیگری دلالتی فراتر از ظاهر که خود مراتبی دارد و افق در افق از حقایق پنهان پرده برمی دارد.

3 ـ 4 ـ 2. نمونه این بازتابش در قصّه داوود

3 ـ 4 ـ 2. نمونه این بازتابش در قصّه داوود

اکنون برای نمونه به قصّه داوود و اعجاز آن بنگرید:

وَهَلْ اَتئکَ نَبَؤُا الْخَصْمِ اِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ. اِذْ دَخَلُوا عَلی داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ وَاهْدِنآ اِلی سَوآءِ الْصِّراطِ . اِنَّ هذا اَخی لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةٌ وَلِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ اَکْفِلْنیها وَعَزَّنی فیِ الْخِطابِ. قالَ لَقَد ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ اِلی نِعاجِه وَاِنَّ کَثیرًا مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ اِلاَّ الَّذینَ امَنوا

وَعَمِلُواالْصّالِحاتِ وَقَلیلٌ ما هُمْ وَظَنَّ داوُدُ اَنَّما فَتَنّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وخَرَّ راکِعا وَاَنابَ . فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ وإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَحُسْنَ مَـابٍ . یا داودُ اِنّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً فِی الاَْرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ الْنّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ اِنَّ الَّذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ.⁽¹⁾

آیا خبر آن مدعیان را شنیده ای آنگاه که از دیوار قصر بالا رفتند؟ بر داود داخل شدند. داود از آنها ترسید. گفتند: مترس، ما دو مدعی هستیم که یکی بر دیگری ستم کرده است. میان ما به حق داوری کن و پای از عدالت بیرون منه و ما را به راه راست هدایت کن. این برادر من است. او را نود و نُه میش است و مرا یک میش. می گوید: آن را هم به من واگذار کن، و در دعوی بر من غلبه یافته است. داود گفت: او که میش تو را از تو می خواهد تا به میشهای خویش بیفزاید بر تو ستم می کند. و بسیاری از شریکان جز کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند ـ و اینان نیز اندک هستند ـ بر یکدیگر ستم می کنند. و داود دانست که او را آزموده ایم. پس از پروردگارش آمرزش خواست و به رکوع در افتاد و توبه کرد . ما این خطایش را بخشیدیم، او را به درگاه ما تقرب است و بازگشتی نیکو . ای داود، ما تو را خلیفه روی زمین گردانیدیم. در میان مردم به حق داوری کن و از پی هوای نفس مرو که تو را از راه خدا منحرف سازد. آنان که از راه خدا منحرف شوند، بدان سبب که روز حساب را از یاد برده اند، به عذابی شدید گرفتار می شوند.

در این آیات، نخست، اشاره ای است پنهان به این که داوود کاری کرده بوده است که بر پیامبران روا نیست. امّا در این آیات، به آن کار پرداخته نمی شود، زیرا در این قصّه از نقل آن غرضی حاصل نمی گردد. آن گاه، به نقل یک واقعه، همان گونه که هر چشمی آن را می بیند، می پردازد: دو طرفِ دعوا از دیوار، و نه از در، بر داوود وارد می شوند. و او از این ورود

غیر معمول و ناگهانی بیم زده می شود. آن دو بیم داوود را می زدایند و قصّه خود را باز می گویند.

این، ظاهر کلمات است که واقعیّت خالص را باز می تابانَد. امّا در ورای این واژه ها، حقایقی دیگر نهفته اند که با تأمّل و تدبیر، کشف می شوند. «تسوّروا المحراب» اشاره به ناآرامی مملکت در آن برهه دارد و «ففزع منهم» از اختلال نظام پرده برمی دارد، به گونه ای که یک قاضی از ورود دو طرف دعوا بیم زده می شود، در حالی که اگر وضع طبیعی باشد معمولاً اطراف دعوا از رفتن نزد قاضی دراندیشه اند. نیز اطراف دعوا به داوود می گویند: «فاحکم بیننا بالحق ولا تُشطط»؛ و این نشانگر آن است که پیش تر در جایی میزان حق خلل دیده است به گونه ای که مردم نیز فهمیده اند.

5 ـ 2. نظم قصّه های قرآن

اشاره

5 ـ 2. نظم قصّه های قرآن

زیر فصل ها

1 ـ 5 ـ 2. نظم آسمانی

2 ـ 5 ـ 2. توازن میان نظم و واقعگرایی

1 ـ 5 ـ 2. نظم آسمانی

1 ـ 5 ـ 2. نظم آسمانی

نظم قرآن، خود، یک معجزه اِلاهی و دارای نیرویی اعجازین است. درست است که حوادث و اشخاص و اشیا در قصّه های قرآن، همه، واقعی اند؛ امّا کنار هم چیدنِ آن ها با روشی بشری صورت نپذیرفته است. نظم حاکم بر این قصّه ها رنگ آسمانی دارد و از توان بشر بیرون است. به همین دلیل، صاحبان افکار و آرای گوناگون، اگر هنر شناس و گوهر سنج باشند، نزد شکوه و جلال قصّه های قرآن سر خم می کنند. به این ترتیب، دو گونه معجزه در قصّه های قرآن راه دارد: یکی حوادث و صحنه های اعجازین، و دیگری نظم و اسلوب اعجاز آسای قرآنی.

2 ـ 5 ـ 2. توازن میان نظم و واقعگرایی

2 ـ 5 ـ 2. توازن میان نظم و واقعگرایی

اکنون باید پرسید: آیا اسلوب اعجازین قرآن در عرضه قصّه هایش سبب نشده است که حقیقت رنگ پذیرد و واقعیّتْ دستخوش تغییر و تحوّلی متناسب با این نوعِ عرضه شود؟ خاستگاه این پرسش آن است که معمولاً اسلوب قصّه های بشری بر کیفیّت عرضه واقعیّات اثر می گذارد؛ مثلاً صحنه ای به قصّه افزوده می شود تا نظم مورد نظر قصّه پرداز بر قصّه حاکم گردد و آهنگ عمومی آن حفظ شود.

در پاسخ باید گفت: اسلوب اعجازین قرآن در عرضه حوادث به گونه ای نیست که در آن حوادث تصرّف و تغییری پدید آورد و نقص آن را کمال بخشد یا ناراستِ آن را راست سازد. اسلوب اعجازین قرآن، پیراسته از هرگونه فراواقع نمایی، از خلال نقل حقیقت ناب نمودار می گردد. همین نقل امین مآبانه و دقّت ورزانه حقایق است که اعجاز قصّه های قرآن را رقم می زند. همین که زندگی با همه جوشش و پویایی و همان گونه که واقعا هست در حوادث و رویدادها جریان دارد، به آن اعجاز می بخشد. همین که مخاطب واقعیّت ناب را با همه صفا و درخشندگی اش در قصّه های قرآن باز می بیند، سبب می شود که نزد اعجاز قرآن سرخم کند. پس اعجاز قصّه های قرآن، در بطن حقیقت است و از متن واقعیّت.

6 ـ 2. پی نوشت در قصّه های قرآن

اشاره

6 ـ 2. پی نوشت در قصّه های قرآن

زیر فصل ها

1 ـ 6 ـ 2. نقشِ پی نوشت

2 ـ 6 ـ 2. پی نوشت ها در ردیف رویدادها نیستند

1 ـ 6 ـ 2. نقشِ پی نوشت

1 ـ 6 ـ 2. نقشِ پی نوشت

از دیگر ویژگی مهمّ قصّه های قرآن این است که معمولاً پس از هر رویداد

پی نوشتی مستقل می آورد و با آن، سه نقش اصلی را ایفا می کند: هم فاصله ای میان رویدادهای پیاپی می آفریند؛ هم پیامی از آن قصّه به مخاطب ارائه می کند؛ وهم خطوط اصلی آن را باز می گوید.

مثلاً در قصّه داوود، دو پی نوشت چهره می نمایند:

وَاِنَّ کَثیرًا مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ اِلاّ الَّذینَ امَنوا وَعَمِلُواالْصّالِحاتِ وَقَلیلٌ ما هُمْ.⁽¹⁾

و بسیاری از شریکان جز کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند ـ و اینان نیز اندک هستند ـ بر یکدیگر ستم می کنند.

یا داوُدُ اِنّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً فیِ الاَْرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ الْنّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ اِنَّ الَذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ. وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالاَْرْضَ وَما بَیْنَهُما باطِلاً ذلِکَ ظَنُّ الَّذینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنَ النّارِ . اَمْ نَجْعَلُ الَّذینَ امَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ کَالْمُفسِدینَ فِی الاَْرْضِ اَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقینَ کالْفُجّارِ . کِتابٌ اَنْزَلْناهُ اِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِه وَلِیَتَذَکَّرَ اُولُو الاَْلْبابِ.⁽²⁾

ای داود، ما تو را خلیفه روی زمین گردانیدیم. در میان مردم به حق داوری کن و از پی هوای نفس مرو که تو را از راه خدا منحرف سازد. آنان که از راه خدا منحرف شوند، بدان سبب که روز حساب را از یاد برده اند، به عذابی شدید گرفتار می شوند .

ما این آسمان و زمین وآنچه را که میان آنهاست به باطل نیافریده ایم. این گمان کسانی است که کافر شدند. پس وای بر کافران از آتش . آیا کسانی را که ایمان آورده اند وکارهای شایسته کرده اند، همانند فساد کنندگان در زمین قرار خواهیم داد؟ یا پرهیزگاران را چون گناهکاران؟ کتابی مبارک است که آن را بر تو نازل کرده ایم، تا در آیاتش بیندیشند و

خردمندان از آن پند گیرند.

2 ـ 6 ـ 2. پی نوشت ها در ردیف رویدادها نیستند

2 ـ 6 ـ 2. پی نوشت ها در ردیف رویدادها نیستند

پی نوشت ها، گاه به صورت زبان حال عرضه می شوند، نظیر نمونه اول در قصّه داوود. عرضه این پی نوشت ها برای آن است که فایده اصلی قصّه ها، یعنی عبرت و اندرز نهفته در آن ها، تتمیم گردد؛ چرا که بسیاری از مخاطبان توفیق نمی یابند تا از رهگذر زبان هنری خود قصّه این پیام ها را دریابند.

با این توضیح روشن می شود که پی نوشت های قصّه های قرآن را نباید جزئی از آن ها به شمار آورد و در ردیف رویدادهای آن ها ارزیابی کرد. به عبارت دیگر، این ها بازگوینده واقعیّت های تاریخی نیستند، بلکه پی نوشت ها و حاشیه هایی از سوی قرآنند.

7 ـ 2. شبهه زدایی در قصّه های قرآن

اشاره

7 ـ 2. شبهه زدایی در قصّه های قرآن

زیر فصل ها

1 ـ 7 ـ 2. جایگاه شبهه زدایی در قرآن

2 ـ 7 ـ 2. نمونه شبهه زدایی در قصّه ابراهیم

1 ـ 7 ـ 2. جایگاه شبهه زدایی در قرآن

1 ـ 7 ـ 2. جایگاه شبهه زدایی در قرآن

قصّه های قرآن جزئی از مجموعه گسترده «رسالت اسلامی» اند که عمدتا بُعد عبرت آموزانه و اندرز دهانه آن را تأمین می کنند. از این رو، قصّه های قرآن در چهار چوب کلّی دعوت اسلامی جای می گیرند و به همان اصول پایبندند.

طبیعی است که قرآن در قصّه های خویش، ادّعاها و شبهه ها و گفته های حق ستیزان و باطل گرایان را نقل کند. امّا به دلیل پایبندی به همان اصول دعوت اسلامی، هرگز از این شبهه ها بی پاسخ نمی گذرد واجازه نمی دهد که مخاطب دچار اشتباه و سوء برداشت گردد. زدودن شبهه ها معمولاً با دو

روش صورت می پذیرد: یکی جاری ساختنِ حق بر زبان طرفِ حق گرای قصّه؛ و دیگری ورود قرآن به صورت مستقیم وارائه حقیقت در قالب نوعی پی نوشت.

پیداست که این اسلوب اختصاص به قصّه های قرآن ندارد و در سراسر کتاب خدا جاری است. برای نمونه، وقتی قرآن ادّعای کافران قریش در مورد خود را باز می گوید، نادرستی وظالمانه بودنش را به صراحت اعلان می دارد:

وَقالَ الَّذینَ کَفَرُوا اِنْ هذآ اِلاّ اِفْکُنِ افْتَریهُ وَأَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جآؤُوا ظُلْما وَزُورا.⁽¹⁾

و کافران گفتند که این جز دروغی که خود بافته است و گروهی دیگر او را بر آن یاری داده اند، هیچ نیست. حقا آنچه می گویند ستم و باطل است.

نیز آن گاه که سخن اهل کتاب را درباره فرزند داشتنِ خداوند ذکر می کند، بی درنگ به نقد گفته آنان می پردازد:

وَیُنْذِرَ الَّذینَ قالُوا اتَّخَذَ اللّه ُ وَلَدًا . ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلمٍ وَلا لاِبائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ اَفْواهِهِمْ اِنْ یَقُولُونَ اِلاّ کَذِبًا.⁽²⁾

و کسانی را که گفتند: خدا فرزندی اختیار کرد، بترساند . نه خود به آن دانشی دارند و نه پدرانشان داشته اند. چه بزرگ است سخنی که از دهانشان بیرون می آید و جز دروغی نمی گویند.

