جلسه 1386/09/11

بسم الله الرحمن الرحیم



قد استشکل علی القول بوجوب المقدمة الموصلة، بوجوه ستة: بحث در اشکالات مقدمه ی موصله  است،بر مقدمه ی موصله اشکالات شش گانه وارد شده است:

الإشکال الأول: انقلاب الواجب النفسی غیریاً؛

اشکال اول این است که ذی المقدمه موقوف بر مقدمه است، ولی مقدمه  دو مقام دارد

 الف) ذات المقدمه

 ب) وصف المقدمه؛ ذات مقدمه موقوف بر ذی المقدمه نیست. اما وصفش (که ایصال باشد)، موقوف بر این است که شما ذی المقدمه را بیاوید تا بگویند، هذه المقدمة الموصلة.یعنی مادامی که شما ذی المقدمه را نیاورید، بر این مقدمه صفت ایصال اطلاق نمی شود.

مثال: «کون علی السطح» موقوف بر نصب سلم است، نصب سلم هم و صفش که همان ایصال است،  «ایصال» در حقیقت به معنای اخذ ذی الغایة فی الغایة است. به عبارت دیگر: «کون علی السطح» را می گویند، ذی الغایة، نصب سلم را می گویند،غایت، اگر مقدمه ی  موصله واجب است، معنای ایصال عبارت است از: «ترتب الواجب علی المقدمة»؛پس «ترتب الواجب علی المقدمه» خودش جزء مقدمه شد. چرا؟ چون ذات مقدمه واجب نیست؛ بلکه «المقدمة الموصلة» واجب است. 

پس معنای مقدمة  روشن است،ولی موصله را باید معنا کنیم که معنایش چیست؟ موصله عبارت است از:«ترتب  ذی المقدمة علی المقدمة»، پس ترتب ذی المقدمة علی المقدمة خودش جزء مقدمه شد؛ وقتی که جزء مقدمه شد،آنگاه لازم می آید که  واجب نفسی منقلب بشود  به واجب غیری. «ینقلب الواجب النفسی واجباً غیریاً»

به تعبیر بهتر! ذات المقدمه که مقدمه نیست، بلکه «المقدمة الموصلة» مقدمه است، معنای  موصله هم عبارت است از:«ترتب ذی المقدمة علی المقدمه»؛پس نصب سلم وجوب غیری دارد، ترتب ذی المقدمة بر مقدمه هم وجوب غیری دارد؛ اگر ترتب ذی المقدمه وجوب غیری دارد،لازم می آید واجب نفسی منقلب شود به واجب غیری، پس نباید  اشکال اول را با سایر اشکالات قاطی  نمود، چون  دراشکال اول تکیه بر«دور»  و تسلسل نیست، بلکه تکیه براین است که:«ینقلب الواجب النفسی واجباً غیریاً»،یعنی لازم می آید «کون علی السطح» که واجب نفسی بود، واجب غیری بشود«ینقلب إلی واجب غیری».

اشکال اول این است که: یلزم انقلاب الواجب النفسی- کالصلاة، ککون علی السطح- واجباً غیریاً؛چطور منقلب می شود؟ چون  شما می گویید: «مرکب» واجب است، نه  بسیط؛ یعنی  «المقدمة الموصلة» واجب است، نه ذات المقدمه، بلکه جفتش واجب غیری است،آنگاه موصله را معنا کردید و گفتید: موصله آنست که در شکم ودرونش ذی المقدمه خوابیده باشد،یعنی «ترتب ذی المقدمة علی المقدمة»؛ اگر معنای موصله،« ترتب ذی المقدمة علی المقدمه» است،وموصله هم واجب غیری است، پس لازم می آید که  ذی المقدمه  هم  واجب غیری باشد؛ این همان است که می گویند: «انقلاب الواجب النفسی واجباً غیریاً».