2 ـ 7 ـ 2. نمونه شبهه زدایی در قصّه ابراهیم

2 ـ 7 ـ 2. نمونه شبهه زدایی در قصّه ابراهیم

گفتیم که در قصّه های قرآن نیز همین شیوه دنبال می شود. از نمونه های بارز این اسلوب، قصّه ابراهیم است که در آن، پا به پای ادّعاهای باطل گرایان، قول حق نیز با قاطعیّت و شکوه طرح می شود:

ـ ما هذِهِ التَّماثیلُ الَّتی اَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ؟

ـ این تندیسها که به پرستش آنها دل نهاده اید چیستند؟

ـ قالُوا وَجَدْنآ ابآءَنَا لَها عابِدینَ .

ـ گفتند: پدرانمان را دیدیم که آنها را می پرستیدند.

ـ قالَ لَقَدْ کُنْتُمْ اَنْتُمْ وَ ابآؤکُمْ فی ضَلالٍ مُبینٍ.

ـ گفت: هر آینه شما و پدرانتان در گمراهی آشکاری بوده اید.

ـ قالُوا اَجِئْتَنا بِالحَقِّ اَمْ اَنْتَ مِنَ اللاّعِبینَ؟

ـ گفتند: برای ما سخن حقی آورده ای یا ما را به بازی گرفته ای؟

ـ قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ الْسَّمواتِ وَالاْرْضِ الَّذی فَطَرَهُنَّ وَاَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدینَ.⁽¹⁾

ـ گفت: نه، پروردگار شما، پروردگار آسمانها و زمین است. آن که آنها را بیافریده است. و من بر این سخن که می گویم گواهی می دهم.

8 ـ 2. تکرار در قصّه های قرآن

اشاره

8 ـ 2. تکرار در قصّه های قرآن

زیر فصل ها

1 ـ 8 ـ 2. طرح مسأله

2 ـ 8 ـ 2. جلوه های بلاغی تکرار

3 ـ 8 ـ 2. انگیزه اصلی تکرار: تکمیل تصویرها

4 ـ 8 ـ 2. بررسی «تکرار» در قصّه موسی

1 ـ 8 ـ 2. طرح مسأله

1 ـ 8 ـ 2. طرح مسأله

تکرار در قصّه های قرآن پدیده ای است که بسیاری از بحث ها و گفت و گوها را برانگیخته است. در میان خاور پژوهان و دین کاوانِ غربی کم نیستند

کسانی که همین پدیده را مایه ردّ اعجاز قرآن شمرده اند. برخی از شرقیان و مسلمانان نیز با این گروه همداستان شده اند. به اعتقاد اینان، همین تکرارها نشان می دهد که محمّد تحت تأثیر حالات نفسانی مختلف خود کلماتی برانگیخته که گاه مکرّر و گاه نیز ناهمسان هستند.

2 ـ 8 ـ 2. جلوه های بلاغی تکرار

2 ـ 8 ـ 2. جلوه های بلاغی تکرار

تکرار در قرآن به چهره های گوناگون جلوه می کند: تکرار در واژه، تکرار در جمله، و تکرار در ارائه یک تصویر و واقعیّت به صورت ها وعبارات گوناگون. در این جا، بیش تر به چهره سوم نظر می کنیم.

«ابوبکر باقلانی» بر آن است که آوردن یک قصّه با الفاظ گوناگون به گونه ای که معنا و پیام دگرگون نشود، خود، کاری است بس دشوار که تجلّی گر فصاحت و بلاغت قرآن است و از صورت های «تَحَدّی» آن به شمار می رود، چرا که ناتوانی دیگران را از آوردن چنین تکرار اعجازینی اعلان می دارد.⁽¹⁾

«زرکشی» معتقد است که در این تکرار فایده هایی نهفته است، همچون: افزودن مطلبی به قصّه؛ ابراز سخن واحد به گونه های مختلف که نشانگر فصاحت است؛ و تأکید بر ناتوانی دیگران در آفرینش چنین آثاری.⁽²⁾

3 ـ 8 ـ 2. انگیزه اصلی تکرار: تکمیل تصویرها

3 ـ 8 ـ 2. انگیزه اصلی تکرار: تکمیل تصویرها

به اعتقاد ما، انگیزه اصلی تکرار در قصّه های قرآن، تکمیل تصویرها و افزودن به قدرت تجسّم و عینیّت از طریق آوردنِ عناصر نو به تناسب فضای بازگویی هر قصّه است. برترین مثال در این مورد، تکرار قصّه موسی است که برخی بَسامدِ ذکر آن در قرآن را صد و بیست بار بر شمرده اند. برای آن که مدّعای ما درباره تکرار قصّه های قرآنی به خوبی جلوه یابد، می سزد که از زاویه های گوناگون به روایات این قصّه در قرآن بنگریم و وجوه و انگیزه های تکرار را در آن ها بیابیم.

4 ـ 8 ـ 2. بررسی «تکرار» در قصّه موسی

4 ـ 8 ـ 2. بررسی «تکرار» در قصّه موسی

تصویرهایی که از قصّه موسی در قرآن به نمایش نهاده شده اند، از این قرارند:

یک. زندگی موسی از هنگام تولّد تا خارج ساختن بنی اسرائیل از مصر. در این بخش، مراحل قصّه چنین تصویر گشته اند:

دایگیِ او.

این ده مرحله، به تناوب، در قرآن آمده اند: برخی یک بار، برخی دو بار، و برخی بیش از ده بار. مراحل دوم، سوم، و چهارم دوبار آمده اند: سوره طه، و سوره قَصَص. در سوره قصص، به تفکیک مراحل چهارگانه، چنین می خوانیم:

ما کانُوا یَحْذَرُونَ.⁽¹⁾

فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت. فرقه ای را زبون می داشت و پسرانشان را می کشت و زنانشان را زنده می گذاشت که او از تبهکاران بود . و ما بر آن هستیم که بر مستضعفان رویِ زمین نعمت دهیم و آنان را پیشوایان سازیم و وارثان گردانیم . و آنها را در آن سرزمین مکانت بخشیم و به فرعون و هامان و لشکریانشان چیزی را که از آن می ترسیدند نشان دهیم.

و به مادر موسی وحی کردیم که: شیرش بده و اگر بر او بیمناک شدی به دریایش بینداز و مترس و غمگین مشو، او را به تو باز می گردانیم و در شمار پیامبرانش می آوریم.

خاندان فرعون یافتندش تا دشمنشان و سبب اندوهشان گردد. فرعون و هامان و لشکرهاشان خطا می کردند . زن فرعون گفت: این مایه شادمانی من و توست. او را مکشید، شاید به ما سودی برساند یا او را به فرزندی گیریم. و نمی دانستند که چه می کنند.

وَلاتَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ اَنَّ وَعْدَاللّه ِ حَقٌ وَلکِنَّ اَکْثَرَهُمْ لاْیَعلَمُونَ.⁽¹⁾

مادر موسی را دل تهی شد. و اگر دلش را قوی نکرده بودیم که از مؤمنان باشد، نزدیک بود که آن راز را فاش سازد . و به خواهر او گفت: از پی او برو. و زن بی آنکه آنان دریابند از دور در او می نگریست . پستان همه دایگان را از پیش بر او حرام کرده بودیم. آن زن گفت: آیا می خواهید شما را به خانواده ای راهنمایی کنم که او را برایتان نگه دارند و نیکخواهش باشند؟ پس او را نزد مادرش برگردانیدیم تا چشمان آن زن روشن گردد و غمگین نباشد و بداند که وعده خدا حق است، ولی بیشترینشان نمی دانند.

در سوره طه، به تفکیک مراحل، چنین آمده است:

آنگاه که بر مادرت آنچه وحی کردنی بود وحی کردیم: که او را در صندوقی بیفکن، صندوق را به دریا افکن، تا دریا به ساحلش اندازد و یکی از دشمنان من و دشمنان او صندوق را برگیرد. محبت خویش بر تو ارزانی داشتم تا زیر نظر من پرورش یابی.

آنگاه که خواهرت می رفت و می گفت: می خواهید شما را به کسی که نگهداریش کند راه بنمایم؟ ما تو را نزد مادرت بازگردانیدیم تا چشمانش روشن گردد و غم نخورد. و تو یکی را بکشتی و ما از غم آزادت کردیم و بارها تو را بیازمودیم. و سالی چند میان مردم مدین زیستی. و اکنون، ای موسی، در آن هنگام که مقدر کرده بودیم آمده ای.

از مقایسه این مراحل در دو سوره مزبور چنین می توان نتیجه گرفت:

است معنای عبرت آفرینی قصّه های قرآن: از آن جا که هر قصّه پیام و مقصود خاصّی دارد، در هر یک نمایی انتخاب شده که با آن پیام و مقصود تناسب داشته باشد. از سوی دیگر، نمای عرضه شده در سوره طه به نکته ظریف دیگری نیز اشاره دارد؛ و آن، مشیّت و خواست قاهرانه خداوند است: «رود باید او را به ساحل برساند و دشمن من و او، وی را بگیرد.» این «باید» حکایتگر حتمیّتی است که خداوند مقدّر فرموده است و با لحن ضربدار و قاطع و ناگهانی بودن رخداد سازگار است. این نیز کمال بخش تصویر عرضه شده در سوره قصص است که مادر را به آرامش فرامی خوانَد. به این ترتیب، آیا میان این دو تناقضی یافت می شود؟

و امّا مراحل پنجم وششم، یاری موسی به یک اسرائیلی برای کشتن یک مصری و گریختنش به مدین و ازدواج وی، تنها در یک جایگاه، آن هم سوره قصص، آمده اند.⁽¹⁾آری، این دو مرحله تنها یک بار تصویر گشته و به گونه

قصّه روایت شده اند. پس اصولاً تکراری در آن ها راه نیافته تا محلّ بحث حاضر باشد. البتّه این عدم تکرار، خود، ناشی از آن است که هر دو مرحله به جنبه هایی کاملاً عمومی و معمولی از زندگی بشر، نزاع و ازدواج، نظر دارند واز اهمّیّتِ درخور تکرار بهره مند نیستند.

ناگفته نماند که در سوره طه و نیز شعرا به مرحله پنجم اشاره ای رفته است. امّا این اشاره از حالت تصویری بی بهره است و تنها برای عبرت انگیزی و موعظه دهی، در سوره طه، و بیم انگیزی از سوی فرعون، در سوره شعرا است و به هر حال جنبه یادآوری و تذکار دارد.

مرحله هفتم، بازگشت موسی به مصر و سخن گفتن خدا با وی، در سه جایگاه، یعنی سوره های طه و نمل و قصص، آمده است. درباره نماهای گوناگون این تصویر در بخشی دیگر از این رساله سخن رفته و نشان داده شده است که این جا نیز نماها تکمیل کننده یکدیگرند، بی آن که با هم تناقضی داشته باشند. البتّه باید اشاره کرد که این تصویر یک بار نیز در سوره نازعات آمده، لیکن کاملاً به اختصار و رهگذرانه، صرفا برای کسانی که با اشاره ای به ماورای اشاره راه می جویند. و این اشاره هرگز شبهه تکرار را پیش نمی آوَرد:

هَلْ اَتیکَ حَدیثُ مُوسی . اِذْ نادئهُ رَبُّهُ بِالوادِ الْمُقَدَّسِ طُوَی . اِذْهَبْ اِلی فِرْعَوْنَ اِنَّهُ طَغی . فَقُلْ هَلْ لَکَ اِلی اَنْ تَزَکّی.⁽¹⁾

آیا داستان موسی به تو رسیده است؟ آنگاه که پروردگارش او را در وادی مقدس طُوی ندا داد: به سوی فرعون برو که طغیان کرده است . بگو: آیا تو را رغبتی هست که پاکیزه شوی.

و امّا مرحله هشتم، هراس موسی از دیدار با فرعون و هارون را به یاری خواستن، در جایگاه های متنوّع آمده است: طه، قصص، نمل، شعرا، و نازعات. در سوره طه با این اجزا رو به روییم:

در سوره قصص، اجزا از این قرارند:

در سوره نمل، با این اجزا رو به روییم:

در سوره شعرا، اجزای تصویر چنینند:

و امّا در سوره نازعات، این دو جزء آمده اند:

می بینید که برخی از اجزا در بعضی از نماها آمده اند و در بعضی دیگر نه. برخی از اجزا نیز عینا روایت گشته اند و برخی توضیحی را افزوده اند. به این ترتیب، روشن است که این نماها کامل کننده یکدیگرند و اجزای کاملاً مشابه حلقه های واسط هستند. به عبارت دیگر، اگر کسی این پنج نما را در کنار یکدیگر ببیند، تصویری تام از این صحنه به دست می آورد، همان سان که پنج دوربین از یک صحنه پنج برداشت از پنج زاویه دارند.

و امّا مرحله نهم، دیدار موسی با فرعون و گفت و گوی آن دو، نیز در چند جای قرآن آمده است: طه، شعرا، اعراف، و یونس. در سوره یونس، نمایی مختصر و در سه سوره دیگر، نماهایی کامل به نمایش گذاشته شده اند. همه این نماها، دارای چهار جزء مشترک هستند:

برای رعایت ایجاز، از ذکر یکایک مراحل این اجزا درمی گذریم، به ویژه که نوع تصویرگری بسیار هنرمندانه قرآن در این صحنه، آن قدر جذّاب و دیدنی است که راه را بر هر گونه شبهه ای می بندد و این یقین را فراهم می آورد که همه نماهای ارائه شده از این صحنه مکمّل یکدیگرند و هریک به بیننده منظری از آن را ارائه می دهد.