جواب حضرت امام(ره) از اشکال اول: حضرت امام(ره) از این اشکال جواب داده است و می فرماید: در «المقدمة الموصلة» سه چیز وجود دارد:

1) ذات المقدمة

2) عنوان انتزاعی، بنام: الموصلة

 3) منشأ انتزاع (که همان کون علی السطح باشد)؛ «منتزع» واجب غیری است، نه منشأ انتزاع که کون علی السطح باشد؛ یعنی در حقیقت نصب سلم واجب غیری است، صفت ایصال هم که یک  صفت انتزاعی است؛ واجب غیری می باشد ؛اما صفت ایصال که صفت انتزاعی است یک منشأ انتزاع دارد بنام: «کون علی السطح»، بنام صلات؛ آنها واجب غیری نیستند؛  وصف ایصال واجب غیری است، نه منشأ انتزاعش. به عبارت دیگر:ما یک فوقیت داریم و یک فوق؛ فوقیت را می گویند؛ منتزع، فوق را می گویند: «منتزع منه»، در ما نحن فیه  نیز  یک  واجب غیری  داریم  به اسم: نصب سلم، و یک عنوان انتزاعی داریم  به اسم ایصال؛ که  این هم واجب غیری است، یک منشأ انتزاغ داریم  بنام :«کون علی السطح  وصلات» که صفت ایصال را از آن انتزاع می کنیم؛ آن دیگر واجب غیری نیست، یعنی«کون علی السطح، یا صلات» واجب غیری نیست، پس واجب نفسی منقلب به  واجب غیری نشد. بله! اگر هم منتزع و هم منشأ انتزاع هردو متعلَّق وجوب غیری بودند، حق با شما بود، ولی تنها «منتزع» متعلَّق واجب غیری است، نه منشأ انتزاعش «که کون علی السطح باشد». پس در نتیجه واجب نفسی منقلب به واجب غیری نشد.چرا؟ چون عنوان ایصال واجب غیری است، نه چیزی که عنوان ایصال را از آن انتزاع می کنیم.

اشکال آیة الله سبحانی بر جواب حضرت امام(ره)

 ما نسبت به جواب حضرت امام(ره)  نظر داریم  و می گوییم: اگر عنوان منتزع خودش واجب غیری شد، شما  این عنوان منتزع را از کجا انتزاع می کنید؟ حتماً می فرمایید: از ذی المقدمه انتزاع می کنیم، اگر عنوان انتزاعی را از ذی مقدمه انتزاع کردیم، پس خود ذی المقدمه هم مقدمه می شود. چرا؟ چون «مقدمة المقدمة مقدمة»؛ بنابراین؛ در اینجا باید سه چیز  مقدمه بشود

 الف) ذات المقدمه،یعنی نصب سلم

  ب) العنوان الإنتزاعی، بنام: ایصال

 ج) منشأ انتزاع؛ که همان صلات است نسبت به وضو؛کون علی السطح است نسبت به نصب سلم؛ فلذا  ما نمی توانیم حکم منتزع را از منتزع منه جدا کنیم؛ چون «منتزع» نوکر منشأ انتزاع است، منشأ انتزاع هم جزءمقدمه می شود،پس لازم می آید که واجب نفسی منقلب بشود به واجب غیری «فیعود المحذور، أعنی کون الواجب النفسی واجبا غیریاً»، در نتیجه جواب حضرت امام(ره)  جواب هم کاملی نیست.

نظریه ی آیة الله سبحانی: ما معتقدیم که نخست باید کلمه ی  موصله را درست معنا کنیم و ببینیم که معنای موصله چیست؟ معنای  موصله «ترتب ذی المقدمه علی المقدمه» نیست؛ بله! اگر موصله این گونه معنا کنیم؛ حق با مرحوم آخوند است  که: «یلزم انقلاب الواجب النفسی واجبا غیریاً».ولی معنای موصله  آنگونه که  ایشان(آخوند) معنا کردند، نیست بلکه معنایش این است که مقدمه در مسیر ذی المقدمه قرار بگیرد و منتهی به ذی المقدمه بشود«ان یکون المقدمة فی طریق ذیها و منتهیاً الیه بحیث یکون التقید داخلاً والقید خارجاً» این  معنای مقدمه موصله است، نه آنگونه که آخوند معنا کردند.

پس معنای موصله «ترتب ذی المقدمه علی المقدمة» نیست تا مرحوم آخوند اشکال کند وبگوید: «عاد الواجب النفسی واجباً غیریاً»،و حضرت امام {ره} هم جواب بدهند  که «منتزع» واجب غیری است، نه منشاء انتزاع. بلکه معنای مقدمه ی موصله  عبارت است از: «وقوع المقدمة فی طریق ذیها و منتهیاً الیها»؛ یعنی مقدمه به ذی المقدمه منتهی بشود «علی نحو یکون التقید داخلاً والقید خارجاً».

 تمام شروطی که در واجبات است، معنایش این است که  تقید داخل است، قید (که همان ذی المقدمه باشد) خارج است، اگر این معنا را برای موصله قبول کردیم، بسیاری از این اشکالات شش گانه حل خواهد شد.

خلاصه:

 1) مستشکل اشکال کرد که اگر قائل به وجوب مقدمه ی موصله بشویم، لازم می آید که واجب نفسی منقلب بشود به واجب غیری «القول بمقدمة الموصله یوجب انقلاب الواجب النفسی الی الواجب الغیری». چرا ؟ چون معنای ایصال عبارت است از: «ترتب ذی المقدمة علی المقدمة»؛ اگر این ترتب ذی المقدمه در شکم مقدمه است،پس  ذی المقدمه واجب غیری می شود .

٢) حضرت امام (ره) جواب می دهند که« منتزع و ایصال» مقدمه اند، نه منشاء انتزاع و ذات ذی المقدمه؛ یعنی منشأ انتزاع و ذات ذی المقدمه(یعنی  کون علی السطح و صلات) جزء مقدمه نیست؛

٣) ما نسبت به جواب حضرت امام (ره) اشکال کردیم و گفتیم: نمی شود که  «عنوان منتزع» جزء مقدمه باشد، ولی منشاء انتزاعش جزء مقدمه نباشد،چون منتزع فرع منتزع منه است،ولذا نمی شود که  نوکر مقامی داشته باشد،اما مولایش مقامی نداشته.

٤)  جواب ما این شد که اصلاً معنای موصله «ترتب ذی المقدمة علی المقدمة» نیست، بلکه معنایش عبارت است از: «کون المقدمة فی طریق ذی المقدمه و منتهیاً إلی ذیها علی نحو یکون التقید داخل و القید خارجاً»

الاشکال الثانی: عدم سقوط الوجوب الغیری بمجرد الإتیان؛

مرحوم آخوند می فرماید: اشکال دوم مقدمه ی موصله این است اگر در واقع مقدمه موصله واجب است، پس اگر من وضو گرفتم،هرچند هنوز  نمازم را با این وضو نخوانده باشم، باید این وجوب غیری ساقط نشود. چرا؟ چون  هنوز موصله نیست، یعنی هنوز وارد نماز نشده ام. پس اگر کسی «توضأ و لم یصلی بعدٌ» باید بگوییم که  وجوب غیری وضو ساقط نشده است. چرا ؟ چون هرچند که خود  مقدمه را (که وضو باشد) آورده است، اما وصفش را که موصله بودن باشد، نیاورده  «لأنّه أتی بالمقدمة و لم یأت بوصفها»؛ و حال آنکه همه اتفاق نظر دارند همین که انسان مقدمه را  اتیان کرد و انجام داد، وجوب غیریش ساقط می شود،چه ذی المقدمه را اتیان کرده باشد یا اتیان نکرده باشد؛یعنی چه ذی المقدمه را آورده باشد یا نیاورده باشد.