سخن در مرحله دهم نیز از همین قرار است و صرف نظر از ذکر آن سزاوارتر است، مبادا که این بخش بیش از حدّ انتظار حجیم گردد.⁽¹⁾

9 ـ 2. هنرمندان ما و قصّه های قرآن

9 ـ 2. هنرمندان ما و قصّه های قرآن

در این جا خوب است پای درد دلی نیز به میان کشیده شود. با اندوه، ادبیّات داستانی در کشور ما و تقریبا همه کشورهای اسلامی، به شدّت از جریان ادب و هنر غربی، و گاه شرقی، اثر پذیرفته است. هنوز هم حتّی برای دینداران و روشن اندیشان اثری دارای ارزش ادبی ـ هنری است که با معیارهای آن سوی آب ها سازگار باشد. این درد ریشه در یک غفلت بزرگ تاریخی دارد: با آن که قصّه های قرآن نمونه هایی خوب از کار هنری را از آغاز به مسلمانان ارائه داده اند، آنان کم تر کوشیده اند تا ادبیّات داستانی را بر

پایه همین جلوه های هنری بیافرینند. از همان دهه های آغازین، نفوذ فرهنگ بیگانه، به نام انتقال علم و فلسفه و نهضت ترجمه، راه را بر بسیاری از آفرینش های ادبی و هنری مسلمانان بست. در دویست سال اخیر هم مطامع استعماری و مقاصد سیاسی، فرهنگ را یکسره به یغما برد؛ چنان که امروز دست ما از توشه های روز پسند ادبی ـ هنری تهی است و هرکس که به دنبال مطاعی است آن را در انبان بیگانه می جوید، باز هم به بهانه نهضت ترجمه و تبادل فرهنگ هاو گفت و گوی اقوام! راستی در این تعاطی، ما چه می دهیم و چه می گیریم؟

خوب است به تناسب همین درد دل، از گفتار یک صاحب نظر نیز یادآورم:

در حالی که انسان از این جلوه های هنری در قصّه های قرآن حَظ می برد، غرق اندوه می شود که چرا ادبیّات عرب تا همین اواخر از قصّه فنّی تهی بوده است، با آن که چنین گنجینه پربهایی در دسترس مسلمانان قرار داشته است؛ گنجینه ای که روز و شب با تلاوت آن سر و کار دارند. از این بدتر آن که وقتی به سراغ قصّه فنّی رفتند، نیز هم مادّه و هم اسلوب را از دامن غرب برگرفتند و باز از این منبع بزرگ غفلت ورزیدند. گیریم که اخذ اسلوب از بیگانگان مجاز باشد؛ امّا اندیشه ها و الهام ها که باید از منبع کامل و جمیلی باشد که به سرچشمه جمال جهان و زندگی متّصل است!⁽¹⁾

فصل 3: ماهیّت و انواع قصّه قرآنی

اشاره

فصل 3: ماهیّت و انواع قصّه قرآنی

زیر فصل ها

1 ـ 3. ارزیابی کوتاهی از نظریّه های پنج گانه درباره انواع قصّه های قرآنی

2 ـ 3. اثبات نظریّه «واقعی بودن قصّه های قرآن»

3 ـ 3. ارزیابی عمومی نظریّه «راه یافتن خیال به قصّه های قرآن»

4 ـ 3. ارزیابی خاصّ دیدگاه دکتر خلف اللّه درباره «راه یافتن خیال به قصّه های قرآنی»

5 ـ 3. بررسی تفصیلی دیدگاه دکتر خلف اللّه درباره انواع قصّه قرآنی

6 ـ 3. تفکیک قصّه واقعی و تاریخی

7 ـ 3. مرز قصّه های بشری و قصّه های قرآن

1 ـ 3. ارزیابی کوتاهی از نظریّه های پنج گانه درباره انواع قصّه های قرآنی

1 ـ 3. ارزیابی کوتاهی از نظریّه های پنج گانه درباره انواع قصّه های قرآنی

درباره انواع قصه قرآنی، پنج نظریّه وجود دارد:

قصّه تاریخی آن است که رویدادها وشخصّیت هایش دارای وجود واقعی در تاریخ باشند. قصّه تاریخیِ تمثیلی آن است که واقعا اتّفاق افتاده، لیکن اکنون حکم ضرب المثل را یافته است.

قصّه تمثیلی نمونه هایی از رویدادها و شخصّیت ها را ارائه می کند که چه بسا وجود خارجی نداشته باشند، ولی قرآن آن ها را موجود فرض کرده است.⁽¹⁾

قصّه تاریخی دارای عناصری است که واقعا در تاریخ مصداق داشته اند.

قصّه واقعی آن است که نمونه ای از احوال بشر را بیان می کند، خواه واقعا

اتّفاق افتاده و خواه از باب تمثیل باشد.

قصّه تمثیلی اساسا برای بیان نمونه نیست، بلکه حکم ضرب المثل را دارد و البتّه ممکن است در هر زمان و مکانی اتّفاق بیفتد.⁽¹⁾

این دو نظریه به یکدیگر شبیهند و تنها تفاوتشان این است که در اوّلی قصّه تاریخیِ تمثیلی ملحق به تاریخی است، امّا در دیگری چنین قصّه ای جداگانه نامگذاری شده و میان تاریخی و تمثیلی معلّق است.

این رأی از آن دکتر محمّد احمد خلف اللّه است که مفصّلاً مورد بررسی قرارخواهد گرفت و البتّه مخالفان فراوانی دارد. از جمله صاحب رأی اوّل، دکتر تهامی نقره، نیز با نظریّه خلف اللّه مخالف است. خواهید پرسید: «پس چگونه او، خود، به قصّه تمثیلی قائل است؟» در پاسخ، بجاست که درباره رأی دکتر تهامی نقره توضیحی آورده شود. او معتقد است:

هر قصّه ای که در قرآن آورده شده، حتما حق است، زیرا بر پایه حقایق ثابت و دور از هرگونه خرافه و باطل استوار شده، هرگز از صدق و راستی تهی نیست. و این از آن روست که خیال و وهم مبالغه در قصّه قرآنی جا ندارند.⁽³⁾

با این حال، دکتر تهامی نقره معتقد است که صدق و حقیقت در قصّه های قرآن، خود، دو گونه دارد: «صدق واقعی» که در قصّه های تاریخی نمود دارد؛ و «صدق موضوعی» که در قصّه های تمثیلی جلوه می یابد. او صدق موضوعی را چنین تعریف می کند:

ارائه نمونه هایی از گونه های بشری به شکل حقیقی یا حوادثی که اتّفاق نیفتاده اند ولی در حکم حوادث واقعی اند، زیرا ممکن است هر لحظه رخ دهند. و این از آن روست که با دیدن آن ها، هرکس قانع می شود که آن نمونه ها یا حوادث ممکن است در هر زمانه ای یافت شوند.⁽¹⁾

از کسانی که در باب قصّه های تمثیلی مشابه این رأی را دارند، «شیخ محمود شلتوت» و «رشید رضا» و استادش «محمّد عبده» نامبردارترند.⁽²⁾به نظر می رسد دکتر خلف اللّه اصول نظریّه خود را از ایشان اقتباس کرده است.

در مقابل، عبد الکریم خطیب از مخالفان نظریّه قصّه های تمثیلی و اسطوره ای و رمزی است. ما نیز چون نظریّه او را به صواب نزدیک می دانیم، در این رساله به تفصیل و بسط دیدگاه وی و پاسخ به دکتر خلف اللّه و همرأیان او می پردازیم.

همان گونه که گذشت، قولی معتدل تر از قول دکتر خلف اللّه نیز در میان

است که می گوید: قصّه تمثیلی در اقوام و امم پیشین واقع نشده است، امّا هر لحظه ممکن است وقوع یابد و از این رو در حکم واقع است. صاحبان این قول، مانند دکتر تهامی نقره و محمّد قطب، البتّه می خواهند از یک دنباله ناصواب که در سخن خلف اللّه است رهایی یابند؛ و آن، ورود تخیّل و وهم به ساحت قرآن است. امّا به نظر می رسد اینان نیز راه صواب را نپیموده اند.

پرسش ما از این صاحب نظران چنین است: «اگر چنین رویدادهایی در بستر دوران طولانی پیشین تحقّق نیافته است، چگونه ممکن است پس از نزول قرآن تحقّق یابد؟» برای نمونه، قصّه صاحب دو باغ را در نظر آورید که به نظر اینان قصّه ای است تمثیلی. قصّه چنین است:

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنا لاَِحَدِهِما جَنَّتَیْنِ مِنْ اَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَیْنَهُما زَرْعًا . کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ اتَتْ اُکُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئا وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهْرَا . وَکانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِه وَهُوَ یُحاوِرُهُ اَنَا اَکْثَرُ مِنْکَ مالاً وَاَعَزُّ نَفَرَا . وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِه قالَ ما اَظُنُّ اَنْ تَبیدَ هذِه اَبَدًا . وَما اَظُنُّ السّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ اِلی رَبّی لاََجِدَنَّ خَیْرًا مِنْها مُنْقَلَبًا . قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ یُحاوِرُهُ اَکَفَرْتَ بِالَّذی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفةٍ ثُمَّ سَوّئکَ رَجُلاً . لکِنّا هُوَ اللّه ُ رَبّی وَلا اُشرِکُ بِرَبّی اَحَدًا . وَلَوْ لا اِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ ماشآءَ اللّه ُ لاقُوَةَ اِلاّ بِاللّه ِ اِنْ تَرَنِ اَنَا اَقَلَّ مِنْکَ مالاً وَوَلَدًا . فَعَسی رَبّی اَنْ یُؤتِیَنِ خَیْرًا مِنْ جَنَّتِکَ وَیُرْسِلَ عَلَیْها حُسْبانا مِنَ السَّماءِ فَتُصبِحَ صَعیدًا زَلَقًا . اَوْ یُصْبِحَ ماؤُها غَوْرًا فَلَنْ تَستَطیعَ لَهُ طَلَبا . وَاُحیطَ بِثَمَرِه فَاصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلی ما اَنْفَقَ فیها وَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَیَقُولُ یا لَیْتَنی لَمْ اُشْرِکْ بِرَبّی اَحَدًا . وَلَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّه ِ وَما کانَ مُنْتَصِرًا . هُنالِکَ الْوَلایَةُ لِلّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوابًا وَخَیْرٌ عُقْبًا.⁽¹⁾

برایشان داستان دو مرد را بیان کن که به یکی دو تاکستان داده بودیم و بر گرد آنها نخلها و در میانشان کشتزار کرده بودیم . آن دو تاکستان، میوه خود را می دادند بی هیچ کم و کاست. و نهری بین آن دو جاری گردانیدیم. حاصل از آنِ او بود. به دوستش که با او گفت و گو می کرد گفت: من به مال از تو بیشتر و به افراد پیروزترم . و آن مرد ستم بر خویشتن کرده به باغ خود درآمد و گفت: نپندارم که این باغ هرگز از میان برود . و نپیندارم که قیامت هم بیاید. و اگر هم مرا نزد خدا برند، جایگاهی بهتر از این باغ خواهم یافت . دوستش که با او گفت و گو می کرد گفت: آیا بر آن کس که تو را از خاک و سپس از نطفه بیافرید و مردی راست بالا کرد، کافر شده ای؟ ولی او خدای یکتا پروردگار من است و من هیچ کس را شریک پروردگارم نمی سازم . چرا آنگاه که با باغ خود در آمدی نگفتی: هرچه خداوند خواهد، و هیچ نیرویی جز نیروی خدا نیست؟ اگر می بینی که دارایی و فرزند من کمتر از تو است، شاید پروردگار من مرا چیزی بهتر از باغ تو دهد. شاید بر آن باغ صاعقه ای بفرستد و آن را به زمینی صاف و لغزنده بدل سازد . یا آب آن بر زمین فرورود و هرگز به یافتن آن قدرت نیابی . به ثمره اش آفت رسید و بامدادان دست حسرت بر دست می سایید که چه هزینه ای کرده بود و اکنون همه بناهایش فروریخته است. و می گوید: ای کاش کسی را شریک پروردگارم نساخته بودم . جز خدا گروهی که به یاریش برخیزند نبود و خود قدرت نداشت. آنجا یاری کردن خدای حق را سزد. پاداش او بهتر و سرانجامش نیکوتر است.

ساختار تفصیلی این قصّه و مضامین آن، اعم از حوادث و وصف ها و گفت وگوها، نشان می دهند که قصّه واقعی است. از این گذشته، در زمان های پیشین چه مانعی برای تحقّق این واقعیّت وجود داشته که رخ نداده، با آن که به قول صاحب این نظریّه در حکم واقع است و هر لحظه و هرجا ممکن است رخ دهد؟ و چرا با آن که پیش تر رخ نداده، خداوند آن را دستمایه عبرت می سازد و بر سبیل واقع از آن حکایت می کند؟ تنها دلیلی ـ و به تر بگوییم:

قرینه ای ـ که ارائه شده این است که واژه «رجلین» به صورت نکره آمده و این تنکیر دلالت بر تمثیلی بودن آن دو مرد دارد.⁽¹⁾در پاسخ باید گفت که هر تنکیری دلیل تمثیل نیست. نکره بودن این دو مرد از آن جهت است که اوّلاً معرفه بودن آن دو در انتقال پیام قصّه هیچ نقشی ندارد و ثانیا آنان نزد مخاطب قرآن از پیش مطرح نبوده اند ـ بر خلاف برخی از شخصیّت های دیگر در قصّه های قرآن ـ تا انتظار رود که قرآن از آنان با «الرّجلین» یادکند. به بیان دیگر، همین که نام و نشان و قرینه ای برای این دو مرد نیامده، مقتضای بلاغت است، زیرا پیام این قصّه همین است که هر دو مردی در هر روزگاری می توانند مشمول همین حکم باشند. و بدیهی است که از یک ماجرای واقعی نیز می توان برداشتی تمثیلی برای همه روزگاران و همه آدم ها داشت.