جواب حضرت امام(ره) از اشکال دوم آخوند:

 حضرت امام(ره) از اشکال دوم آخوند جواب می دهد و می فرماید: جناب آخوند خراسانی!  کسی(صاحب فصول) که قائل به مقدمه ی موصله است، می گوید : به مجرد اتیان مقدمه، وجوبش ساقط نمی شود مگر اینکه ذی المقدمه را هم  اتیان کند؛ یعنی تا ذی المقدمه را اتیان نکند، وجوب مقدمه سر جای خود باقی است و ساقط نمی شود. ولی  شما چیزی که پیش خودتان  مسلم و یقینی است، آن را دلیل بر بطلان مدعای طرف می گیرید،یعنی چون پیش شما مسلم است که اگر کسی مقدمه را انجام داد، وجوب غیری مقدمه هم  ساقط می شود، وحال آنکه مطلب اینگونه نیست که شما می فرمایید، بلکه صاحب فصول( که قائل به وجوب مقدمه موصله است) می گوید: من که  قائل به وجوب مقدمه ی موصله هستم، معتقدم آدمی که مقدمه را  اتیان کرده و آورده است، تا ذی المقدمه را  نیاورد و اتیان نکند؛ وجوب غیری مقدمه ساقط نمی شود.

جواب آیة الله سبحانی از اشکال دوم آخوند: ما معتقدیم که وجوب مقدمه را در دو  مقام باید مورد بررسی قرار بدهیم؛ به عبارت دیگر: وجوب مقدمه دو مقام دارد

الف) مقام ثبوت

 ب) مقام اثبات. اگر  در مقام ثبوت، یعنی «فی علم الله» این مقدمه به دنبالش ذی المقدمه خواهد آمد،هرچند که ذی المقدمه هنوز نیامده باشد، وجوبش ساقط می شود، چرا؟  چون «فی علم الله» این وضو در طریق صلات است و منتهی به صلات است، یعنی  اگر کسی وضو گرفت، هر چند هنوز با این وضو  نمازش را  نخوانده باشد؛ اما «فی علم الله» این وضو به نماز خواهد پیوست،در چنین فرضی، ثبوتاً وجوبش ساقط است.

اما در مقام اثبات،چون ما  علم  غیب نداریم؛ فلذ ناچاریم منتظر بمانیم  تا منتهی به ذی المقدمه بشود،تا آنگاه  بگوییم وجوبش ساقط است. پس ما بین مقام ثبوت و بین مقام اثبات فرق نهادیم،یعنی در مقام ثبوت  گفتیم : اگر واقعاً و «فی علم الله» این مقدمه در طریق ذی المقدمه است و منتهی به ذی المقدمه خواهد شد، همین الآن وجوب غیریش ساقط می شود.

 اما در مقام اثبات نمی توانیم این حرف را بزنیم. چرا؟ چون نمی دانیم که این آدم! نماز می خواند یا  نمی خواند؟ لذا وجوب مقدمه ساقط نمی شود.

مثال: کسی الآن  نماز می خواند،« بسم الله الرحمن الرحیم» وجوب مقدمی دارد، «حمد» وجوب مقدمی دارد، «سوره» وجوب مقدمی دارد، به مجرد اینکه اینها را اتیان کردیم؛هم وجوب مقدمی اینها ساقط هست و هم ساقط نیست.چطور؟ ثبوتاً  ساقط است، چون «فی علم الله» این حمد، متصل به رکوع، سجود، تشهد و سلام خواهد شد، پس ساقط است.

 اما در ظاهر و مقام اثبات، ساقط نیست. چرا؟ چون ما در ظاهر نمی دانیم که این آدم ادامه می دهد یا نمی دهد؛ چون نمی دانیم فلذا نمی توانیم بگوییم وجوب غیری حمد و سوره ساقط است.

پس ازاین اشکال دوتا  جواب داده شد

 الف) جواب حضرت امام(ره) که فرمود: قائل بوجوب مقدمه ی موصله، می گوید که به مجرد اتیان مقدمه، وجوبش ساقط نیست

 ب) جواب دوم مال ما بود، ما بین مقام ثبوب و بین  مقام اثبات فرق گذاشتیم  وآن را تشبیه کردیم به «حمد» نسبت به مجموع نماز