قصّه تاریخی عبارت است از قصّه ای که حال اقوام و اشخاص پیشین را روایت کند. قصّه واقعی آن است که جریان های روزگار پیامبر را بازگوید، مانند قصّه جنگ بدر در سوره انفال، قصّه جنگ احد و حمراءالاسد در سوره آل عمران، قصّه جنگ خندق در سوره احزاب، و قصّه صلح حدیبیّه در سوره فتح.

قصّه غیبی نیز آن است که رویدادهای غیبی روزگاران پیش یا معاصر را

حکایت کند، مانند قصّه خلق آدم و فریب ابلیس، قصّه فرزندان آدم، صحنه های قیامت، و وصف احوال بهشتیان و دوزخیان.⁽¹⁾

درباره این تقسیم بندی باید گفت که میان قصّه تاریخی و غیبی هیچ تفاوتی نیست. اگر ملاک غیبی بودن، مجهولیّت آن باشد ـ همان گونه که این پژوهنده تصریح کرده است⁽²⁾ـ آن گاه می توان همه قصّه های غیبی را تاریخی دانست. اگر غرض این باشد که قصّه های غیبی اصولاً در عالَم غیب، و نه شهود، تحقّق یافته اند، باید گفت که این سخن هیچ دلیلی ندارد. مثلاً چگونه می توان گفت که قصّه آدم مربوط به جهان شهود نیست؟ از این گذشته، اصولاً آنچه وی با عنوان قصّه واقعی برشمرده، در تعریف قصّه قرآنی جای نمی گیرد. تفصیل این بحث را در تعریف قصه قرآنی آورده ایم.

قصّه تاریخی عبارت است از قصّه کسانی که خداوند احوالشان را در قرآن، با اسلوب و عناصر خاصّ قصه گویی، آورده است.

قصّه تمثیلی آن است که بر سبیل ضرب المثل آمده تا حال مخاطبان را بازگوید. نوع رویدادهای این قصّه ها نشان می دهد که پس از وقوع اوّلی نیز

چنان ماجراهایی ممکن است بارها اتّفاق بیفتند. قصّه صاحبان باغ در سوره قلم و قصّه صاحب دو باغ در سوره کهف از این قبیل هستند. قصّه غیبی آن است که ماجراهایش در جهان غیب، و نه شهود، تحقّق یافته اند. قصّه آدم و نیز قصّه مسیح در پایان سوره مائده از این گونه اند.⁽¹⁾

درباره این دیدگاه نیز باید گفت که مبنای این دسته بندی، همانند دسته بندی های دیگر، نادرست است. اگر به کارکرد قصّه نظر کنیم، می توانیم از تمثیل سخن بگوییم، زیرا برخی از قصّه ها نقش تمثیلی دارند. ولی نمی توانیم تمثیل را که به نقش و کارکرد قصّه بازمی گردد، همردیف تاریخی بودن بیاوریم، زیرا همه قصّه های قرآن تاریخی اند، از این جهت که در لحظه ای از لحظات تاریخ اتّفاق افتاده اند. غیبی بودن برخی از قصّه هانیز اصولاً سخنی بی سند و بدون مدرک است. هیچ گاه نمی توان اثبات کرد که فلان ماجرا در جهان غیب اتّفاق افتاده و به عالم شهود نپیوسته است، مگر این که قرآن،خود، بدان تصریح ورزد.

در نتیجه، رأی ما در باب انواع قصّه آن است که از لحاظ وقوع، همه قصّه های قرآن واقعی و تاریخی اند؛ و نوع دیگری در کنار آن نمی توان آورد. از لحاظ نقش وکارکرد، البتّه می توان انواعی از قبیل تمثیلی را در شمار آورد. امّا این، اصطلاحا، زیر نام «نوع قصّه» جای نمی گیرد.

بدیهی است آنچه گفتیم،سراسر، مربوط به مضمون قصّه بود. از حیث صورت و فرم نیز می توان به انواع قصّه قرآنی نگریست؛ لیکن این نگرش از

روال بحث ما بیرون است. در این باب، به مناسبت در (1 ـ 2 ـ 4) اشاره ای خواهیم آورد.

2 ـ 3. اثبات نظریّه «واقعی بودن قصّه های قرآن»

اشاره

2 ـ 3. اثبات نظریّه «واقعی بودن قصّه های قرآن»

زیر فصل ها

1 ـ 2 ـ 3. هنر و ادبیّات عرب ریشه در واقعیّت ها دارد

2 ـ 2 ـ 3. اثر ناپذیری از تخیّل و اسطوره، نشانه ضعف هنر عربی نیست

3 ـ 2 ـ 3. تناسب قرآن با واقعگرایی قوم عرب

4 ـ 2 ـ3. قصّه های قرآن منتخب واقعیّت های زندگی بشرند

1 ـ 2 ـ 3. هنر و ادبیّات عرب ریشه در واقعیّت ها دارد

1 ـ 2 ـ 3. هنر و ادبیّات عرب ریشه در واقعیّت ها دارد

زندگی هر قوم مجموعه ای است از قصّه ها و حکایت های تلخ و شیرین. همین قصّه ها تاریخ را روایت می کنند و آیندگان را از سرگذشت پیشینیان آگاه می سازند. قصّه هایی که آدم ها برای خودشان روایت می کنند دقیقا از همین حکایت های تلخ و شیرین زندگی سرچشمه می گیرند.

آن گاه که به تاریخ عرب می نگریم، حکایت هایی را می یابیم که عناصر اصلی آن ها برخورد، مقاومت، و نبرد است. جنگ های پیاپی، خون فشانی ها، غارت ها، غیرت ورزیدن ها، پاسداری از حریم تا پای جان، و تعصّب های حیرت آور قومی و قبیله ای جلوه هایی از همین معنایند. این قصّه پرفراز و نشیب طولانی که زندگانی مردم عرب را رقم می زده، آهنگ و عناصر ویژه ای برای سخن گفتن و قلم زدن پدید آورده است.

شاعر یا قصّه نویس عرب نمی تواند صورت هایی بیافریند که از زندگی طبیعی او بیگانه باشد. سیری در شعر عرب نشان می دهد که همه جلوه های هنری شعر در خدمت همین واقعیّت بوده اند. زیباترین تشبیه ها در آثار ماندگار ادبی بر همین پایه استوارند. شرحی که «عنتره»، قهرمان قصّه های جنگی عرب، از نبردهای اعجاب آفرین خود می دهد؛ هرگز از واقعیّات جنگ فاصله ندارد. او در اوج تصویر آفرینی های حماسی اش نیز پایبند حقایق است

و از خیال و رؤیا اثر نمی پذیرد. حتّی شاعرانی که در محیط و زمینه ای همانند اسطوره پردازانِ یونانی زیسته اند، نیز از واقعیّت ها تصویر آفریده اند. «عمرو بن کلثوم»، صاحب معلّقه مشهور که شبیه ترین نمونه آثار ادبی عرب به اسطوره های غربی است ـ همچون نقّاشی چیره دست افتخارات «بنی تغلب» را تصویر می کند؛ امّا در این مفاخره از واقعیّات پای فراتر نمی نهد.

نمونه های پایبندی به خود و تاریخ و زندگی واقعی خویش، در بسیاری از آثار و اثر آفرینان عرب بازتاب دارد. آنچه درباره شاعر صولتمند، «تَأَبَّطَ شَرّا»، نقل شده بازگوینده همین حقیقتِ جاری است. کسی به نام «ابو وهب» نزد او آمد و خواست نام خود را با نام وی داد و ستد کند تا هر چه اعتبار و صولت و حرمت از آن اوست نصیب خود گردانَد و در برابر، هرچه وی بخواهد بدهد. این خواسته، شاعر را به هیجان انگیخت و او را به انکاری سخت واداشت که «گیرم چنین امر محالی تحقّق یابد؛ آن گاه آیا ابو وهب همانند من صبور در سختی ها، پُردل و نیرومند، و آرامْ قلب خواهدبود؟»⁽¹⁾معلوم است که این سؤال هیجان آلوده شاعر دلالت دارد که نام ها و صفات، هویّت و خویشتنِ خویشِ یک مرد و یک قوم را تشکیل می دهند و هرگز قابل داد و ستد نیستند، اگر چه به ظاهر نامی این سو و آن سو شود.

2 ـ 2 ـ 3. اثر ناپذیری از تخیّل و اسطوره، نشانه ضعف هنر عربی نیست

2 ـ 2 ـ 3. اثر ناپذیری از تخیّل و اسطوره، نشانه ضعف هنر عربی نیست

این که شعر و هنر عرب نتوانسته آثاری همچون «ایلیاد» هومر به گنجینه هنر بشر عطا کند، ناشی از همین ویژگی تاریخی و شخصیّتی است. این، به طور مطلق، نباید نوعی نقص و فتور تلّقی شود. وابستگی های عشیره ای و قبیله ای سبب شده که قوم عرب نسبت به پیشینه و هویّت واقعی خویش وفادار بمانَد و از اسلوب های هنری دیگران کمتر اثر پذیرد، همان گونه که در برخورد با دعوت الاهی نیز شعار «إنّا وجدنا آباءنا علی امة وإنا علی آثارهم مقتدون» سر می داد یا مثلاً برایش بسیار ننگ آور بود که زنی از قبیله ای به قبیله دیگر انتساب یابد. پس نبودِ نمونه های خیالی و اسطوره ای، به تنهایی، نشانه ضعف ادب و هنر عرب نیست، همان گونه که نباید به طور مطلق وجه قوّت ادب و هنر یونان به شمار رود.

البتّه هرگاه همین ویژگی محیطی و شخصیّتی دستخوش تحوّل گشته، فرهنگ و هنر قوم عرب نیز به سوی جلوه های اسطوره ای و خیالی میل کرده است. نمونه این رویکرد در عصر فاطمیان مصر به خوبی پیداست. اثر مشهور «جَهْشَیاری»⁽¹⁾سرشار است از این جلوه های خیال انگیر و صور

وهم آلود که تنها در پرنیانِ تخیّل بال و پر می گسترانند. علّت این است که در آن دوره، زندگی آمیخته با رنگ ها و جلوه های رنگین بوده و بهره وری از تزئین و صورتگری در همه شؤون نمود داشته است. به همین اندازه، چهره واقعی و طبیعی زندگی پوشیده بوده و هنرمندان از حقایق جاری زندگی فاصله داشته اند.

3 ـ 2 ـ 3. تناسب قرآن با واقعگرایی قوم عرب

3 ـ 2 ـ 3. تناسب قرآن با واقعگرایی قوم عرب

قرآن کریم به زبان قوم عرب و در فضای تاریخی ـ اجتماعی آنان فرودآمد. طبیعی است که ویژگی های زیرساز مخاطب در این کتاب بلیغ وحی مورد رعایت قرار گرفته است. ملّتی با چنان برداشتی از تاریخ و پایبندی به واقعیّت ها و پرهیز از افسانه سرایی و خیال پردازی، قاعدتا باید با زبانی عاری از خیال و افسانه رو به رو باشد تا آن را برتابد و معانی اش را دریابد. شاید از همین زاویه دید، رمز و راز تکیه قرآن بر واقعیّت های تاریخی و پرهیز از خیال پردازی یا منتسب شدن به شعر و شاعری قابل کشف باشد. برای مردمی که برترین نمونه های هنری شان آیینه واقعیّت های تاریخی و اجتماعی شان بوده، به کار گرفتن زبان افسانه و خیال ـ هرچند به جای خود، قبیح نباشد ـ با اصول تخاطب سازگاری نداشته است. از این رو، در جای جای قرآن و قصّه های آن، ردّپای واقعیّت های محض تاریخی پیداست.

البتّه مقصود ما این نیست که اگر مثلاً قرآن در یونان فرود می آمد، باید صبغه های خیالی می داشت. ما در این سخن، بیش تر به تحلیل «واقع گرا بودنِ وحی» نظر داریم و می خواهیم نشان دهیم که در قرآن، صدق و امانت وحی

با جنبه بلاغی و هنری آن نیز متّحد و سازگار است، زیرا بلاغت و هنر واقعی با در نظر گرفتن حال مخاطب معنا می یابد.

4 ـ 2 ـ3. قصّه های قرآن منتخب واقعیّت های زندگی بشرند

4 ـ 2 ـ3. قصّه های قرآن منتخب واقعیّت های زندگی بشرند

درست است که قصّه های قرآن جزئی از وحی نازل بر پیامبرند و صبغه ای آسمانی دارند؛ لیکن این قصّه ها بر بشر فرود آمده اند تا مردم با آن ها ارتباط برقرار کنند، از آن ها پند گیرند، زندگی خویش را در آن ها متجلّی ببینند، و با آن ها زندگی کنند. از این رو، قصّه های قرآن منتخبِ همین واقعیّات موجود در زندگی بشرند؛ با همین اشخاص و مکان ها و زمان ها که برای ما آشنایند و اگرچه اکنون عینا حضور ندارند، مشابه آن ها بسیار است. و اگر چنین نباشد، چگونه امروزیان از قصّه های دیروزیان درس گیرند و با آن ها رابطه برقرار کنند؟ این سنّت های همیشه جاری در رگ تاریخ، برای انسانِ امروز از همان حتمیّتی برخوردار است که برای انسان دیروز بود:

سُنَّةَ اللّه ِ فِی الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّه ِ تَبْدیلاً.⁽¹⁾

این سنّت خداوندی است که در میان پیشینیان نیز بود و در سنّت خدا تغییری نخواهی یافت.

3 ـ 3. ارزیابی عمومی نظریّه «راه یافتن خیال به قصّه های قرآن»

اشاره

3 ـ 3. ارزیابی عمومی نظریّه «راه یافتن خیال به قصّه های قرآن»

زیر فصل ها

1 ـ 3 ـ 3. ادلّه چهارگانه این نظریّه

2 ـ 3 ـ 3. ارزیابی و ردّ ادلّه مزبور

1 ـ 3 ـ 3. ادلّه چهارگانه این نظریّه

1 ـ 3 ـ 3. ادلّه چهارگانه این نظریّه

برخی از پژوهندگان معتقدند که قصّه قرآنی نیز دارای سبک قصّه های

ادبی است و تنها به ذکر اخبار تاریخی نپرداخته، بلکه به تناسبِ فضا و حال و هوای خاصّ خود، کاهش ها و افزایش هایی را در واقعیّت صورت داده است. این پژوهندگان چند دلیل اقامه کرده اند:

می دهد که قصّه گو، خود، رنگ و شکلی خاص به واقعیّت داده و اجزای فراواقعی را به قصّه افزوده است.

2 ـ 3 ـ 3. ارزیابی و ردّ ادلّه مزبور

2 ـ 3 ـ 3. ارزیابی و ردّ ادلّه مزبور

درباره این ادلّه باید گفت:

به حسب حال ها و فضاهای مختلف است.⁽¹⁾مثلاً دو پاره از قصّه حضرت موسی را می توان از این زاویه دید چنین تحلیل کرد:

پاره یکم. سخن موسی با خانواده خود

اِذْ رَا نارا فَقالَ لاَِهْلِهِ امْکُثُوا اِنّی انَسْتُ نارًا لَعَلّی اتیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ اَوْ اَجِدُ عَلیَ النّارِ هُدیً.⁽²⁾

آنگاه که آتشی دید و به خانواده خود گفت: درنگ کنید، که من از دور آتشی می بینم، شاید برایتان قَبَسی بیاورم یا در روشنایی آن راهی بیابم.

اِذْ قالَ مُوسی لاَِهْلِه اِنّی انَسْتُ نارًا سَـاتیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ اَوْ اتیکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ.⁽³⁾

موسی به خانواده خود گفت: من از دور آتشی دیدم، زودا که از آن برایتان خبری بیاورم یا پاره آتشی. شاید گرم شوید.

قالَ لاَِهْلِهِ امْکُثُوا اِنّی انَسْتُ نارًا لَعَلّی اتیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ اَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُون.⁽⁴⁾

به کسان خود گفت: درنگ کنید. آتشی دیدم. شاید از آن خبری یا پاره آتشی بیاورم تا گرم شوید.

در این گزارش، آنچه ثابت است و هیچ تغییر نمی پذیرد، دو چیز است: موسی از خانواده خود می خواهد در این نقطه درنگ کنند؛ موسی از دور آتشی می بیند. بنابراین، در هر سه روایت قصّه، این عبارت ثابت است: «امْکُثُوا

إِنّی آنَسْتُ نارًا». امّا آنچه به عبارات گوناگون آمده، ادامه گفتار موسی با خانواده خویش است. خداوند این بیان را دقیقا طبق آنچه در خاطر موسی می گذشته، و در هر بار به گونه ای بوده، آورده است. نخست می پندارد ابتدا شعله ای آتش بر می گیرد و آن گاه انسانی بر کناره آتش می یابد که راه را به او نشان دهد. از این رو می گوید: «لَعَلّی اتیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ اَوْ اَجِدُ عَلیَ النّارِ هُدیً». سپس می بیند نیازش به انسان بیش از آتش است، پس می گوید: «سَـاتیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ اَوْ اتیکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ». امّا با اندکی تأمّل در می یابد که نمی توان با این قاطعیّت وعده یافتن انسانی را در شبی چنین تاریک داد. پس آهنگ سخن را به امید می گرایاند واز حتمیّت آن می کاهد: «لَعَلّی اتیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ اَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُون». پس در هر یک از این سه نما، یکی از حالات درونی موسی تصویر گشته و از مجموعه آن ها برآیند ذهنیّت او معلوم می شود.⁽¹⁾

پاره دوم. تصویر عصای موسی

ازعصای موسی نیز سه تصویر آمده است: «حَیَّةٌ تَسْعی» (= ماری که می دود)⁽²⁾«ثُعْبان مُبین»⁽³⁾(= اژدهای راستین)؛ و «تَهْتَزُّ کَأنَّها جانّ»⁽⁴⁾(= همانند ماری که می جنبد). این هر سه تصویر مکمّل یکدیگرند و با هم

تناقضی ندارند.⁽¹⁾عصای موسی به فرمان خدا در ستبری همانند اژدها، در چابکی مانند مار دونده، و در بیم انگیزی مانند مار جنبنده بود.

این هرسه نما یک صحنه را نشان می دهند، لیکن هریک از بُعدی و زاویه ای آن را روایت می کنند؛ به ویژه که ناظران آن صحنه طبیعتا به حسب فضای ذهنی و روانی خود، به گونه های مختلف در آن می نگریسته اند. این تعدّد جلوه ها حاکی از تعدّد رویدادها نیست، بلکه رویدادی واحد در جلوه گاه های سه گانه روایت گشته است؛ آن هم روایتی دو منظوره: نشان دادن ابعاد و اوصاف گوناگون یک پدیده، و نیز حکایت از نگاه ها و برداشت های ناظران.

4 ـ 3. ارزیابی خاصّ دیدگاه دکتر خلف اللّه درباره «راه یافتن خیال به قصّه های قرآنی»

اشاره

4 ـ 3. ارزیابی خاصّ دیدگاه دکتر خلف اللّه درباره «راه یافتن خیال به قصّه های قرآنی»

دکتر «محمّد احمد خلف اللّه » در رساله خویش با نام الفنّ القصصی فی القرآن الکریم با اثر پذیری از مکتب ادبی استاد امین خولی می کوشد تا قصّه های قرآن را در تنگنای معیارهای هنریِ بشری تفسیر کند، همانند هر اثر ادبی ـ هنری که آدمیان پدید می آورند. از رهگذر چنین دیدگاهی است که دکتر خلف اللّه واقع نماییِ محض را از قصّه های قرآن سلب می کند، با این ادّعا که در قرآن قصّه های اسطوره ای، تمثیلی، و تخیّلی نیز یافت می شوند.⁽¹⁾

1 ـ 4 ـ 3. دو تعارض به زعم خلف اللّه

1 ـ 4 ـ 3. دو تعارض به زعم خلف اللّه

آنچه سبب می شود دکتر خلف اللّه به چنین دیدگاهی گراید، وجود دو تعارض ـ به زعم او ـ است: اختلاف صورت ها و بیان های یک قصّه در جای های گوناگون؛ و ناسازگاری روایت های قرآنی با حاصل پژوهش های تاریخی. او می کوشد تا با ارائه تصویری هنری از قصّه های قرآن و با انکار جنبه واقع نماییِ محض این قصّه ها، این دو تعارض را آبرومندانه پاسخ گوید. البتّه منصفانه باید گفت که وی در وحیانی بودن قرآن تردید ندارد، بلکه چکیده سخن وی آن است که «قرآن کریم در بیان قصّه های خویش از معیارهای هنر انسانی بهره گرفته است. پس این که روایت های گوناگونش از یک قصّه به صورت واحد نیستند یا برخی از رویدادهای قصّه هایش با حقایق

تاریخی ناسازگارند، محلّ اعتراض نیست؛ زیرا این عدول از واقع نمایی کار هنر و رسالت هنرمند است.»

دکتر خلف اللّه در توضیح دیدگاه خود راجع به تعارض نُخست، قصّه موسی را مثال می آورد و می پرسد: «چرا یک حادثه و یک موقعیّت، یعنی پای نهادن موسی به طور، به شکل های گوناگون در قرآن روایت شده است؟» او این تکرارهای ناسازگار را نشانه آن می داند که قرآن اصولاً در مقام روایتِ تاریخی یک رویداد نیست، بلکه به شیوه هنرمندانه، هرگاه لازم باشد در وقایع تصرّف می کند. پیش تر، به تفصیل این اشکال را شرح کرده، پاسخ آن را آوردیم ونتیجه گرفتیم که این منظره های چند گانه «برداشت»⁽¹⁾ها و نماهای گونه گون از یک صحنه اند که از زوایای مختلف گرفته شده اند و آن گاه که کنار هم قرار گیرند، یکدیگر را کامل می کنند. پس در حقیقت، در خدمتِ هم هستند و نه متعارض با هم.

در توضیح جنبه دیگر، دکتر خلف اللّه ادّعا می کند: «اساسا قرآن نمی خواهد حوادث را از جنبه تاریخی روایت کند، بلکه آن ها را به همان شکل که در خاطره و ذاکره تاریخی اهل کتاب ثبت شده و با اعتقاد اساطیری آنان سازگار است، بازمی گوید. به این ترتیب، نمی توان به قرآن اعتراض کرد که چرا از واقعیّت عدول کرده است».⁽²⁾

2 ـ 4 ـ 3. سازگاری دیدگاه خلف اللّه و خاورپژوهان مغرض

2 ـ 4 ـ 3. سازگاری دیدگاه خلف اللّه و خاورپژوهان مغرض

درباره این سخن باید گفت که چنین تصویری از قرآن تنها با دیدگاه کسانی سازگار است که قرآن را وحی خداوند نمی دانند. و این دیدگاه از آنِ شماری از خاور پژوهان است که مادّه سخن قرآن را مأخوذ از کلام یهود و نصارا می دانند.برای نمونه، به این سخن خاورپژوه یهودی سرشناس، «گلد زیهر»، بنگرید:

آنچه محمّد آورده، به ویژه مطالب مربوط به آخرت، چیزی نیست جز موادّ اقتباس شده از خارج. وی این مواد را از تاریخ عهد قدیم و قصّه های پیامبران پیشین فراهم ساخت. پس تعالیم او فقط آمیخته ای است منتخب از معارف و عقاید دینی که وی می شناخت یا از رهگذر ارتباط با یهودیان و مسیحیان و دیگران فرادست آورده بود؛ همان معارف و عقایدی که سخت از آن ها اثر پذیرفته بود و احساس می کرد که می تواند به وسیله آن ها عاطفه دینی حقیقی را در میان مردمش برانگیزد.⁽¹⁾

اکنون جای این پرسش است: «آیا نتیجه سخن دکتر خلف اللّه و گلدزیهر یکسان نیست؟» یقینا مدّعای این دو متفاوت است، لیکن پایه استدلال خلف اللّه با مدعای گلدزیهر یکی است؛ زیرا استدلال دکتر خلف اللّه بر این پایه استوار است که «در روزگار پیامبر، یهودیان مرجع علمی قریش بوده اند و سخن آنان معیار علمیّت وصدق قضایای تاریخی قلمداد می شده است. از این

رو، پیامبر وظیفه داشته تا دانش یهودیان را فرا گیرد و در پاسخ دهی به قریش از آن بهره گیرد؛ که اگر چنین نمی کرد، سخنش مقبولیّت نمی یافت. در ادبیّات و هنر، رعایت مقتضای حال و توجّه به نیاز مخاطب و خاستگاه های ذهنی او از اصول پذیرفته و مسلّم است. پس قرآن در پایبندی به همین اصل مهم، دانش توراتی را منبع قصّه های خویش ساخته است.»

نتیجه این که دکتر خلف اللّه، هرگز همچون گلدزیهر و خاورشناسان دیگر، منکر وحیانیّت و اصالت قرآن نیست. او می پذیرد که خداوند برتر از همه نیروهاست و بر غیب وآشکارِ جهان چیره است؛ امّا بر آن است که رعایت مقتضای حال واصول هنری ـ ادبی ایجاب می کند قرآن قصّه های خویش را بر پایه اساطیر یهودیان و... استوار سازد. دکتر خلف اللّه، به صراحت، از این ویژگی چنین تعبیر می کند:

برخی از جلوه های «آزادیِ ادبی» که اُدبا برای خود قائل می شوند، در قرآن یافت می شود؛ یعنی قرآن با عمد و عنایت به سوی این آزادی گرویده است.

3 ـ 4 ـ 3. استشهاد خلف اللّه به قصّه های اصحاب کهف و ذوالقرنین

3 ـ 4 ـ 3. استشهاد خلف اللّه به قصّه های اصحاب کهف و ذوالقرنین

دکتر خلف اللّه در توضیح این دیدگاه، به دو قصّه «اصحاب کهف» و «ذوالقرنین» می پردازد:

در قصّه اصحاب کهف، دو نکته محلّ تأمّل است: تعداد جوانان؛ و مدّت اقامت آنان در غار. قرآن تعداد این جوانان را دقیقا بر نمی شمرد، بلکه آنان را

سه یا پنج یا هفت تن می داند. آن گاه به پیامبر خود نصیحت می کند که تنها خداوند تعداد دقیق اصحاب کهف را می داند؛ پس او نباید در این باب از کسی سؤال کند. نمی توان گفت که تعداد دقیق این جوانان بر خداوند پوشیده بوده است. امّا حکمت این تردّد آن است که مشرکان برای تشخیص صدق و کذب این گونه قصص چشم به دهان اَحبار و عالمان یهود می دوختند. از آن جا که این عالمان در تعداد دقیق اصحاب کهف اختلاف داشتند، بایسته بود که قرآن تعداد دقیق آنان را ذکر نکند و بدین سان، خود را مورد طعن مشرکان نسازد. در غیر این صورت، مشرکان باور می یافتند که قرآن کذب است و از سوی خداوند نازل نشده است.