الاشکال الثالث : الترتب لیس أثر تمام ا لمقدمات فضلاً عن إحداها. اشکال سوم این است  که شما گفتید: مقدمه ی موصله واجب است، و حال اینکه هیچ مقدمه ی موصله نیست مگر اینکه یک چیزی هم با آن مقدمه ضمیمه بشود، مثلاً؛ شما می فرمایید: «وضو» مقدمه ی موصله است، کی این «وضو» موصله هست؟ هنگامی که اراده ی فاعل  بین وضو و بین  نماز واسطه واقع شود.به عبارت دیگر: «وضو» به تنهائی مقدمه ی موصله نیست، بلکه باید بعد از وضو یک اراده بیاید، یعنی اراده ی متکلم  نسبت به صلوة، وحال آنکه اراده تحت وجوب نمی آید. چرا؟ چون «اراده» امر غیر اختیاری است، ولذا «وجوب» بر اراده تعلق نمی گیرد. بنابراین؛ چیزی که مقدمه هست (که همان وضوباشد) موصله نیست، و چیزی که موصله است(مانند: الوضوء مع  الإرادة الصلاة)  قابل تعلق وجوب فعلی نیست، چون اراده از امور غیر اخنتاری است. چطور ؟ چون اگر اراده از امور  اختیاری باشد، تسلسل لازم می آید «یلزم التسلسل»، چرا؟ چون امر اختیاری آنست که  مسبوق به اراده باشد؛ آنوقت اگر خود اراده هم امر اختیاری باشد،باید مسبوق به اراده دوم باشد،آنگاه نقل کلام به ان اراده دوم می کنیم، و هکذا...؛ پس چیزی که  واجب غیری است (یعنی ذات الوضوء) موصله نیست، چیزی که موصله هست، نمی تواند وجوب غیری داشته باشد،یعنی وجوب بر  آن تعلق نمی گیرد.چرا؟ لأن  الإرادة امر غیر اختیاری؛ چرا ؟ لان المیزان فی کون الفعل اختیاریاً  کونه مسبوقاً بالإراده؛ «وضو» مسبوق به  اراده است، اما خود اراده امر اختیاری نیست. چرا؟  چون اگر امر اخیتاری باشد، باید مسبوق به ارده باشد، مسئله همین گونه ادامه پیدا می کند تا اینکه منجر به تسلسل بشود.

خلاصه ی اشکال: چیزی که واجب غیری است، هیچگاه موصل نیست، وچیزی که موصل است، نمی تواند متعلَّق  وجوب فعلی باشد،چرا؟ چون ارادة تحت وجوب نمی آید.یعنی «الترتب لیس أثر المقدمة وحدها» ترتب، اثر ذات وضو نیست، بلکه اثر وضوی است که به دنبالش اراده ی ذیها بیاید، پس ذات وضو که مورد وجوب غیری است، موصله نیست، چیزی که موصله است که بر او مترتب می شود، او واجب غیری نیست.

جواب حضرت امام(ره)  از اشکال آخوند: ایشان می فرماید: مراد از «موصله» موصله ی بلا واسطه نیست، بلکه مراد اعم است، خواه بلا واسط باشد یا مع الواسطه.

به عبارت دیگر: مراد از «موصله» علت تامه نیست،تا کسی اشکال کند و بگوید: وضو که علت تامه نیست، بلکه اعم است؛أعنی سواء کانت  الموصلة بالمباشرة وبلاواسطة،او موصلة مع الواسطة.

مثال: ما  یک پلکان داریم که ده تا پله دارد، اولی موصله است،ولو به وسیله ی دومی، سومی و چهارمی، تا آخر، همین اولی مقدمه ی موصله است، البته موصله ی مع الواسطه است،یعنی پله ی دومی، سومی، چهارمی و..؛ واسطه اش می باشد. وضو هم مقدمه ی موصله است، منتها موصله ی  مع الواسطه است نه موصله ی بلاواسطه، واسطه اش اراده می باشد.به عبارت دیگر: لازم نیست که «بنفسها» موصله باشد، بلکه اگر  به کمک دیگری هم  موصله باشد، کافی است، چنانچه پله ی اول مقدمه ی  موصله است، اما به وسیله ی دومی،سومی، چهارمی،و...؛ (این جواب حضرت امام(ره) بود و ما هم  همین جواب امام را قبول داریم. ولی یک اشکال دیگر بر آخوند وارد است، چون ایشان فرمود که اراده ی مکلّف نسبت به «نماز» نمی تواند متعلّق  وجوب غیری باشد، چرا؟ چون اراده امر غیر اختیاری است «لأنّ الارادة غیراختیاری» . این فرمایش آخوند دو اشکال دارد

 الف) اشکال نقضی

 ب) اشکال حلی.

بررسی اشکال نقضی: اگر واقعاً اراده امر غیر اختیاری است، پس چطور می گویند : قصد اقامه بکن، یا قصد اقامه نکن، «قصد» همان اراده است. اگر واقعاً اراده از اختیار انسان بیرون است، پس چطور این همه در شریعت اسلام، قصد متعلّق تکلیف واقع شده است و گفته می شود: قصد قربت بکن، یا  قصد قربت نکن، و ...؛ چگونه ایشان ادعا می کند که اراده نمی تواند متعلّق وجوب غیری باشد و حال اینکه در شریعت اسلام این همه اراده و قصد، متعلّق تکالیف است؟!

بررسی اشکال حلی: ما در مبحث جبر و اختیار گفتیم  که  این قاعده که می گویند: «المیزان فی کون الشیء اختیاریاً أن یکون مسبوقاً بالاراده» این قاعده کلیت ندارد، البته این قاعده  تا حدی  را درست است. «الفعل الاختیاری ما کان مسبوقاً بالارادة»؛ این در افعال جوارحی درست است،مانند: می خورم، می نوشم ،راه می روم و مطالعه می کنم، در اینها درست است که «الفعل الاختیاری ما یکون مسبوقاً بالارادة».یعنی  در افعال جوارحی درست است.اما در افعال جوانحی درست نیست،یعنی ملاک اختیاریت در افعال جوانحی، این نیست که  مسبوق به اراده باشد «أن یکون مسبوقاً بالارادة» بلکه ملاک اختیاری بودن  در آنجا  صدور این فعل است از فاعل مختار «أن یکون صادراً عن فاعل مختار بالذات»، یعنی  اراده از یک فاعلی سر بزند که  آن فاعل مختار بالذات  باشد «النفس مختار بالذات» اراده که از او سر می زند، اراده می شود اختیاری.

به تعبیر دیگر:در اختیاری بودن اراده، سبق اراده ی قبلی لازم نیست «بل یکفی صدورها عن فاعل مختار بالذات».مانند: افعال خدا که همه اش اختیاری است، افعال خدا  که  مسبوق به اراده ی تفصیلی نیست، یعنی «خدا» مانند  بشر نیست که تصور کند، تصدیق کند، جزم  به فائده پیدا کند، اشتیاق پیدا کند، بعد اراده کند، این چیز ها در خدا نیست، چرا؟ چون لازم می آید که  خدا منفعل بشود، ودر عین حال همه ی افعال خدا اختیاری است «فعلٌ اختیاریٌ». چرا؟ چون «لکونها صادرةً عن فاعل مختار بالذات». پس ما از اشکال سوم آخوند (که فرمود: «ترتب» اثر مقدمه نیست بلکه اثر مقدمه و اراده هست، خود مقدمه که واجب غیری است، موصله نیست، مجموع که موصله است. متعلّق وجوب نمی تواند باشد) سه جواب دادیم:

1) گفتیم: در «ایصال» ایصال بلاواسطه لازم نیست، بلکه ایصال مع الواسطه هم  کافی است.

2)  گفتیم: «اراده» متعلّق تکالیف است،یعنی احکامی که در شریعت اسلام آمده است که: قصد بکن، قصد نکن، همه متعلّق اراده است.

3) گفتیم: این قاعده شما که می گویید: «الارادة لیست اختیاریتاً لأنّها لیست مسبوقةً بالارادة» کلیت ندارد و فقط  افعال جوارحی را می گیرد، یعنی افعال جوانحی را نمی گیرد. اما «میزان» در اختیاریت افعال جوانحی، چیز دیگری است «أعنی صدورها عن فاعل مختار بالذات» نه مسبوق بودن به اراده..

١. اجود التقریرات؛ ج1؛ ص238؛

١. فوائد الأصول، ج 1، ص290؛