همانند همین سخن در مورد مدّت اقامت اصحاب کهف در غار نیز صادق است. در تفسیر طبری هم شاهدی هست که نشان می دهد عالمان یهود در این مورد اختلاف نظر داشته اند. از این رو، قرآن علم به مدّت دقیق این اقامت را تنها از آنِ خداوند شمرده و خود از ذکر آن سرباز زده است.

اکنون بنگرید که دکتر خلف اللّه چگونه از این مقدّمات نتیجه می گیرد:

جایگاه قرآن در بیان قصّه اصحاب کهف، جایگاه کسی است که نمی خواهد حقیقت تاریخی را حکایت کند، بلکه بر آن است تا گفته های یهودیان را بازگوید، خواه با واقعیّت سازگار باشد و خواه نباشد. از این رو، هیچ اعتراضی به این قصّه وارد نیست که چرا با واقعیّت سازگاری ندارد؛ زیرا

اصولاً در قصّه قرآنی بیان واقعیّت مقصود نیست.⁽¹⁾

4 ـ 4 ـ 3. ایرادهای اساسی سخن خلف اللّه

4 ـ 4 ـ 3. ایرادهای اساسی سخن خلف اللّه

به این ترتیب، می بینید که دکتر خلف اللّه برای سازگار ساختن قصّه های قرآن با معیارهای ادبی و هنری رایج، ناچار شده است دست به دفاعی بزند که از صدها هجوم زیانبارتر است. ایرادهای اساسی این دیدگاه را می توان چنین برشمرد:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الاَْهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقیتُ لِلنّاسِ وَالْحَجِّ وَلَیْسَ الْبِرُّ بِاَنْ تَأتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها

وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَأتُوا الْبُیُوتَ مِنْ اَبْوابِها وَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.⁽¹⁾

از تو درباره هلالهای ماه می پرسند، بگو: برای آن است که مردم وقت کارهای خویش و زمان حج را بشناسند. و پسندیده نیست که از پشت خانه ها به آن ها داخل شوید، ولی پسندیده راه کسانی است که پروا می کنند. واز درها به خانه ها درآیید و از خدا بترسید تا رستگار شوید.

این گونه پاسخ حکایت از آن دارد که اصولاً قرآن به پرسش لغو پاسخ نمی دهد و آن گونه که حکمت اقتضا می کند، مطلب را به راهی دیگر می کشد. در قصّه اصحاب کهف نیز چنین است: مردَّد نهادن تعداد اصحاب یا زمان اقامت آنان در غار، صرفا از این روست که اختلاف بیجا و لغو عالمان یهود و... در این مورد، هیچ انگاشته شود و مؤمنان بدانند که پرداختن به این امور فرعی و دل خوش داشتن به آن ها، خواه پاسخ دقیق را فرا چنگ آورند وخواه نه، کاری بیهوده است. به این سان، قصّه قرآنی تمرکز بر اهداف تربیتی و هدایتی خویش را دنبال می کند، بی آن که به حاشیه پردازد. البتّه برخی از موارد جزئی در قصّه های قرآن مورد تصریح قرارگرفته است؛ لیکن این ویژه مواردی است که ذکر آن جزئیّات در انتقال پیام قصّه مؤثّر باشد.

با اندک تأمّلی در مضمون قصّه اصحاب کهف آشکار می شود که اهداف تربیتی این قصّه بسی فراتر از آن است که در گیر و دار عددها و اختلاف نقل ها پیچ و تاب خورَد. به جلوه های هدایت در این قصّه بنگرید:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَاَهُمْ بِالْحَقِّ اِنَّهُمْ فِتْیَةٌ امَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدیً وَرَبَطْنا عَلی قُلُوبِهِمْ اِذْ

قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ الْسَّمَواتِ وَالْاَرضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ اِلهًا لَقَدْ قُلْنا اِذًا شَطَطًا . هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِه الِهَةً لَوْلا یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّه ِ کَذِبًا . وَاِذ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما یَعْبُدُونَ اِلاَّ اللّه َ فَأوُآ اِلَی الْکَهْفِ یَنشُرْلَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِه وَیُهَیِّی ءْ لَکُمْ مِنْ اَمْرِکُمْ مِرْفَقا . وَتَرَی الشَّمْسَ اِذا طَلَعَتْ تَزاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذاتَ الْیَمینِ وَاِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الْشِّمالِ وَهُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِکَ مِنْ ایاتِ اللّه ِ مَنْ یَهْدِی اللّه ُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیّا مُرْشِدًا . وَتَحْسَبُهُمْ اَیْقاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْیَمینِ وَذاتَ الشِّمالِ وَکَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصیدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِرارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبا . وَکَذلکَ بَعَثْنا هُمْ لِیَتَسآءَلُوا بَیْنَهُمْ قالَ قآئِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا یَوْمًا اَوبَعْضَ یَوْمٍ قالُوا رَبُّکُمْ اَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوآ اَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هذه اِلَی الْمَدینَةِ فَلْیَنْظُرْ اَیُّها اَزْکی طَعامًا فَلْیَأتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْیَتَلَطَّفْ وَلا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ اَحَدًا . اِنَّهُمْ اِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ اَوْ یُعیدُوکُمْ فی مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا اذًا اَبَدًا . وَکَذلِکَ اَعْثَرْنا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوآ اَنَّ وَعْدَ اللّه ِ حَقٌّ وَاَنَّ السّاعَةَ لا رَیْبَ فیْهآ اِذْ یَتَنآزَعُونَ بَیْنَهُمْ اَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیانًا رَبُّهُمْ اَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذینَ غَلَبُوا عَلی اَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیهِم مَسْجِدًا . سَیَقُولُونَ ثَلثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَیَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغیْبِ وَیَقُولوُنَ سَبْعةٌ وَثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبّی اَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما یَعْلَمُهُمْ اِلاّقَلیلٌ فَلاْ تُمارِفیهِمْ الاّ مِرآءً ظاهِرًا وَلا تَسْتَفتِ فیهِمْ مِنْهُمْ اَحَدًا . وَلا تَقُولَنَّ لَشَیْ ءٍ اِنّی فاعِلٌ ذلِکَ غَدًا . اِلاّ اَنْ یَشآءَ اللّه ُ وَاذکُرْ رَبَّکَ اِذا نَسِیْتَ وَقُلْ عَسی اَنْ یَهْدِیَنِ رَبّی لاَِقْرَبَ مِنْ هذا رَشَدًا . وَلَبِثُوا فی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنینَ وَازْدادُوا تِسْعًا . قُلِ اللّه ُ اَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمواتِ وَالاَْرْضِ اَبْصِرْبِه وَاَسْمِعْ مالَهُمْ مِنْ دُونِه مِنْ وَلِیٍّ وَلا یُشْرِکُ فی حُکْمِه اَحَدًا . وَاتْلُ مآ اُوحیَ اِلَیْکَ مِنْ کِتابِ رَبِّکَ لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِه وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِه مُلْتَحَدًا.⁽¹⁾

ما خبرشان را به راستی برای تو حکایت می کنیم: آنها جوانمردانی بودند که به

پروردگارشان ایمان آورده بودند و ما نیز بر هدایتشان افزودیم. بر دلهایشان نیرو بخشیدیم، آنگاه که برخاستند و گفتند: پروردگار ما پروردگار آسمانها و زمین است. جز او کسی را خدا نخوانیم که هر گاه چنین کنیم، سخنی سخت کفرآمیز گفته باشیم. اینان که قوم ما هستند، به جز او خدایانی اختیار کرده اند. چرا برای اثبات خدایی آنها دلیل روشنی نمی آورند؟ کیست ستمکارتر از کسی که به خدا دروغ می بندد؟ اگر از قوم خود کناره جسته اید و جز خدای یکتا خدای دیگری را نمی پرستید، به غار پناه برید و خدا رحمت خویش بر شما ارزانی دارد و نعمتتان را در آن مهیا دارد . و خورشید را می بینی که چون بر می آید، از غارشان به جانب راست میل می کند و چون غروب کند ایشان را واگذارد و به چپ گردد. و آنان در صحنه غارند. و این از آیات خداست. هرکه را خدا هدایت کند هدایت یافته است و هرکه را گمراه سازد هرگز کارسازی راهنما برای او نخواهی یافت . می پنداشتی که بید ارند حال آنکه در خواب بودند و ما آنان را به دست راست و دست چپ می گردانیدیم، و سگشان بر درگاه غار دو دست خویش دراز کرده بود. اگر به سروقتشان می رفتی گریزان بازمی گشتی و از آنها سخت می ترسیدی . همچنین بیدارشان کردیم تا با یکدیگر گفت و شنود کنند. یکی از آنها پرسید: چند وقت است که آرمیده اید؟ گفتند: یک روز یا پاره ای از روز را آرمیده ایم. گفتند: پروردگارتان بهتر داند که چند وقت آرمیده اید. یکی را از خود با این پولتان به شهر بفرستید تا بنگرد که غذای پاکیزه کدام است و برایتان از آن روزیتان را بیاورد. و باید که به مهربانی رفتار کند تا کسی به شما آگاهی نیابد . زیرا اگر شما را بیابند سنگسار خواهند کرد، یا به کیش خویش درآورند. و اگر چنین شود تا ابد رستگار نخواهید شد . بدین سان مردم را به حالشان آگاه کردیم تا بدانند که وعده خدا راست است و در قیامت تردیدی نیست. آنگاه درباره آنها با یکدیگر به گفت و گو پرداختند و گفتند: بر روی آنها بنایی برآورید ـ پروردگارشان به کارشان آگاه تر است ـ و آنان که بر حالشان آگاه تر شده بودند، گفتند: نه، اینجا را مسجدی می کنیم . خواهند گفت: سه تن بودند و چهارمیشان سگشان بود و می گویند: پنج تن بودند و ششمیشان سگشان بود ـ تیر به تاریکی می افکنند ـ و می گویند: هفت تن بودند و و هشتمیشان سگشان بود. بگو: پروردگار من به عدد آنها داناتر است و شمار ایشان را جز اندک کسان نمی دانند. و تو درباره آنها جز به ظاهر مجادله مکن و از کس نظر مخواه . هرگز مگوی: فردا

چنین می کنم، مگر خداوند بخواهد. و چون فراموش کنی، پروردگارت را به یادآر و بگو: شاید پروردگار من مرا از نزدیک ترین راه هدایت کند . و آنان در غار خود سیصد سال آرمیدند و نُه سال بدان افزوده اند . بگو: خداوند داناتر است که چند سال آرمیدند. غیب آسمانها و زمین از آنِ اوست. چه بیناست و چه شنواست. جز او دوستی ندارند و کس را در فرمان خود شریک نسازد . از کتاب پروردگارت هر چه بر تو وحی شده است تلاوت کن. سخنان او را تغییر دهنده ای نیست. و تو جز او پناهگاهی نمی یابی.

از تأمّل در این آیات برمی آید که پرداختن به جنبه هایی همچون زمان و مکان دقیق قصّه اصحاب کهف و تعداد افراد، پیام تربیتی آن را کم رنگ می کند. این نادیده انگاریِ عامدانه در همه مواردِ مشابه جریان دارد. امّا آن جا که پرسش مخاطب از چیزی است که در پاسخ آن، خیر و نصیحت نهفته است، قرآن هرگز روش نادیده انگاری را در پیش نمی گیرد؛ بلکه با تأنّی و تأمّل آن را پاسخ می گوید. از این قبیل است:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فیهِمآ اِثْمٌ کَبیرٌ وَمَنافِعُ للنّاسِ وَاِثْمُهُمآ اَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما.⁽¹⁾

تو را از شراب و قمار می پرسند. بگو: در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی است برای مردم. و گناهشان از سودشان بیش تر است.

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحیضِ قُلْ هُوَ اَذًی فَاعْتَزِلُوا النِّسآءَ فیِ المَحیضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتّی یَطْهُرْنَ فَاِذاتَطَهَّرْنَ فَأتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ اَمَرَکُمُ اللّه ُ اِنَّ اللّه َ یُحِبُّ التَّوابینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ.⁽²⁾

تو را از حیض زنان می پرسند. بگو: حیض رنجی است. پس در ایام حیض از زنان دوری گزینید و به آنها نزدیک مشوید تا پاک گردند. و چون پاک شدند از آنجا که خدا فرمان داده است با ایشان نزدیکی کنید. هر آینه خدا توبه کنندگان و پاکیزگان را دوست دارد.

وَیَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتامی قُلْ اِصلاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَاِنْ تُخالِطُوهُمْ فَاِخْوانُکُمْ وَاللّه ُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَاللّه ُ لاََعْنَتَکُمْ اِنَّ اللّه َ عَزیزٌحَکیمٌ.⁽¹⁾

تو را از یتیمان می پرسند. بگو: اصلاح حالشان بهتر است. و اگر با آنها آمیزش می کنید چون برادران شما باشند. خداوند تبهکار را از نیکوکار باز می شناسد و اگر خواهد بر شما سخت می گیرد، که پیروزمند و حکیم است.

لُعِنَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنیاِسْرآئیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَعیسَی ابنِ مَرْیَمَ ذلکَ بَما عَصَوْا وَکانُوا یَعْتَدُونَ . کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَن مُنْکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ . تَری کَثیرًا مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ اَنْفُسُهُمْ اَنْ سَخِطَ اللّه ُ عَلَیْهِمْ وَفیِ الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ. وَلَوْ کانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَالنَّبِیِّ وَما اُنْزِلَ اِلَیْهِ مَااتَّخَذُوُهُمْ اَوْلیاءَ وَلکِنَّ کَثیرًا مِنْهُم فاسِقُونَ.⁽¹⁾

از بنی اسرائیل آنان که کافر شدند به زبان داود و عیسی بن مریم لعنت شدند، و این لعنت پاداش عصیان و تجاوزشان بود . از کار زشتی که کردند یکدیگر را نهی نمی کردند و هر آینه بدکاری می کردند . بسیاری از ایشان را می بینی که با کافران دوستی می ورزند. بد است آنچه پیشاپیش برای خود فرستادند. خشم خدا بر آنهاست و در عذاب جاودانه اند . اگر به خدا و پیامبر و آنچه بر او نازل شده ایمان آورده بودند کافران را به دوستی نمی گرفتند، ولی بیشترشان فاسقانند.

به راستی، جا دارد دکتر خلف اللّه و دیگر شاگردان استاد امین خولی در مصر و جهان عرب، و نیز دوستان و پژوهشگران ایرانی که در آثار گونه گونِ خود به همین اندیشه روی دارند، از خویش بپرسند: «اگر پیامبر دانسته های یهود و نصارا را برای مخاطبه با مردم خویش، دستمایه قرارمی داد، چگونه قول یهود را که عزیر پسر خداست، قول نصارا را که مسیح پسر خداست، و قول هر دو دسته را که خود را فرزندان و دوستان خدا می شمردند،⁽²⁾به سختی انکار کرد و رسوایی آنان را به صراحت فریاد نمود؟»

5 ـ 4 ـ 3. بررسی برخی از شواهد فرعی خلف اللّه

5 ـ 4 ـ 3. بررسی برخی از شواهد فرعی خلف اللّه

اکنون که اصل دیدگاه دکتر خلف اللّه در رساله الفنّ القصصی فی القرآن الکریم به میزان داوری نهاده شد، خوب است برخی از شواهد فرعی او را نیز مطرح کنیم و بنگریم که آیا این نمونه ها به راستی شاهد مدّعای او هستند.

اِذْ جائَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ اِنَّکَ لَرَسُولُ اللّه ِ وَاللّه ُ یَعْلَمُ اِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَاللّه ُ یَشْهَدُ اِنَّ الْمُنافِقینَ لَکاذِبُونَ.⁽¹⁾

چون منافقان نزد تو آیند، گویند: شهادت می دهیم که تو پیامبر خدا هستی. خدا می داند که تو پیامبرش هستی و خدا شهادت می دهد که منافقان دروغگویند.

آن گاه می نویسد:

ما می نگریم که قرآن تکذیب سخن منافقان را برپایه قول خودشان استوار می سازد ونه آنچه حقیقت دارد. منافقان اعتقاد داشتند که محمّد رسول خدا نیست، امّا حق این بود که وی رسول خداست. گفته آنان به او که تو رسول خدایی، با حق سازگار، امّا با اعتقاد آنان ناسازگار بود. به همین دلیل، قرآن آن ها را دروغگو خواند و پیامبر را از ایشان بر حذر داشت.⁽²⁾

در پاسخ باید گفت: اصولاً نفاق چیزی نیست جز دوگانگی ظاهر و باطن. قرآن برای آن که این دوگانگی را بنمایانَد ناچار است قول منافقان را بیاورد و به آن تمسّک کند. این تمسّک به معنای پذیرش سخن آنان یا دستمایه ساختن آن نیست، بلکه صرفا برای نشان دادن تعارض میان ظاهر وباطن ایشان است. به بیان دیگر، در این مورد گونه دیگری در تصوّر نمی گنجد تا بگوییم اگر قرآن به آن گونه دیگر سخن می گفت نتیجه ای دیگر داشت و اکنون که چنین سخن گفته نتیجه ای دیگر دارد که عبارت است از «پایه نهادنِ سخن بر اساس قول منافقان».

دکتر خلف اللّه بر آن است که هرگز نمی توان قصّه های قرآن را با واقعیّات تاریخی کاملاً سازگار دانست. به اعتقاد او، پایبندی به نگرش تاریخی در قصّه های قرآن، با سه مشکل بزرگ رو به روست:

یک. ناسازگاری برخی از اشارات تاریخی قصّه های قرآن با واقعیّات مسلّم مورد پذیرش تاریخ نگاران.

دو. تکرار صحنه ها و گفت و گوها و اوصاف از یک قصّه واحد به شکل های گوناگون، در آیات مختلف.

سه. ناهماهنگی بعضی از وقایع قصص قرآن با عقل سلیم.⁽¹⁾

پیش تر، به تفصیل و در جای خود، راجع به مورد دوم سخن گفتیم. اینک بجاست شواهد او در موارد یکم و سوم را بیاوریم. او به جست و جویی

پرگستره در کتب تفسیر و تاریخ پرداخته و نمونه هایی را در اثبات دو مورد مزبور ارائه داده است. برای دریافت سخن وی، به مواردی از این نمونه ها، حسب نقل او، اشاره می کنیم. خلف اللّه در اثبات ناسازگاری برخی از قصّه ها با اقوال تاریخی، به نمونه هایی از این دست استناد ورزیده است.

فخر رازی درتفسیر آیه «وَقالَ فِرْعَوْنُ یا هامانُ ابْنِ لی صَرْحًا لَعَلّی اَبْلُغُ الاَْسْبابَ»⁽¹⁾می نویسد:

یهودیان می گویند پژوهشگران تاریخ بنی اسرائیل و فرعون اتّفاق نظر دارند که «هامان» در زمان موسی و فرعون نمی زیسته و زمانی دراز پس از ایشان زاده شده است. پس این که هامان در زمان فرعون می زیسته، خطایی تاریخی است. نمی توان گفت منافاتی ندارد که دو نفر به نام هامان بوده باشند، یکی در زمان فرعون و دیگری پس از او؛ زیرا اگر چنین بود از هامانِ وزیر، با آن شخصیّت نافذ و سرشناس، حتما نام و نشانی در تاریخ می مانْد. این همانند آن است که کسی بگوید «ابوحنیفه» در زمان پیامبر اسلام می زیسته است. حتّی اگر کسی مدّعی شود که کسی به نام ابوحنیفه نیز در زمان پیامبر می زیسته، اهل تاریخ، با توجّه به سرشناسی ابو حنیفه، این توجیه را نمی پذیرند.⁽²⁾

نیز قاضی عبدالجبّار می نویسد:

درباره آیه «یا اخت هارون»⁽¹⁾گفته شده است: «چگونه ممکن است مریم خواهر هارون دانسته شود، در حالی که میان او و هارون، برادر موسی، زمانی بس دراز فاصله بوده است؟»

پاسخ ما این است که ظاهرا این هارون، فردی دیگر بوده است نه برادر موسی. از این گذشته، چه بسا «خواهر هارون» ناظر به این باشد که مریم از نسل هارون بوده است، همان گونه که به مردی از قریش «برادر قریش» می گویند.⁽²⁾

دکتر خلف اللّه در اثبات ناسازگاری مفاد برخی از قصّه ها با علم و عقل نیز شواهدی آورده است. از آن جمله، این دو شاهد را بنگرید.

فخر رازی در تفسیر قصّه ذوالقرنین چنین می نگارد:

با دلیل ثابت شده است که زمین کُروی است و آسمان بر آن محیط است. نیز تردیدی نیست که خورشید در همین فلک قرار دارد. پس این که در قرآن آمده: «خورشید در چشمه ای گِل آلود و سیاه غروب می کند و ذوالقرنین گروهی را نزد آن چشمه یافت»،⁽³⁾از دو جهت با مشکل رو به روست: یکی این که مردم نمی توانند نزدیک خورشید اقامت کنند؛ و دیگر آن که خورشید بسی بزرگ تر از زمین است، پس چگونه در یکی از چشمه های آن جای

می گیرد؟

پاسخ ما این است که باید این گفته قرآن را تأویل کرد و گفت: «آن گاه که ذوالقرنین به غروبگاه رسید و دیگر هیچ آبادی و ساختمانی ندید، احساس کرد که خورشید در چشمه ای سیاه و تاریک جای گرفته است. البتّه در حقیقت، چشمه ای در کار نبود؛ همان گونه که مسافر کشتی به گاه غروب احساس می کند که خورشید در دریا آرام گرفته است.⁽¹⁾

نیز در تفسیر المنار، درباره یاری فرشتگان به مسلمانان در دو غزوه بدر و اُحُد آمده است:

«ابوبکر أصم» انکار کرده است که فرشتگان در این دو غزوه به میدان آمده باشند. او می گوید: «یک فرشته کافی است تا مردم زمین را هلاک کند، همچنان که جبرئیل با قوم لوط در مدائن چنین کرد. اگر او در جنگ بدر حضور داشته، دیگر چه نیازی به رزم مسلمانان بوده است؟ و به فرض که چنین بوده، دیگر چرا سایر فرشتگان نیز به جنگ آمده اند؟ از این گذشته، بزرگان قریش و کشندگان آن ها در تاریخ معلوم و نامبردارند. از این ها فراتر، جنگیدن ایشان را یا مردم می دیده اند یا نه. اگر می دیده اند، چرا آنان را در شمار نیروهای پیامبر ذکر نکرده اند و چرا قرآن می گوید که خداوند شمارِ شما را در چشم کفّار اندک جلوه داد؟ اگر بگویید در غیر صورت خَلق

بوده اند، لازم بوده که هراسی شدید قلوب مردم را فراگیرد؛ امّا چنین رخدادی نقل نشده است.

و اگر مردم آن ها را نمی دیده اند، باید سرها را می پراکندند و شکم ها را می دریدند و کافران را بر خاک فرومی افکندند، بی آن که کسی ببیند. و چنین معجزه بزرگی را هیچ کس نقل نکرده است...»⁽¹⁾.

ما این چهار نمونه را آوردیم تا فاش شود که برخی از نظریّه پردازان مسلمان تا چه حد خیال اندیش و عقل گریز بوده اند و امثال دکتر خلف اللّه اندیشه خویش را بر چه مبانی لرزانی استوار ساخته اند. به راستی، چه منافاتی است میان عقل و علم با یاری فرشتگان به مسلمانان؟ مگر قرآن به نوعِ این یاری تصریح کرده است که ما به چنین خیال پردازی هایی روی آورده ایم؟ مگر یاری معنوی فرشتگان امری ممکن نیست؟ مگر حتّی یاری مادّی فرشتگان نمی تواند در قالبی تحقّق یابد که همگان نبینند؟ مگر...؟ ونیز غروب خورشید در چشمه ای گِل آلود و سیاه که از فرا چشم ذوالقرنین تصویرمی شود، دلیل شکوه و بلاغت قرآن است یا ناسازگاری اش با عقل و علم؟

در باب نمونه های تاریخی هم عجیب است که سخن صریح قرآن را درباره هامان بر زمین نهیم و به اقوال مورّخان یهود استناد ورزیم. «اخت هارون» هم که به راحتی قابل فهم است و هیچ یک از دو وجه برشمرده فخر رازی، ناپذیرفتنی نیست. با این حال، چرا ما، خود، قرآن را ناسازگار با تاریخ

مسلّم بدانیم؟

6 ـ 4 ـ 3. سه انگیزه مهمّ رویکرد خاصّ خلف اللّه

6 ـ 4 ـ 3. سه انگیزه مهمّ رویکرد خاصّ خلف اللّه

در مجموع، می توان سه عامل مهم را به عنوان انگیزه های رویکرد خاصّ دکتر خلف اللّه و هم اندیشگانش بر شمرد:

می کرده اند، قرآن نیز با آنان همنوایی کرده و پدیده ای به نام جن را مفروض دانسته است.»

نقد و نظر: پیداست که پذیرش چنین نظریّه ای، برابراست با انکار صدق و راستی قرآن. مثلاً قرآنی که از جنیّان خبر می دهد و اخبار آن ها را می آوَرد و وحی خداوند به آنان را ذکر می کند و این همه را از مشرکان اخذ می کند، آیا در اخبار و اقوال دیگر خود نیز چنین عمل نکرده است؟ گشودن این باب، هیچ ختم و پایانی ندارد. هر مفهوم و خبر وحیانی را که با عقل بشری ناسازگار باشد، می توان چنین تأویل و منقلب کرد: وجود را عدم پنداشت وعدم را وجود؛ خیر را شر پنداشت و شر را خیر.

نقد ونظر: قرآن کتاب هنر نیست و شأنش بسیار فراتر از آن است که قافیه پردازی کند، فنون ادبی را رعایت نماید، به قالب های قصّه گویی اهتمام ورزد، و... . این سخن هیچ اختصاصی به ادب و هنر امروز ندارد. در هیچ

دوره ای نباید کوشید تا قرآن را کتابی ادبی، هنری، علمی، تاریخی، ومانند آن ها جلوه داد. این سبب می شود که قرآن در چهارچوب تنگ فنون و علوم بشری محدود گردد و از فراز به فرود کشانده شود. مثلاً کسانی که می کوشند تا وجود قافیه یا نوعی قافیه ـ با نام هایی چون «فاصله» ـ را در آیات قرآن اثبات کنند، خواسته یا ناخواسته، از عظمت کلام خدا غفلت می ورزند. متکلّمی که ذاتا به دنبال قافیه سازی باشد، به ناچار گاه مفهوم را فدای لفظ می کند. و آیا عمده تأکید قرآن بر این که شعر و شاعرانه نیست، جز از این روست که ساحت خویش را از این تنگناها منزّه جلوه دهد؟ البتّه می پذیریم که قرآن در همان حال که رسالتی تربیتی و تهذیبی دارد و اَعلام این رسالت را در آفاق بیکرانه اش باز می تابانَد، از برخی ویژگی های ادبی وبلاغی و هنری وعلمی ومانند آن ها نیز برخوردار است؛ امّا این بدان معنا نیست که کلام قرآن به این حدّ و حصرها ملتزم بوده است. پس هرگونه تلاش برای تطبیق معیارهای ادبی وهنری غربی و شرقی بر قصّه های قرآن، تنها از بزرگی وشکوه قرآن در چشم خلق می کاهد و هیچ آبرو و عزّتی برای آن به ارمغان نمی آوَرد.

روایت ها سَرِ انبوهی از مردم گرم می شود. با اندوه باید گفت که همواره چنین بوده و هست که سودایِ گرمیِ بازار، راه را بر حقیقت گویی وحق نویسی می بندد. این آفت در روضه خوانی، مقتل نویسی، تعزیه، یافتن آستان امامزادگان، خواب نما شدن، و بسیاری از سنّت های ذاتا خوب و مثبت جلوه گرشده و شاخ و برگ هایی بر دین افزوده است که هرگز با دین سازگاری ندارند و تنها میوه ای تلخ و دین آزار به بار می آورند. در قصّه های قرآنی منقول دراین گونه تفاسیر، بسیاری چیزها راه یافته اند که هرگز نه در خود قرآن به آن ها تصریح شده است ونه با حقیقت سازگارند. مثلاً در قصّه موسی هیچ نامی از پدرِ آن دو دختر برده نشده است، امّا آن گاه که این قصّه در متون روایت شده نام آن فرد «شعیب» قلمدادگشته است. اینک برخی اعتراض می کنند که شعیب هرگز با موسی معاصر نبوده است. این یعنی همان مَثَل مشهور: بر خود سوزن زدن و فریادِ دردسر دادن! برای زدودن این آرایه ها و شاخ و برگ ها، عدّه ای به دنبال چاره گشته اند. سرانجام گروهی بر آن شده اند که راه حلّ مشکل، حذف کردن صورت مسأله است. اینان صادق بودن قصّه های قرآن و مطابقت آن ها با واقعیّات بیرونی را نفی می کنند تا کسی اعتراض نکند که چرا فلان رویداد با نقل های تاریخی سازگاری ندارد؛ چرا سلیمان چنین و چنان کرد در حالی که تاریخ جز آن را گواهی می دهد؛ چرا...؟ به این ترتیب، دیگر جایی برای بحث و مناقشه نمی مانَد. هنگامی که بنا نیست تا قصّه های قرآن با واقعیّت منطبق باشند، می توان هریک از این رخدادها و آدم ها را نمادین و سمبلیک و تمثیلی و اسطوره ای دانست و به هر کس، به فراخور باورش، سهمی از حقیقت نسبی داد.

نقد ونظر: این، البتّه، نارواترین انگیزه است. بسیاری از این شاخ و برگ ها از بیرون قرآن به آن افزوده شده اند. چرا قصّه های قرآن باید گناه دیگران را بر دوش کشند؟ چرا برای پاسخ دادن به شبهه هایی که دست بشر آن ها را ساخته است، صدق وحی اِلاهی را انکار می کنیم؟ چرا برای حلّ معضلی خودساخته، معضلی بسیار بزرگ تر پدید می آوریم و دین خویش را از معجزه جاوید و ناب کلام خدا تهی می سازیم؟ پیداست که راه حلّ آن مشکل این است که قرآن را از منظر خود قرآن بنگریم و هرگونه رَطْب و یابِسی را در قصّه های آن راه ندهیم. چرا قصّه واقعی و شکوهمند سلیمان را آن قدر شاخ و برگ های غریب و عجیب می دهیم تا به افسانه شبیه شود و آن گاه وجود چیزی به نام افسانه را در قصّه های قرآن می پذیریم؟

7 ـ 4 ـ 3. اشاره ای به سخن «امین خولی»

7 ـ 4 ـ 3. اشاره ای به سخن «امین خولی»

با عنایت به این که دکتر خلف اللّه بنیان نظریّه خویش را از استادش دکتر امین خولی اخذ کرده، مناسب است در این جا به سخنی ازدکتر خولی اشاره ورزیم. او می گوید:

از جداسازیِ دو گونه ارائه وقایع (= ارائه هنری و ارائه تاریخی) به روشنی می توان دریافت که ارائه رویدادهای گذشته در قرآن و گفت و گو از آن رخدادها و اشخاص، ارائه ای هنری و ادبی است، نه تاریخی و حقیقی.⁽¹⁾

نتیجه این بیان آن است که قرآن گاه برای جذب مخاطبان از حقیقت عدول کرده، آزادانه به روایت واقعیّت ها می پردازد. در باور ما، ارائه هنرمندانه لزوما به معنای عدول از حقیقت نیست. بسا که یک هنرمندِ کمال یافته هرگز از حق عدول نکند و در عین حال، آن را با شیوه ای هنری به نمایش نهد. البتّه امین خولی با این تفکیک، در پی آن است که میان هنر و دین آشتی و مهر پدیدآورَد. او می گوید:

بر پایه این اندیشه، انسان فرهیخته در همان حال که به جنبه هنری قصّه های قرآن ایمان دارد، می تواند با ژرفا و روشنی به بررسی اشخاص و حوادث تاریخی بپردازد و مطمئن باشد که نتیجه گیری تاریخی اش با صدق قرآنی منافات ندارد.

امّا به اعتقاد ما، چنین آمیزشی، دوری آفرین است، نه آشتی زا. چگونه ممکن است فرهیخته ای محقّق، حقایق تاریخی را به گونه ای ترسیم کند و همان حقایق را در قصّه های قرآن به گونه دیگر بازبیند و آن گاه همچنان به صدق کلام قرآن ایمان داشته باشد؟ قرآن، خود، دو حقیقت بزرگ را همپای یکدیگر برشمرده است: توحید و صدق قصّه های قرآن. و این، نشانگر آن است که ایمان توحیدی از باور به حقیقت ناب این رویدادها جدایی پذیر نیست:

اِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ اِلهٍ اِلاَّ اللّه ُ.⁽¹⁾

همانا این داستانی است راست و درست. و جز اللّه هیچ خدایی نیست.

از این گذشته، پس از تن دادن به این فرض غلط که حقایق تاریخی به راهی می روند و قصّه های قرآن به راه دیگر، آیا با توجیه ادبی وهنری این قصّه ها گرهی گشوده می شود؟ آیا به این ترتیب، قرآن از مطاعن بیگانگان محفوظ می مانَد؟ این توجیه نتیجه ای جز طعن قرآن به همراه ندارد، زیرا بدین سان جنبه وحیانی و حق نمایی محض آن سلب می شود و شکوه اعجازینِ آن در محاق تردید قرارمی گیرد.

8 ـ 4 ـ 3. سخن سیّد قطب

8 ـ 4 ـ 3. سخن سیّد قطب

خوب است در این جا از سخن پژوهشگر پرآوازه این فن، سیّد قطب، نیز یادکنیم. شاید برخی گمان کنند که او در این باب سکوت ورزیده یا به قرائنی، او را با دکتر خلف اللّه همداستان شمارند. جالب است که او با همه نو سخنی ها در عرصه فرهنگ و هنر دینی، از حقیقت بزرگ صدق وحی غفلت نورزیده است. او ظاهرا در اثنای کشمکش هایی که کتاب دکتر خلف اللّه برانگیخته بوده، در چاپ سوّم اثر خویش سخنی آورده روشن و روشنگر:

صدق قصّه های قرآن صدق واقعی است... و هرگاه هم از رویدادها یا شخصیّت هایی در قصّه های قرآن یاد شده باشد که در تاریخ نام و نشانی از

آن ها نیست، باید قرآن را در برابر تاریخ حجّت دانست؛ زیرا قرآن نازل شده حکیم داناست و تنها متن دینی سالم مانده از تحریف و تزویر در طول تاریخ است.⁽¹⁾

سیّد قطب، در همان جا، همچنین می نویسد:

من در شگفتی ام که چرا از تعبیر «هنری» چنین به ذهن متبادر می شود که یک اثر بافته خیال و ساخته وهمِ غیر معقول است. مگر نمی توان حقایق را با شیوه ای هنری وعلمی عرضه کرد، یعنی هم صادق و واقعی باشد و هم هنری وعلمی؟ آیا از این رو که «هومر»، ایلیاد و اُدیسه را از روایات اساطیری بر ساخت؟ یا از این رو که نویسندگان داستان و قصّه کوتاه و رُمان در اروپا، در هنر آزاد خود، چندان به واقعیّات توجّه ندارند؟ آری، این هنر است، امّا نه همه هنر. حقیقت را نیز می توان به گونه ای کاملاً هنرمندانه عرضه کرد. تصوّر این مطلب سخت نیست، مشروط به این که خود را از این «عقلانیّت وام گرفته از ترجمه های غربی» برهانیم و از نمونه های صرفا غربی روی بگردانیم و در اصطلاحات رایج بازنگری فراگیری داشته باشیم.⁽²⁾

9 ـ 4 ـ 3. سخن علاّمه طباطبایی

9 ـ 4 ـ 3. سخن علاّمه طباطبایی

استادِ علاّمه، آقای طباطبایی، که سخنش در بسیاری از مقولات قرآنی

محلّ عنایت صاحب نظران است، نیز ـ با آن که از برخی اشاراتش در باب قصّه آدم اعتقاد به نوعی تمثیل در قصّه های قرآن استفاده شده ـ جدّا از واقعی بودن قصّه های قرآن دفاع می کند. آن بزرگ این سخن را در دامن قصّه ابراهیم و آزر می پرورانَد. نخست به این حقیقت تلخ اشاره می ورزد که بسیاری از بحث ها و جدل ها دراین باب که آزر اسم عَلَم است یا لقب مدح و ذم یا نام یک بت، بیهوده اند و در فهم پیام این قصّه هیچ نقشی ندارند. از آن جا که این بخش از سخن وی پشتوانه ای برای ریشه یابی ما در نظریّه های معاصر است، بجاست که آن را عینا بیاوریم و در پی، نظریّه او در باب واقعی بودن قصّه های قرآن را که به همین بخش پیوسته است، از نظر بگذرانیم:

آشکار شد که هیچ موجبی باقی نمی مانَد تا مباحث روایی و تاریخی و ادبی درباره پدر ابراهیم و واژه «آزر» به میان آیند و بحث شود که آیا آزر اسم عَلَم است یا لقب مدح و ذم یا نام یک بت. در دستیابی به معنای این آیه، هیچ نیازی به این بحث هانیست.

از این گذشته، بیش تر آنچه در این باب آورده اند بی پایه و خودساخته است و ظهور آیه را تباه می کند و ساختار آن را به هم می ریزد، چرا که ترکیبی غریب به جمله می بخشد و تقدیم و تأخیر و حذف و تقدیر در پی دارد. نیز روشن شد که پدر راستین ابراهیم «آزر» نیست، بلکه فردی است که قرآن به نام وی تصریح نکرده است. نام او، چنان که در روایات آمده و تورات نیز تأیید می کند، «تارخ» است.

از اوهام عجیب این است که برخی از پژوهشگران گفته اند:

«قرآن کریم در موارد بسیار، ضمن شرح تاریخ پیامبران و امّت ها و قصّه های پیشینیان، اموری مهم را که از عناصر جوهریِ قصّه اند مسکوت می گذارد؛ همچون: تاریخ و محّل رویدادها، و اوضاع طبیعی و اجتماعی و سیاسی که در پیدایش و شکل گیری وقایع مؤثّرند. و از آن موارد، یکی نیز همین جاست، زیرا از پایه های درک پیام این قصّه آن است که نام پدر ابراهیم و نیز نَسَب و تاریخ زیست و نهضت و دعوت و هجرت آن پیامبر ذکر شود. واین مسکوت نهادن تنها بدین دلیل است که قرآن در قصّه های خویش، اسلوب نیکوی هنری را در قصّه گویی حقیقی و فنّی برگزیده است. یعنی قصّه گو هر شیوه ممکن را برمی گزیند تا به هدف خود دست یابد. قصّه گو پیام مطلوب را کاملاً جان می بخشد، بی آن که در باز شناساندنِ درست از نادرست چندان اصرار ورزد یا از همه عناصر جوهریِ قصّه همچون تاریخ و مکان و دیگر وصف های حوادث یادکند.

به این ترتیب، رَواست که قرآن در راهِ رسیدن به مقصد خویش، یعنی هدایت انسان ها به سوی سعادت، قصّه هایی را که میان مردم یا اهل کتاب در عصر پیامبر رواج داشته اند دستمایه سخن سازد، هرچند که خود، آن ها را صحیح نداند یا همه عناصر جوهری آن قصه ها در همان شکل رایج تبیین نشده باشد. حتّی ممکن است از اصل، این قصّه ها تخیّلی باشند، نظیر قصّه موسی و دختران یا قصّه گروهی که از سرزمین خود خارج شدند [و هم الُوفٌ حذر الموت] که بنا به نظر برخی، تخیّلی اند. هنر قصّه گویی هیچ یک از این ها را ناروا نمی داند، چرا که بر این اساس، قصّه رساترین و روان ترین ابزار برای دستیابی به مقصود است.»